Nyingma

Açılış sahnesi

On dördüncü yüzyıl, orta Tibet. Karma Lingpa adında genç bir adam Gampodar dağının tepesine çıkar ve orada bir dizi metin bulur. Metinlerin söylediğine göre, bunları altı yüzyıl önce büyük usta Padmasambhava öğretmiş, öğrencisi Yeshe Tsogyal yazıya geçirmiş ve ikisi birlikte, uygun zaman gelene kadar saklanmaları için bu dağa gömmüştür. Bulunan metinlerin arasında ölüm anını, ölümle yeniden doğuş arasındaki ara durumu ve o durumda karşılaşılan görüntüleri anlatan, ölmekte olan birinin başında okunmak üzere yazılmış bir kitap vardır: "Ara Durumda Duyarak Kurtuluş."

Gelenek, Karma Lingpa'nın Gampodar dağında Padmasambhava'nın gizlediği bir hazine metni bulduğunu anlatır. Bu metin döngüsünün içinde, ölüm ve ara durum üzerine iki metin yer alır; bunlar sonradan "Ara Durumda Duyarak Kurtuluş", Bardo Thödol, adıyla anılır.

Altı yüzyıl sonra, 1927'de, bu metin İngilizceye "Tibet Ölüler Kitabı" adıyla çevrilir. Adı, Mısır'ın Ölüler Kitabı'na benzesin diye seçilmiştir ve çevirmen Walter Evans-Wentz eksik yerleri kendi yorumlarıyla doldurmuştur. Kitap Batı'da Tibet Budizmi'nin en tanınan metni olur. Bir önceki derste, ilk dalganın çevirilerine dayanan geleneğin "eski çeviriler" adıyla anıldığını gördün. Bu geleneğin, Nyingma'nın, en tanınan metni bir hazine metnidir: gizlendiği ve yüzyıllar sonra bulunduğu söylenen bir metin. Kendi köken anlatısı tarihsel doğrulamayı baştan dışarıda bırakan bir metnin sahihliği neye göre değerlendirilir?

Bu derste ne olacak

Önce bir zaman kapsülüyle hazine metni fikrinin neyi farklı yaptığını göreceksin. Sonra Nyingma'nın eski çevirilere dayanan konumunu ve bu konumun ona neye mal olduğunu öğreneceksin. Ardından hazine geleneğinin iç mantığını ve ona yöneltilen eleştirileri tartacaksın. Sonra onuncu yüzyıldan kalma bir meditasyon eserinin, bir önceki dersteki Samye tartışmasının izlerini nasıl taşıdığını göreceksin. En sonda geleneğin en yüksek öğretisi, Dzogchen, ve onu sistemleştiren Longchenpa ile tanışacaksın.

Sıfır noktası

Bir okul, kuruluşunun ellinci yılında bahçesine bir zaman kapsülü gömer. İçine öğrencilerin mektupları, bir gazete, birkaç fotoğraf konur. Elli yıl sonra kapsül açılır ve mektuplar okunur. Kimse mektupların sahte olduğundan şüphelenmez: gömülme töreninin fotoğrafları, belediyenin kaydı, orada bulunanların tanıklıkları vardır. Kapsülün içindekiler, kapsülün dışındaki kayıtlarla doğrulanır.

Benzetmenin kırıldığı yer, tam da doğrulamanın yeridir. Zaman kapsülünün gömülüşü, kapsülün dışında kayıt altına alınmıştır. Hazine metninin gizlenişini ise çoğu zaman yalnızca bulunan metnin kendisi anlatır. Metin, "beni Padmasambhava gizledi" der; bu iddiayı doğrulayacak bağımsız bir kayıt yoktur. Köken anlatısı metnin içindedir ve metnin içinden çıkılamaz.

Mekanizma

Eski çevirilerin bedeli

On birinci yüzyıldan sonra gelen yeni çeviri gelenekleri, çevirilerini doğrulanabilir Hint el yazmalarına dayandırdı: bir Sanskritçe metin gösterilebiliyorsa, çeviri sahih sayıldı. Nyingma'nın dayandığı tantraların bir kısmı için ise böyle bir el yazması gösterilemiyordu. Tantra sınıflandırmaları dersinde gördüğün dokuz araç şemasının son üç basamağını, özellikle en üstteki Atiyoga'yı taşıyan metinler, eleştirmenlerin gözünde şüpheliydi: bunlar Hindistan'dan mı çevrilmişti, yoksa Tibet'te mi yazılmıştı?

On dördüncü yüzyılda Butön, Tibet kanonunun çeviri bölümünü düzenlerken Nyingma tantralarının büyük kısmını dışarıda bırakır; bunların Hint kaynağını doğrulanamaz bulur. Nyingma geleneği bu tantraları kendi ayrı derlemesinde, "Eski Tantraların Toplamı", Nyingma Gyubum, adı verilen bir külliyatta toplar.

Bu dışlama, Çin'de oluşturulan metinler dersinde gördüğün duruma benzer: bir metin kendini Hint kökenli olarak sunar, ama Hint kaynağı gösterilemez. Nyingma savunucuları buna iki yoldan cevap verdi. Bazıları bazı tantraların Sanskritçe el yazmalarının gerçekten bulunduğunu ileri sürdü. Daha temel bir cevap ise sahihlik ölçütünü değiştirdi: bir öğretinin sahihliği, bir el yazmasının varlığıyla değil, içeriğinin öğretinin geri kalanıyla tutarlılığıyla ve uygulayıcıyı gerçekten özgürleşmeye götürüp götürmediğiyle ölçülmelidir.

Hazinenin iç mantığı

Hazine geleneği bu tartışmaya kendi cevabını verir. Anlatıya göre Padmasambhava, gelecekte insanların ihtiyaç duyacağı öğretileri öngörmüş, onları şifreli bir yazıyla kaydettirip gizlemiş ve bunları bulacak kişileri de kendi öğrencileri arasından belirlemiştir; o öğrenciler yüzyıllar sonra yeniden doğarak hazineleri bulur. Hazine bu yüzden hem eski hem yenidir: kökü sekizinci yüzyıldadır, ama içeriği bulunduğu çağın ihtiyacına göre açığa çıkar.

On ikinci yüzyıldan itibaren birçok hazine bulucu ortaya çıktı ve gelenek bu metinlerin sahihliğini sınamak için kendi ölçütlerini geliştirdi: bulucunun hayatının ve davranışının tutarlılığı, metnin öğretiyle uyumu ve onu uygulayanlar üzerindeki etkisi. Bu ölçütler, Dharmakīrti dersinde gördüğün "yanıltmama" ölçütüne benzer bir yapı taşır: bir öğreti, uygulandığında vaat ettiği sonucu veriyorsa sahih sayılır. Eleştirmenler ise ölçütün bir döngü yarattığını söyledi: bir metnin sahih olup olmadığı, onu zaten kabul eden bir topluluğun deneyimiyle ölçülüyordu.

Kaynaklardan okuma

Samye'nin izleri

Bir önceki derste Samye tartışmasının iki kaydını okudun ve Çin kaynaklı ani yolun resmî tarihten çıkarıldığını gördün. Onuncu yüzyılda yazılmış bir Nyingma eseri, o yolun izlerini hâlâ taşır.

Nubchen, erken dönemde Tibet'e ulaşan meditasyon yollarını sırayla ele alır: Kamalaśīla'nın temsil ettiği kademeli yol, Çin'den gelen ani yol, tantrik Mahāyoga ve en üstte Büyük Tamamlanmışlık, Dzogchen. Her yolu kendi terimleriyle anlatır ve aralarındaki farkları gösterir. Çin kaynaklı ani yolu yanlış bir yol olarak değil, kademeli yoldan üstün, ama Dzogchen'den aşağıda bir yol olarak sıralar.

Bu eser iki şey gösterir. Birincisi, Samye'nin resmî sonucuna rağmen, Chan öğretisi Tibet'te okunmaya ve tartışılmaya devam etmiştir. İkincisi, Nubchen de bir merdiven kurar ve en üstüne kendi geleneğinin öğretisini koyar; Tantra sınıflandırmaları dersinde gördüğün yapı burada da işler. Kaydı tutanın konumu, bu kez kaybeden tarafa bile bir basamak ayıran bir anlatı üretir.

Büyük Tamamlanmışlık

Dzogchen, zihnin doğasının zaten ve baştan beri tamamlanmış olduğunu söyler. Bu doğa üç yüzle anlatılır: özü baştan beri arıdır, doğası kendiliğinden var olan bir mevcudiyettir ve bu ikisinin birliği her yerde kesintisiz bir şefkat olarak işler. Uygulama, bir şeyi kurmak ya da yok etmek değil, bu zaten var olan bilen farkındalığı, rigpa'yı, tanımak ve o tanımada kalmaktır. Buddha-doğası dersinde gördüğün "zaten var olan uyanıklık" okuması burada bir uygulama sisteminin merkezine yerleşir; Vajrayāna'nın temel kavramları dersindeki kurmak ve çözmek yapısı ise burada neredeyse geride bırakılır.

On dördüncü yüzyılda Longchen Rabjampa, Nyingma öğretisini, özellikle Dzogchen'i, yedi büyük eserde sistemleştirir. Eserler felsefi görüşü, uygulama yolunu ve sonucu ayrıntılı biçimde düzenler ve Dzogchen'i hem şiirsel hem de teknik bir dille anlatır.

Longchenpa'nın eserleri, bir hazine geleneğinin sistemli bir felsefeye nasıl dönüşebileceğini gösterir. Nyingma'nın gücü tam da bu iki yanın birlikteliğinde durur: bir yanda yüzyıllar sonra bulunan hazineler, öbür yanda onları okuyan ve düzenleyen bilginler.

Usta katmanı

Nyingma'nın sahihlik sorusu, bu seviyenin daha geniş bir sorusunun en keskin biçimidir. Tantraların neredeyse tamamı, uyanmış olanın öğrettiği ama gizli tutulduğu söylenen metinler olarak sunulur. Tantra öncesi temeller dersinde bunun bir tarih iddiası değil, bir yetki iddiası olduğunu görmüştün. Hazine geleneği bu yetki iddiasını açıkça ve sürekli olarak yeniler: öğreti yalnızca geçmişte bir kez verilmemiştir, zaman zaman yeniden açığa çıkar.

Bu, geleneğe büyük bir canlılık verir. Her kuşak kendi hazinelerini bulabilir ve öğreti değişen koşullara göre yenilenebilir. Aynı zamanda büyük bir risk taşır: sahte hazineleri gerçeklerinden ayıracak dışsal bir ölçüt yoktur ve gelenek bu riski kendisi de kabul eder; sahte hazine bulucuları uyaran metinler Nyingma'nın içinden de çıkmıştır. İçerik ölçütü bir tutarsızlığı yakalayabilir; ama tutarlı bir metni bir köken kanıtına çeviremez.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Karma Lingpa'nın on dördüncü yüzyılda bulduğu hazine döngüsü, Batı'da 1927'den sonra "Tibet Ölüler Kitabı" olarak tanındı.
2. Hazine metni, gizlendiği ve uygun zamanda bulunduğu söylenen bir metindir; köken anlatısı metnin kendi içindedir ve dışarıdan doğrulanamaz.
3. Butön Nyingma tantralarının çoğunu kanon dışında bıraktı; gelenek onları ayrı bir derlemede topladı ve sahihlik ölçütünü içerik ve etkiye taşıdı.
4. Nubchen'in onuncu yüzyıl eseri, Samye'de resmî tarihten çıkarılan Chan yolunu hâlâ tartışır ve kendi merdiveninde ona bir basamak ayırır.
5. Longchenpa Dzogchen'i sistemleştirdi; içerik ölçütü bir tutarsızlığı yakalayabilir, ama tutarlı bir metni köken kanıtına çeviremez.

Köken anlatısı metnin içindedir ve metnin içinden çıkılamaz.

Sonraki derse köprü

Nyingma öğretinin gizlenip yeniden bulunmasına dayanıyordu. Sonraki derste başka bir aktarım biçimini, ustadan öğrenciye kesintisiz geçen bir soyu göreceksin. Bir öğrenci bir öğretmenden öğreti ister; öğretmen ona bir kule yaptırır, yıktırır, yeniden yaptırır ve yıllarca öğreti vermez. Gelenek bu anlatıyı bir arınma olarak okur. Bu anlatının bugün neden aynı zamanda bir uyarı olarak da okunması gerektiğini soracaksın.