Sakya

Açılış sahnesi

1244 yılı. Tibet'in en saygın bilgini, altmış iki yaşındaki Sakya Paṇḍita, bir çağrı alır. Çağıran, Moğol İmparatorluğu'nun Tibet'in doğu sınırındaki komutanı, prens Köten'dir. Çağrı nazik bir dille yazılmıştır, ama anlamı açıktır: gelmemek bir seçenek değildir. Moğol orduları birkaç yıl önce Tibet'e girmiş, bir manastırı yakmıştır. Sakya Paṇḍita yola çıkar. Yanında iki küçük yeğeni vardır: on yaşındaki Phagpa ve altı yaşındaki kardeşi. Yolculuk iki yıl sürer. 1247'nin başında, bugünkü Çin'in kuzeybatısındaki Liangzhou'da, yaşlı bilgin ile Moğol prensi karşılaşır.

Sonraki Tibet tarihçileri bir mektuptan söz eder. Sakya Paṇḍita'nın Liangzhou'dan Tibet'in yerel yöneticilerine yazdığı söylenen bu mektupta, Moğollara boyun eğmenin ve Sakya temsilcileriyle işbirliği yapmanın akıllıca olduğu söylenir.

Tibet tarih yazımı, Sakya Paṇḍita'nın Liangzhou'dan Tibet'teki yöneticilere bir mektup gönderdiğini ve onlara Moğol yönetimini kabul etmelerini, yönetimlerini Sakya temsilcileriyle danışarak yürütmelerini öğütlediğini aktarır. Mektup onun toplu eserlerinde yer alır, ama bazı araştırmacılar onu sonradan eklenmiş, sahihliği şüpheli bir metin olarak değerlendirir.

Sakya Paṇḍita bir daha Tibet'e dönmez; 1251'de Liangzhou'da ölür. Ama başlattığı ilişki, Tibet'in sonraki yüzyıllarını belirler: dinsel bir otorite ile bir imparatorluk arasında bir bağ ve o bağın getirdiği siyasal güç. Bir önceki derste Sakya Paṇḍita'yı Gampopa'nın bir eleştirmeni olarak gördün. Bu derste onu ve geleneğini, Sakya'yı, tanıyorsun. Bir din geleneği bir imparatorlukla bağ kurduğunda ne kazanır, ne kaybeder?

Bu derste ne olacak

Önce bir hekim ile bir komutanın anlaşmasıyla din ile siyaset arasındaki özel bir ilişki biçimini göreceksin. Sonra Sakya geleneğinin bir aileyle kurduğu yapıyı ve merkezî öğretisini tanıyacaksın. Ardından Phagpa ile Kubilay Han arasındaki ilişkiyi ve bu ilişkinin Tibet'e ne getirdiğini göreceksin. Sonra Sakya'nın bir başka büyük bilgininin, Gorampa'nın, eserlerinin neden yüzyıllarca bastırıldığını öğreneceksin. En sonda bu ilişkinin bugün nasıl okunduğunu tartacaksın.

Sıfır noktası

Bir kasabayı güçlü bir komutan ele geçirir. Kasabanın en saygın hekimi, komutanın hasta çocuğunu iyileştirir. Aralarında bir bağ kurulur: komutan hekimin hastanesini korur ve ona bağış yapar; hekim komutanın ailesini tedavi eder ve ona öğüt verir. Bir gün komutan, kasabanın yönetimini de hekime bırakır. Hekim artık yalnızca bir hekim değildir; vergi toplar, anlaşmazlıkları çözer, komutan adına konuşur.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Hekimin bilgisi sınanabilir: çocuk iyileşir ya da iyileşmez. Dinsel bir öğretmenin otoritesi ise daha zor sınanır; komutana verdiği törenlerin ve öğütlerin değeri, büyük ölçüde iki tarafın inancına bağlıdır. Bir de şu vardır: hekim yönetime geçtiğinde, hastanenin hekimliği ile kasabanın yönetimi birbirine karışır. Bir hasta, hekime artık bir yöneticiye konuşur gibi konuşmak zorunda kalabilir.

Mekanizma

Bir aile ve bir yol

Sakya manastırı 1073'te Khön ailesinden Könchok Gyalpo tarafından kuruldu. Sakya'yı öbür Tibet geleneklerinden ayıran ilk özellik, yönetiminin bu aile içinde kalmasıdır. Tanınmış yeniden doğuş, Kagyu dersinde gördüğün gibi, bir ustanın kendisinin geri döndüğünü söyleyerek sürekliliği sağlıyordu. Sakya ise sürekliliği kan bağıyla sağlar: makam, çoğu zaman amcadan yeğene, ailenin içinde geçer. Sakya Paṇḍita da amcasından eğitim almış, yeğeni Phagpa'yı yetiştirmiştir.

Geleneğin merkezî öğretisi Lamdré'dir, "Yol ve Sonuç". Kaynağı, Tantra öncesi temeller dersinde güneşi durduran usta olarak tanıdığın Virūpa'ya bağlanır; Başlıca tantra metin aileleri dersinde gördüğün gibi, Sakya'nın Hevajra aktarımı da ondan gelir. Lamdré'nin adı öğretisini özetler: yol ile sonuç ayrı değildir. Öğreti, üç görünüşle başlar: sıradan varlıkların gördüğü arı olmayan görünüş, uygulayıcının yol boyunca yaşadığı deneyim görünüşü ve uyanmış olanın gördüğü arı görünüş. Uygulama, birinciden üçüncüye bir yolculuktur; ama üçüncüsü, birincinin içinde baştan beri gizli durur. Vajrayāna'nın temel kavramları dersinde gördüğün "sonucu yol yapmak" fikri, burada bir geleneğin adı olur.

Sakya Paṇḍita ise bu uygulama geleneğine bir bilgi kuramı ekledi. Sonraki epistemologlar dersinde, onun "Geçerli Akıl Yürütmenin Hazinesi" ile Chapa geleneğini eleştirdiğini gördün. Sakya, bir yandan bir aile geleneği, bir yandan tantrik bir uygulama soyu, bir yandan da Tibet'in en keskin bilginlerinin yetiştiği bir okuldu.

Kaynaklardan okuma

Phagpa ve Kubilay

Liangzhou'ya giden on yaşındaki çocuk, Phagpa, büyüdüğünde Moğol İmparatorluğu'nun en güçlü adamıyla tanıştı. 1253'te genç Phagpa, henüz imparator olmamış Kubilay'a bir tantrik yetkilendirme verdi ve onun öğretmeni oldu. Kubilay imparator olunca Phagpa'ya bütün Budist rahiplerin başı olarak yetki verdi ve Tibet'in yönetimini Sakya'ya bıraktı.

Kubilay, Phagpa'dan imparatorluğun bütün dillerini yazabilecek yeni bir alfabe hazırlamasını ister. Phagpa, Tibet alfabesini temel alarak bir yazı geliştirir. 1269'da çıkarılan bir fermanla bu yazının bütün resmî belgelerde kullanılması emredilir. Phagpa yazısı resmî yazışmalarda, mühürlerde ve paralarda kullanılır, ama imparatorluk yıkıldıktan sonra kullanımdan kalkar.

Phagpa yazısı, bu ilişkinin iki yönünü birden gösterir. Bir yandan Tibetli bir din adamı, dünyanın en büyük imparatorluklarından birinin resmî yazısını tasarlayacak kadar güçlü bir konuma gelmiştir. Öbür yandan bu güç, bir imparatorluğun kararına bağlıdır; imparatorluk çöktüğünde yazı da kaybolur. Sakya'nın Tibet üzerindeki yönetimi de aynı kaderi paylaştı: Moğol gücü zayıflayınca, 1354'te Phagmodrupa ailesi Sakya'yı yönetimden uzaklaştırdı.

Suvarṇaprabhāsa dersinde, bir hükümdara öğüt veren ve ülkesini koruyacağını vaat eden bir söylem görmüştün. O söylem bir metin ve bir ilkeydi. Sakya ile Moğollar arasındaki ilişkide aynı fikir bir kuruma, bir yönetime, bir alfabeye dönüştü.

Bastırılan eserler

Sakya geleneğinin siyasal gücü azaldıktan sonra da düşünsel etkisi sürdü. On beşinci yüzyılda Gorampa Sönam Senge, Tibet'in en etkili Madhyamaka yorumcularından biri oldu.

Gorampa bu eserde kendi Madhyamaka yorumunu, biri Tsongkhapa'nın, öbürü Dolpopa'nın olan iki görüşten ayırır. Ona göre Tsongkhapa Madhyamaka'yı bir yokluk görüşüne, Dolpopa ise bir kalıcılık görüşüne yaklaştırmıştır; kendi yorumu, iki ucun arasında, bütün uçlardan özgür olmayı savunur.

Gorampa'nın eleştirisi o kadar keskindi ki, Gelug geleneği on yedinci yüzyılda Tibet'in siyasal yönetimini ele geçirdikten sonra onun eserleri manastırlardan çıkarıldı ve basılmadı. Eserler, merkezî yönetimin etkisinin zayıf olduğu doğu Tibet'te gizlice okunmaya devam etti. 1905'te, On Üçüncü Dalai Lama'nın izniyle, doğu Tibet'teki manastırlardan toplanan on üç cilt Derge'de yeniden basıldı. Buddha-doğası dersinde Jonang geleneğinin metinlerinin nasıl mühürlendiğini görmüştün; Gorampa'nın eserleri benzer bir yolu izledi. Bir kez daha, bir öğretinin kaderinin bir tartışmayla değil, bir yönetimle belirlendiğini görüyorsun.

Usta katmanı

Sakya ile Moğollar arasındaki ilişki bugün de tartışılır ve bu tartışma yalnızca tarihçilerin tartışması değildir. Bazıları ilişkiyi bir öğretmen ile öğrenci arasındaki manevi bir bağ olarak anlatır ve öğretmenin, yani Tibetli tarafın, manevi olarak üstün olduğunu vurgular. Bazıları ise onu bir imparatorluğun bir bölgeyi kendi yönetimine kattığı siyasal bir ilişki olarak anlatır. İki okuma, bugünkü siyasal tartışmalarda da kullanılır. Hint–Tibet aktarımı dersinde kurduğun soru burada da işe yarar: bu kaydı kim tutuyor, kime yazıyor, ve neden?

Sıfır noktasındaki ayrım da burada bir ağırlık kazanır. Bir din geleneği bir imparatorlukla bağ kurduğunda, bilgi ile yetki birbirine karışmaya başlar. Bir tartışmanın sonucu, argümanların gücüyle değil, hangi tarafın yönetimde olduğuyla belirlenebilir. Gorampa'nın eserlerinin kaderi bunun bir örneğidir. Sakya'nın deneyimi, sonraki yüzyıllarda Tibet'te daha da büyük bir biçimde tekrarlanacaktır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Sakya Paṇḍita 1244'te Moğol prensi Köten'in çağrısıyla yola çıktı ve 1247'de Liangzhou'da onunla görüştü; Tibetlilere yazdığı söylenen mektubun sahihliği tartışmalıdır.
2. Sakya geleneğinin yönetimi Khön ailesi içinde sürdü; merkezî öğretisi, Virūpa'ya bağlanan Lamdré, "Yol ve Sonuç"tur.
3. Phagpa, Kubilay Han'ın öğretmeni oldu; 1269'da onun tasarladığı yazı bütün resmî belgelerde kullanılmak üzere fermanla kabul edildi.
4. Gorampa'nın Tsongkhapa'yı eleştiren eserleri Gelug yönetimi döneminde bastırıldı ve ancak 1905'te yeniden basıldı.
5. Öğretmen ve hami ilişkisi, bilgi ile yetkinin birbirine karışabildiği bir yapıdır ve bugün de farklı siyasal okumalara konu olur.

Bir öğretinin kaderi bazen bir tartışmayla değil, bir yönetimle belirlenir.

Sonraki derse köprü

Gorampa'nın eleştirdiği Tsongkhapa, bir sonraki dersin merkezinde duruyor. Ama onun geleneğinin kökü daha eskiye, Hint–Tibet aktarımı dersinde Tibet'e gelişini gördüğün Atiśa'ya uzanır. Atiśa'dan bir kısa metin istenir: bu kadar çok öğreti varken bir kişi nereden başlar? Atiśa'nın yazdığı metin yeni bir öğreti getirmez; getirdiği şey bir sıradır. Sonraki derste bu sıranın nasıl bir edebiyat türüne, bir reforma ve sonunda Tibet'in en tanınmış kurumuna dönüştüğünü göreceksin.