Etik ve güvenlik

Açılış sahnesi

Temmuz 2017. Dünyanın birçok ülkesinde merkezleri olan bir Tibet Budist topluluğunun, Rigpa'nın, sekiz kıdemli ve eski üyesi, topluluğun kurucusu ve öğretmenleri Sogyal Rinpoche'ye uzun bir mektup yazar. Bu kişiler yıllarca, bazıları onlarca yıl, onun yanında çalışmış, ona hizmet etmiş ve ona bağlılık yemini etmiştir. Mektupta, öğrencilere yönelik fiziksel ve duygusal şiddeti, cinsel istismarı ve topluluğun parasıyla sürdürülen bir yaşam tarzını anlatırlar. Neden bu kadar uzun süre sustuklarını da yazarlar: öğretmenin davranışını sorgulamak, onların içinde bulunduğu ortamda öğretiye ve kendi uygulamalarına bir ihanet gibi görülüyordu.

Mektubun ardından topluluk, iddiaları incelemesi için bağımsız bir hukuk bürosunu görevlendirir. Eylül 2018'de kamuoyuna açıklanan rapor, iddiaların önemli bir kısmının doğrulandığını; öğretmenin öğrencilere ciddi fiziksel, cinsel ve duygusal istismarda bulunduğunu ve topluluğun üst yönetiminin bu davranışları yıllarca bilip gidermediğini, başkalarını risk altında bıraktığını saptar.

Bu seviye boyunca her derste bir uyarı bıraktın. Vajrayāna'nın temel kavramları dersinde öğretmene bağlılığın, Başlıca tantra metin aileleri dersinde örtük dilin, Kagyu dersinde bir kulenin hikâyesinin, Sakya ve Gelug derslerinde din ile siyasetin birleşmesinin taşıdığı riskleri gördün. Bu son ders onları bir araya getiriyor. Bu ders Vajrayāna'yı suçlamak için yazılmadı; bu seviyenin bütün derslerinde onu kendi terimleriyle anlattın. Ama bir soruyu dürüstçe sormak zorunda: bir sistemin kendini koruyan mekanizmaları, aynı zamanda hesap sorulmasını nasıl engelleyebilir?

Bu derste ne olacak

Önce bir ameliyathaneyle gizlilik ile denetim arasındaki ayrımı göreceksin. Sonra bu seviyede tanıdığın üç mekanizmanın, gizliliğin, öğretmene bağlılığın ve kural dışı ustaların hikâyelerinin, iki yönlü işleyişini inceleyeceksin. Ardından geleneğin kendi içindeki düzeltici sesleri ve 1993'te yapılan bir toplantının bildirisini okuyacaksın. Sonra uygulamanın kendisinin taşıdığı sağlık risklerine bakacaksın. En sonda bir şeyi bilmek ile onu uygulamaya ya da öğretmeye yetkili olmak arasındaki farkı tartacaksın.

Sıfır noktası

Bir ameliyathanenin kapısı kapalıdır. Bu kapalılığın iyi nedenleri vardır: mikrop girmemeli, hastanın mahremiyeti korunmalı, cerrah dikkatini dağıtmadan çalışabilmeli. İçeride cerrahın otoritesi neredeyse mutlaktır; hemşireler ve asistanlar onun talimatlarını beklemeden uygular. Bu düzen hayat kurtarır. Ama aynı kapalı kapı, bir hatanın da dışarı çıkmasını engelleyebilir. Modern tıp bu yüzden kapalı kapının yanına başka kanallar ekledi: bağımsız hata bildirim sistemleri, etik kurulları, meslek odaları, hastanın ikinci görüş alma hakkı.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Tıpta cerrahın otoritesi, onun dışındaki kurumlara dayanır: bir diploma, bir lisans, lisansı geri alabilecek bir meslek kurumu. Bir öğretmenin otoritesi ise çoğu zaman bir soydan, bir tanınmadan, öğrencilerinin bağlılığından gelir; onu geri alabilecek dışsal bir kurum çoğu zaman yoktur. Kapalı kapının yanına eklenecek kanal, bu yüzden tıptakinden daha zor kurulur.

Mekanizma

Üç mekanizma, iki yüz

Birinci mekanizma gizliliktir. Başlıca tantra metin aileleri dersinde, Hevajra'nın şifreli dilini ve öğretinin hazırlıksız okuyucudan korunmasını gördün. Gizliliğin gerekçesi gerçektir: bağlamından koparılmış bir uygulama yanlış anlaşılabilir ve zarar verebilir. Ama aynı gizlilik, bir topluluğun içinde olan bir şeyin dışarıya anlatılmamasını da meşrulaştırabilir. "Bu konuları dışarıdakiler anlayamaz" cümlesi, bir öğretiyi korumak için de, bir olayı örtmek için de kullanılabilir.

İkinci mekanizma öğretmene bağlılıktır. Vajrayāna'nın temel kavramları dersinde, Guru Üzerine Elli Dize'nin bağ kurulmadan önce öğretmen ile öğrencinin birbirini sınamasını öğütlediğini gördün. Kagyu dersinde ise bağ kurulduktan sonra öğretmenin açıklamadan acı çektirdiği bir hikâyeyi, Milarepa'nın kulelerini okudun. Bağlılığın gerekçesi de gerçektir: derin bir uygulama, güvenilen bir rehber ister. Ama öğretmenin her davranışını "senin arınman için" diye yorumlama alışkanlığı, bir istismarı da arınma diye okumaya yol açabilir.

Üçüncü mekanizma, kural dışı ustaların hikâyeleridir. Tantra öncesi temeller dersinde meyhanede güneşi durduran Virūpa'yı gördün; bu hikâyeler, manastır kurallarıyla ölçülen bir kutsallık imgesini sarsmak için anlatılır. Ama aynı hikâyeler, bir öğretmenin kendi kural dışı davranışını "yüksek bir bilgelik" diye sunmasına da malzeme olabilir. Bir ustanın efsanesi, bir başkasının bahanesine dönüşebilir.

Kaynaklardan okuma

1993 bildirisi

Bu sorunlar yeni değildir ve gelenek onları görmezden gelmemiştir.

Mart 1993'te farklı soylardan yirmi iki Batılı Budist öğretmen, Dharamsala'da Dalai Lama ve üç Tibetli lama ile dört gün boyunca Budizm'in Batı'ya aktarılmasındaki sorunları tartışır. Toplantının bildirisi, öğrencilerin öğretmenlerinin etik dışı davranışlarıyla sorumlu biçimde yüzleşmeye teşvik edilmesini ister. Öğretmen düzelme belirtisi göstermezse, kanıtı çürütülemez olan etik dışı davranışların, öğretmenin öbür yararlı çalışmalarından ve öğrencinin ona olan manevi bağlılığından bağımsız olarak kamuoyuna açıklanmasından çekinilmemesi gerektiğini söyler. Bildiriye göre bir öğretmen hangi manevi düzeye ulaşmış olursa olsun ya da ulaştığını iddia ederse etsin, hiç kimse etik davranış normlarının üstünde değildir.

Bu bildiri, sıfır noktasındaki denetim kanalının gelenek içinden önerilmiş bir biçimidir. Ama açılıştaki mektup, bildiriden yirmi dört yıl sonra yazıldı. Bir ilkenin söylenmesi ile bir kurumun onu uygulaması arasında uzun bir mesafe vardır. Rigpa soruşturmasının raporu, sorunun yalnızca bir kişinin davranışı değil, o davranışı yıllarca bilen ve durdurmayan bir yönetim yapısı olduğunu saptadı. Bu seviyede gördüğün mekanizmaların, gizliliğin ve sorgulanmayan bağlılığın, bir araya geldiğinde nasıl bir denetim boşluğu üretebileceğini gösteren bir örnektir.

Uygulamanın kendi riskleri

İkinci bir güvenlik boyutu, öğretmenlerin davranışından bağımsızdır: uygulamanın kendisi. Vajrayāna'nın temel kavramları dersinde, ince bedenle çalışan yoğun nefes uygulamalarının metinlerin kendisinde de belirtilen riskler taşıdığını gördün. Bu riskler yalnızca eski metinlerde yazılı değildir.

Araştırmacılar, farklı Budist geleneklerden Batılı uygulayıcılar ve öğretmenlerle yaptıkları görüşmelerde, meditasyonla ilişkili zorlu deneyimleri sistemli biçimde belgeler: kaygı, korku, algı değişiklikleri, uyku sorunları, benlik duygusunda sarsıntılar. Bu deneyimlerin bir kısmı kısa sürer, bir kısmı uzun süreli bir sıkıntıya dönüşür. Çalışma, bu deneyimlerin çoğu zaman yeterince tanınmadığını ve destek kaynaklarının sınırlı olduğunu gösterir.

Bu, uygulamanın tehlikeli olduğu anlamına gelmez; birçok insan için meditasyon yararlıdır. Ama bir uygulamanın hiçbir riski olmadığı söylenirse, zorluk yaşayan kişi sorunun kendisinde olduğunu düşünür ve yardım aramaz. Gelenek bu riskleri kendi diliyle bilir; hazırlık koşulları ve bir öğretmen şartı, kısmen bunun içindir. Modern bağlamda buna bir ek gerekir: zorluk yaşayan bir uygulayıcının, gerektiğinde bir sağlık uzmanına başvurabilmesi ve bunun bir başarısızlık sayılmaması.

Usta katmanı

Son bir ayrım, bu seviyenin tamamı için geçerlidir. Bu seviyede Vajrayāna'nın kavramlarını, metinlerini, geleneklerini ve tarihini öğrendin. Bu bir bilgidir. Ama bir uygulama hakkında bilgi sahibi olmak, o uygulamayı yapmaya ya da onu başkalarına öğretmeye yetki vermez. Geleneğin kendisi bu uygulamaları bir öğretmen ve bir yetkilendirme olmadan yapılmayacak şeyler olarak tanımlar ve bu dersler hiçbir uygulamayı adım adım öğretmedi. Bu bir eksiklik değil, bilinçli bir sınırdır.

Aynı ayrım öbür yönde de işler. Bir yetkilendirme almış olmak, birini eleştirinin dışına çıkarmaz. 1993 bildirisinin sözüyle, hiç kimse etik davranış normlarının üstünde değildir. Bu seviyenin bütün derslerinde gördüğün kurmak ve çözmek yapısı burada son bir kez işler: bir gelenek güçlü yapılar kurar, ama o yapıların boş olduğunu, birer araç olduğunu da söyler. Bir yapı, kendisine hizmet ettiği amacın önüne geçtiğinde, çözülmesi gereken yapıdır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. 2017'de Rigpa'nın sekiz kıdemli ve eski üyesinin yazdığı mektubun ardından yapılan bağımsız soruşturma, 2018'de ciddi istismarı ve yönetimin bunu yıllarca gidermediğini saptadı.
2. Gizlilik, öğretmene bağlılık ve kural dışı ustaların hikâyeleri, hem gerçek bir koruma işlevi görür hem de istismarı örtmek için kullanılabilir.
3. 1993 Dharamsala bildirisi, hiç kimsenin etik normların üstünde olmadığını ve çürütülemez kanıtı olan etik dışı davranışların açıklanmasından çekinilmemesi gerektiğini söyler.
4. Meditasyonla ilişkili zorlu deneyimler araştırmalarla belgelenmiştir; bunların tanınması ve desteklenmesi gerekir.
5. Bir uygulama hakkında bilgi sahibi olmak ona yetki vermez; bir yetki de kimseyi eleştirinin dışına çıkarmaz.

Hiç kimse, hangi düzeye ulaşmış olursa olsun, etik davranış normlarının üstünde değildir.

Sonraki derse köprü

Bu seviye Vajrayāna'nın Hindistan'dan Tibet'e nasıl aktarıldığını ve orada nasıl biçimlendiğini anlattı. Sonraki seviye aktarımın öbür büyük yoluna, Çin'e dönüyor. İlk derste bir çevirmen bir sorunla karşılaşıyor: "boşluk" sözcüğünün Çincede bir karşılığı yok, ama benzer görünen bir kavram var ve o kavram kendi felsefi yükünü taşıyor. Bir öğretiyi okunabilir kılan bir çevirinin, onu aynı zamanda nasıl başka bir şeye dönüştürebildiğini soracaksın.