Tantra sınıflandırmaları

Açılış sahnesi

On beşinci yüzyılın başında Tsongkhapa, gizli formül yolunu anlatan büyük eserini yazarken bir soruyla karşılaşır: yüzlerce tantra var, bunlar neden dört sınıfa ayrılıyor? Cevap olarak daha önceki bir Hint şerhçisinden şaşırtıcı bir benzetme aktarır. Arzu dünyasındaki tanrılar, der benzetme, arzularını dört farklı biçimde doyurur. Bazıları yalnızca birbirine gülümser. Bazıları birbirine bakar. Bazıları el ele tutuşur. Bazıları birleşir. Dört tantra sınıfı bu dört biçime karşılık gelir.

Tsongkhapa, Śūravajra'nın Saṃpuṭa Tantra'ya yazdığı şerhi aktararak dört sınıfı, uygulamada figürlerin ve arzunun yola dönüştürülme biçimine göre ayırır: Kriyā tantrasında figürler gülümser, Caryā tantrasında birbirine bakar, Yoga tantrasında el ele tutuşur, en yüksek yoga tantrasında birleşir. Her sınıf, arzuyu yola dönüştürmenin giderek daha yoğun bir biçimine karşılık gelir.

Benzetme, bir önceki derste gördüğün "sonucu yol yapmak" fikrinin bir uzantısıdır: arzu bastırılmaz, yola dönüştürülür ve sınıflar bu dönüştürmenin yoğunluğuna göre sıralanır. Ama benzetmenin bir de sessiz iddiası vardır: bir sınıflandırma, bir merdiven kurar ve merdivenin tepesine bir şey koyar. Bu ders tantra sınıflandırmalarını anlatıyor. Aynı metinler neden farklı şemalarda farklı basamaklara kondu ve bir şema, sınıfladığı metinlerden çok, sınıflandıran hakkında ne söyler?

Bu derste ne olacak

Önce bir kütüphane sınıflandırmasıyla sınıflamanın neyi gösterdiğini göreceksin. Sonra Tibet'in yeni çeviri geleneklerinde yerleşen dört sınıflı şemayı ve onun ölçütlerini tanıyacaksın. Ardından eski çeviri geleneğinin, Nyingma'nın, dokuz basamaklı şemasını okuyacaksın. Sonra Japonya'da bir ustanın kurduğu on basamaklı bir merdivenle karşılaştıracaksın. En sonda şemaların ne işe yaradığını ve neyi gizlediğini tartacaksın.

Sıfır noktası

Bir halk kütüphanesinin din rafına git. Rafların numaralandırılmasında yüz yılı aşkın süredir kullanılan bir sistem, Dewey onlu sınıflandırması, din konusuna yüz numara ayırır. Bu numaraların büyük çoğunluğu Hristiyanlığın alt dallarına verilmiştir; dünyanın geri kalan bütün dinleri, Budizm de dahil, tek bir onluğa sığdırılmıştır. Sistem, on dokuzuncu yüzyıl Amerika'sında bir kütüphanecinin gözünden dünyayı düzenlemiştir.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Dewey sisteminin önyargısı dışarıdan bakan birine hemen görünür; Hristiyanlığın ayrıntılı bölünmesi ile öbür dinlerin sıkıştırılması arasındaki fark açıktır. Tantra şemalarında önyargı daha incedir. Şemalar kendi geleneklerinin içinden, o geleneğin uygulamasını bilen ustalar tarafından kurulmuştur ve ölçütleri gerçek bir öğretim bilgisine dayanır. Sınıflandıranın izi yine de oradadır, ama onu görmek için şemaları yan yana koymak gerekir.

Mekanizma

Dört sınıf

Tibet'e on birinci yüzyıldan sonra ulaşan "yeni çeviri" gelenekleri, tantraları dört sınıfa ayıran bir şemada birleşti. On dördüncü yüzyılda Butön Rinchen Drub, çevrilmiş metinlerin büyük katalogunu düzenlerken bu şemayı yerleştiren adlardan biri oldu.

İlk sınıf, eylem tantrası, Kriyā'dır. Uygulama ağırlıklı olarak dış törenlerden oluşur: temizlik, arınma kuralları, sunular, formül okuma. Uygulayıcı figürü karşısında, bir hizmetkârın efendisine baktığı gibi görür. İkinci sınıf, davranış tantrası, Caryā'dır; dış tören ile iç uygulama dengelenir ve figür bir dost gibi görülür. Üçüncü sınıf, Yoga tantrası, iç uygulamayı merkeze alır; uygulayıcı figürle özdeşleşir. Dördüncü sınıf, en yüksek yoga tantrası, bir önceki derste gördüğün iki aşamalı yapıyı, ince beden çalışmasını ve tamamlanma aşamasını içerir.

Ölçüt açıktır: dış törenin ağırlığı azaldıkça ve iç uygulama derinleştikçe sınıf yükselir. Açılıştaki benzetme aynı ekseni başka bir dille kurar. Benzetmenin kendisi de eski bir malzemeden yapılmıştır. Sarvāstivāda kaynakları dersinde tanıdığın Vasubandhu'nun ansiklopedisi, arzu dünyasının farklı katlarındaki tanrıların arzuyu farklı biçimlerde doyurduğunu anlatır: aşağı katlardakiler birleşerek, üst katlardakiler kucaklaşarak, el tutuşarak, gülümseyerek ya da yalnızca bakışarak. Abhidharma'da bir kozmoloji ayrıntısı olan bu liste, tantra yorumcularının elinde bir sınıflandırma ölçütüne dönüşür; ama sıra tersine çevrilir. Kozmolojide daha az bedensel olan daha yukarıdadır; tantra şemasında ise daha bedensel olan, çünkü arzuyu yola dönüştürmenin daha yoğun biçimidir. Ve sıralama bir değer yargısı taşır: dördüncü sınıf en yüksek sayılır.

En yüksek sınıfın içi

Dördüncü sınıf da kendi içinde bölünür ve bölünme geleneğe göre değişir. Gelug geleneği bir ayrım yapar: yöntemi, özellikle ince beden ve yanılsama bedeni uygulamalarını öne çıkaran "baba" tantraları, örneğin Guhyasamāja; bilgeliği ve berrak ışığı öne çıkaran "ana" tantraları, örneğin Hevajra ve Cakrasaṃvara. Bazı yorumcular Kālacakra'yı ikisini birleştiren "ikisiz" bir üçüncü grup sayar; başkaları bunu kabul etmez. Aynı metnin hangi alt gruba ait olduğu, gelenekten geleneğe tartışma konusudur.

Kaynaklardan okuma

Dokuz araç

Tibet'e daha erken, sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllarda ulaşan "eski çeviri" geleneği, Nyingma, tümüyle farklı bir şema kurdu.

Şema bütün öğreti yollarını dokuz basamakta düzenler. İlk üç basamak tantrik olmayan yollardır: dinleyenlerin yolu, kendi başına uyananların yolu ve bodhisattvaların yolu. Sonraki üç basamak dış tantralardır: Kriyā, Upa ve Yoga. Son üç basamak iç tantralardır: Mahāyoga, Anuyoga ve Atiyoga. En üstteki Atiyoga, geleneğin "büyük mükemmellik", Dzogchen, dediği öğretidir.

İki şema aynı işi yapmaz. Dört sınıflı şema yalnızca tantraları düzenler. Dokuz araç şeması ise bütün Budist yolunu tek bir merdivene dizer ve tantrik olmayan yolları da içine alır. Ortadaki üç basamak dört sınıflı şemanın ilk üç sınıfına aşağı yukarı denk düşer; dördüncü sınıfın yerini ise üç ayrı basamak alır. En üstte, geleneğin kendi ayırt edici öğretisi durur. Dört sınıflı şemada en üstte duran uygulamalar, dokuz araç şemasında zirvenin bir basamak altında kalır.

Kyoto'dan bir merdiven

Sınıflandıranın kendi geleneğini en üste koyması yalnızca Tibet'e özgü değildir.

Japon Shingon geleneğinin kurucusu Kūkai, 830 yılında imparatorun isteğiyle yazdığı eserde insan zihninin gelişimini on basamakta anlatır. Basamaklar, yalnızca içgüdülerle yaşayan zihinden başlayarak Konfüçyüsçü ahlaka, Budist olmayan dinlere, erken Budist okullara, Yogācāra'ya, Madhyamaka'ya, Tendai'ye ve Kegon'a yükselir. Onuncu ve en yüksek basamakta Kūkai'nin kendi gizli öğretisi, Shingon, durur.

Kūkai'nin merdiveni Tibet'teki şemalardan bağımsız olarak kurulmuştur, ama aynı yapıyı taşır: kurucunun kendi öğretisi zirvededir, öbür bütün öğretiler ona giden basamaklardır. Madhyamaka–Yogācāra ilişkisi dersinde "merdiveni çizen kendi konumunu en üste koyar" gözlemini yapmıştın. Burada aynı gözlem, bir kıtanın iki ucunda, iki ayrı gelenekte doğrulanır.

Usta katmanı

Bu şemaları yalnızca birer önyargı olarak okumak da yanlış olur. Üç işlev görürler. Birincisi, bir öğretim sırası kurarlar: öğrenci hangi uygulamadan başlayıp hangisine ilerleyecek? İkincisi, bir eşik sistemi kurarlar: hangi uygulama hangi hazırlığı, hangi yetkilendirmeyi gerektirir? Bu ikinci işlevin bir güvenlik yanı vardır: en yoğun uygulamaların en sona konması, onların hazırlıksız birinin eline geçmesini zorlaştırır. Üçüncüsü, devasa bir külliyata bir erişim düzeni verirler.

Ama şemaların bir kör noktası da vardır. Dış tören en alt basamağa konur; oysa bir manastırda, bir köyde, bir evde gün boyu yapılan uygulamaların büyük kısmı, sunular, koruyucu formüller, arınma törenleri, tam da bu en alt sınıfa girer. Şema en yüksek saydığı şeyi merkeze alır; en çok yapılan şeyi ise kenara iter. Tantra öncesi temeller dersinde gördüğün koruyucu formüller ve tören uzmanları, bu şemalarda en alt basamakta durur. Bir şemayı okurken iki soruyu birlikte sor: neyi en üste koyuyor, ve en altta kalan şeyler gerçekte ne kadar yaygın?

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Tsongkhapa, Śūravajra'nın şerhine dayanarak dört tantra sınıfını gülümseme, bakış, el tutma ve birleşme benzetmesiyle açıklar.
2. Yeni çeviri geleneklerinin dört sınıflı şeması dış törenden iç uygulamaya doğru yükselir; en yüksek sınıf da kendi içinde geleneğe göre farklı bölünür.
3. Nyingma'nın dokuz araç şeması bütün Budist yolunu düzenler ve zirveye kendi ayırt edici öğretisi Atiyoga'yı koyar.
4. Kūkai'nin on basamaklı merdiveni, Tibet'ten bağımsız olarak, aynı yapıyı Japonya'da kurar: zirvede kurucunun kendi öğretisi durur.
5. Şemalar bir öğretim sırası, bir eşik sistemi ve bir erişim düzeni sağlar; ama en çok yapılan uygulamaları en alt basamağa itme eğilimi taşır.

Bir şema, sınıfladığı şeyler kadar sınıflandıranı da gösterir.

Sonraki derse köprü

Şemalar metinleri basamaklara dizer; ama basamaklardaki metinlerin kendisini henüz açmadın. Sonraki derste en yüksek sınıfın başlıca metin ailelerini tanıyacaksın. Bir tantra metnini açtığında onu anlamayabilirsin: cümleler kopuk, terimler tanımsız, bölümler örtük. Metnin, onun şerhinin ve adım adım talimat veren uygulama kitabının üç ayrı katman olduğunu ve bu üçünü karıştırmanın neden en yaygın hata olduğunu soracaksın.