Hint–Tibet aktarımı

Açılış sahnesi

Sekizinci yüzyılın sonu. Tibet'in ilk büyük manastırı Samye'de, kral Trisong Detsen'in huzurunda iki taraf karşı karşıyadır. Bir yanda Hindistan'dan gelen genç bilgin Kamalaśīla durur; Madhyamaka yorum çizgileri dersinde tanıdığın Śāntarakṣita'nın öğrencisidir. Öbür yanda Çinli Chan ustası Moheyan durur; Tibetli öğrencileri kalabalıktır. Soru şudur: uyanış adım adım, erdemlerin birikmesi ve zihnin sabırla eğitilmesiyle mi gelir, yoksa bütün kavramların bir anda bırakılmasıyla, ani bir kavrayışla mı?

Tibet kaynaklarına göre tartışmayı Kamalaśīla kazanır. Kral, Hint yolunun izleneceğini ilan eder; Moheyan ve öğrencileri ülkeyi terk eder.

Bu Tibetçe anlatı, Samye manastırının kuruluşunu ve kralın huzurundaki tartışmayı aktarır. Anlatıya göre Moheyan kavram bırakmayı ve ani kavrayışı savunur; Kamalaśīla, kavramsal çözümleme ve erdem birikimi olmadan kavrayışın mümkün olmadığını gösterir. Kral Kamalaśīla'nın tarafını tutar ve Hint yolunun izlenmesini buyurur. Metin sonraki yüzyıllarda genişletilerek aktarılmıştır ve farklı sürümleri vardır.

Ama bu, hikâyenin yalnızca bir yüzüdür. Yirminci yüzyılın başında Dunhuang'daki mühürlü mağarada, Sūtra okuma yöntemleri dersinde Elmas Sūtrası'nın basılı kopyasının bulunduğunu gördüğün o arşivde, başka bir belge ortaya çıkar. Bu ders, bir öğretinin bir ülkeye nasıl taşındığını anlatıyor. Taşınan öğretinin hangisi olacağına kim karar verdi ve o kararın kaydını kim tuttu?

Bu derste ne olacak

Önce aynı olayın iki taraftan nasıl anlatılabildiğini gündelik bir örnekle göreceksin. Sonra Samye tartışmasının Çince kaydını okuyacak ve iki kaydı karşılaştıracaksın. Ardından Kamalaśīla'nın Tibet'te yazdığı eseri ve onun savunduğu kademeli yolu tanıyacaksın. Sonra imparatorluğun çöküşünü, "karanlık dönem" anlatısını ve ikinci dalgayı göreceksin. En sonda çevirmenlerin kurduğu dilin, bir külliyatı nasıl koruduğunu tartacaksın.

Sıfır noktası

İki şehrin takımları bir kupa maçında karşılaşır. Maç, son dakikada verilen tartışmalı bir penaltıyla biter. Ertesi sabah iki şehrin gazeteleri çıkar. Birinin manşeti: "Hak edilmiş zafer." Öbürünün manşeti: "Hakem maçı çaldı." İki gazete de aynı maçı anlatır; ikisi de yalan söylemez; ikisi de kendi okuruna, kendi şehrinin tarihini yazar. Yirmi yıl sonra bu maçı yalnızca bir gazetenin arşivinden okuyan biri, maçın nasıl bittiği konusunda başka bir şey bilmeyecektir.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Maçın bir skor tabelası vardır; iki gazete ne yazarsa yazsın, tabela bir sonuç gösterir. Samye tartışmasının ise bir tabelası yoktur. Elimizde yalnızca iki taraftan gelen kayıtlar vardır ve bunlar da olaydan onlarca, bazen yüzlerce yıl sonra genişletilmiştir. Hatta bazı araştırmacılar, tek bir resmî tartışmanın hiç yapılmadığını, kayıtların birkaç yıla yayılan bir yazışma ve rekabeti tek bir sahneye sıkıştırdığını düşünür.

Mekanizma

Dunhuang'daki öbür kayıt

Dunhuang el yazmaları arasında bulunan bu belge, Moheyan'ın tarafınca tutulmuş bir kayıttır. Tibetli tarafın yönelttiği soruları ve Moheyan'ın cevaplarını aktarır. Önsözü yazan Wangxi'ye göre Moheyan'ın öğretisi Tibet'te kabul görür ve Moheyan tartışmadan onurlu biçimde ayrılır. Belge, Tibet kaynaklarındaki yenilgi anlatısını içermez.

İki kaydı yan yana koy. Tibet kaydı, Hint yolunu izleyen bir geleneğin kendi kuruluş anlatısıdır; Çince kayıt, Chan'ın bir ustasının kendi öğrencileri için tuttuğu bir tutanaktır. Fransız araştırmacı Paul Demiéville, Dunhuang belgesini yayımladığı 1952 tarihli çalışmasında bu iki anlatıyı ilk kez sistemli biçimde karşılaştırdı. Bugün araştırmacılar genellikle şu konuda birleşir: sekizinci yüzyılın sonunda Tibet'te Hint ve Çin kaynaklı iki öğreti çizgisi arasında gerçek bir rekabet vardı ve sonunda Hint çizgisi resmî destek kazandı; ama bunun tek bir tartışmayla mı yoksa daha uzun bir süreçle mi olduğu, ve "kazanmanın" ne anlama geldiği tartışmalıdır.

Okul oluşumu dersinde bir kural kurmuştun: bir bölünmenin tarihini çoğu zaman bölünen taraflardan biri yazar. Samye aynı kuralın bir aktarım tarihine uygulanmış hâlidir. Tibet'te sonraki yüzyıllarda "Hwashang'ın görüşü" deyimi, her türlü kavram reddini ve düşünmeden yapılan meditasyonu eleştirmek için kullanılan bir damga oldu. Kazananın kaydı, kaybedenin adını bir hata adına dönüştürdü.

Kamalaśīla'nın cevabı

Kamalaśīla'nın Tibet'te yazdığı söylenen bir eser, tartışmanın bir tarafını kendi sesiyle korur.

Eser, meditasyonun şefkatle ve uyanış zihniyle başladığını, sakin kalma ile içgörünün birlikte geliştirilmesi gerektiğini ve içgörünün, şeylerin doğasını kavramsal çözümlemeyle inceleyerek doğduğunu anlatır. Kamalaśīla, hiçbir şey düşünmemeyi amaçlayan bir meditasyonun, kavrayışı değil yalnızca bir boşluk hâlini üreteceğini ve bunun özgürleşmeye götürmeyeceğini savunur.

Kamalaśīla'nın itirazı, Madhyamaka–Yogācāra ilişkisi dersinde gördüğün "kötü kavranmış boşluk" uyarısının bir meditasyon versiyonudur: kavramları bırakmak, kavramların boşluğunu kavramak değildir. Kavramlar, ancak onların ne olduğunu çözümleyerek aşılabilir. Moheyan'ın kendi cevaplarının, Dunhuang belgesinde, bu itirazları görmezden gelmediği, onlara kendi ayrımlarıyla cevap verdiği de unutulmamalıdır. Tartışma, bir bilgin ile bir cahil arasında değil, iki olgun gelenek arasındaydı. Tibet'in sonraki anlatısı, Kamalaśīla'nın ülkede Çinli taraftarların gönderdiği adamlarca öldürüldüğünü de söyler; bu anlatı doğrulanamaz ve rekabetin sonraki yüzyıllarda nasıl hatırlandığını gösterir.

Kaynaklardan okuma

Çevirmenlerin dili

Bir öğretinin aktarılması yalnızca tartışma ve kral kararıyla olmaz; bir dil de gerekir. Sanskritçenin felsefi terimlerini karşılayacak bir Tibetçe henüz yoktu. İlk dalganın en kalıcı başarısı, bu dilin bilinçli olarak kurulmasıdır.

Kral Tri Ralpachen döneminde tamamlanan bu Sanskritçe-Tibetçe sözlük, binlerce Budist terim için standart Tibetçe karşılıklar belirler. Sözlüğe eşlik eden kurallar, çevirmenlerin terimleri keyfî biçimde değil, bu sözlüğe uygun olarak çevirmesini ve yeni bir terim üretmeden önce yetkili bir kurula başvurmasını ister.

Bu kararın sonucu büyüktür. Tibetçe çeviriler, Sanskrit sözcük düzenini ve terimlerini son derece sadık biçimde izler; o kadar ki bugün araştırmacılar kaybolmuş Sanskritçe metinleri Tibetçe çevirilerinden geri kurabilir. Çin çeviri geleneğinin çoğu zaman daha serbest ve yorumlayıcı çevirileriyle karşılaştırıldığında, Tibet çeviri geleneği bir "dil laboratuvarı"dır. Bilgeliğin mükemmelliği ailesinden en yüksek tantralara kadar birçok Hint metni, bugün eksiksiz biçimde yalnızca bu Tibetçe çevirilerle elimizdedir.

Çöküş ve ikinci dalga

Dokuzuncu yüzyılın ortasında Tibet İmparatorluğu çöktü. Sonraki gelenek bu çöküşü Budizm'e düşman bir kralın, Langdarma'nın, manastırlara yönelik baskısıyla açıklar ve yaklaşık bir yüzyılı bir "karanlık dönem" olarak anlatır. Araştırmacılar bu anlatıyı daha karmaşık bulur: çöken şey, imparatorluğun desteklediği büyük manastırlar ve çeviri kurumlarıydı; köylerde, ailelerde ve bağımsız uygulayıcılar arasında, özellikle tantrik uygulamalar sürdü.

Onuncu yüzyılın sonundan itibaren ikinci bir dalga başladı. Batı Tibet'te krallar genç Tibetlileri Hindistan'a ve Keşmir'e gönderdi. Bunlardan biri, Rinchen Zangpo, yüzlerce metni çevirdi ve tapınaklar kurdu. 1042'de, Bodhicitta dersinde yedi adımlı yöntemin soyunun kendisine bağlandığını gördüğün Hintli usta Atiśa, Batı Tibet'e davet edilerek geldi ve ölümüne kadar Tibet'te öğretti. İlk dalganın metinlerine "eski çeviriler", ikinci dalganınkilere "yeni çeviriler" denir; bu ayrım, Tibet Budizmi'nin okullarının kendilerini tanımlamasında hâlâ belirleyicidir.

Usta katmanı

Bu aktarımın bir paradoksu vardır. Tibet, Hint Budizmi'ni en eksiksiz koruyan yer oldu; ama bu korumayı, Hindistan'da Budizm'in on ikinci ve on üçüncü yüzyıllarda büyük manastırlarıyla birlikte çöktüğü bir dönemde yaptı. Tibetli çevirmenler, Hindistan'dan son öğretmenleri ve son el yazmalarını tam da bu çöküşün eşiğinde getirdi. Tibet kanonu, bu yüzden hem bir çeviri külliyatı hem de bir kurtarma arşividir.

Aktarımın bir de seçici yanı vardır. Samye'deki karar, hangi öğretinin "doğru" sayılacağını bir kralın tercihiyle belirledi; Çin kaynaklı Chan çizgisi resmî tarihten çıktı, ama izleri tamamen silinmedi. Sonraki yüzyıllarda "ani" kavrayışı vurgulayan Tibet uygulama sistemleri, eleştirmenleri tarafından zaman zaman Moheyan'ın görüşüne benzetildi; savunucuları ise bu benzetmeyi reddetti. Bir aktarım, neyin taşındığı kadar neyin geride bırakıldığıyla da biçimlenir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Samye tartışması, Tibet kaynaklarında Kamalaśīla'nın, Dunhuang'daki Çince kayıtta Moheyan'ın lehine anlatılır; tek bir olay olup olmadığı bile tartışmalıdır.
2. Kamalaśīla'nın Meditasyonun Aşamaları, kavramları bırakmanın kavramların boşluğunu kavramakla aynı şey olmadığını savunur.
3. 814'te tamamlanan Mahāvyutpatti, standart bir Tibetçe terim dili kurdu ve Tibet çevirilerini kayıp Sanskritçe metinlerin tanığı yaptı.
4. İmparatorluğun çöküşünden sonraki "karanlık dönem" anlatısı sonraki geleneğin bir düzenlemesidir; ikinci dalgada Rinchen Zangpo ve Atiśa öne çıkar.
5. Tibet, Hindistan'da Budizm çökerken onun külliyatını çevirerek korudu; aktarım neyi taşıdığı kadar neyi geride bıraktığıyla da biçimlendi.

Kazananın kaydı, kaybedenin adını bir hata adına dönüştürdü.

Sonraki derse köprü

İlk dalganın çevirileri, ikinci dalgadan sonra "eski çeviriler" adını aldı ve bu eski çevirilere dayanan gelenek, Nyingma, kendi yolunu çizdi. Sonraki derste bu geleneğin en özgün ve en tartışmalı yanını göreceksin: yüzyıllar önce gizlendiği ve uygun zamanda bir kaya oyuğunda, bir sütunun içinde ya da bir ustanın zihninde bulunduğu söylenen metinler. Bir metnin sahihliğinin, kendi köken anlatısı tarihsel doğrulamayı baştan dışarıda bıraktığında neye göre belirlendiğini soracaksın.