Diğer Tibet gelenekleri

Açılış sahnesi

On birinci yüzyıl, orta Tibet. Machig Labdrön adında genç bir kadın, zengin ailelerin evlerinde Bilgeliğin Mükemmelliği söylemlerini yüksek sesle okuyarak geçimini sağlar. Okuma hızı ve anlayışı ünlüdür. Bir gün okurken bir şey değişir: yüzlerce kez okuduğu "şeylerin kendi doğası yoktur" cümlesi, sözcük olmaktan çıkar ve bir kavrayışa dönüşür. Sonraki yıllarda Hintli usta Padampa Sangye'nin öğrencisi olur ve bir uygulama sistemi kurar.

Uygulama şudur: uygulayıcı mezarlıklara, ıssız dağ başlarına, korku uyandıran yerlere gider. Orada gözünü kapatır ve kendi bedenini zihninde bir ziyafete dönüştürür; bu ziyafeti, onu korkutan her güce, her aç varlığa, her iblise sunar. Sistemin adı Chöd'dür: "kesme".

Machig Labdrön, Hintli usta Padampa Sangye'nin öğrencisi olan ve Bilgeliğin Mükemmelliği söylemlerine derin hâkimiyetiyle tanınan bir Tibetli uygulayıcıdır. Chöd'ü ayrı bir uygulama soyu olarak düzenler. Gelenek, Chöd'ün Tibet'te doğup Hindistan'a geri aktarılan tek Budist uygulama soyu olduğunu anlatır. Bütün Tibet gelenekleri Chöd'ü kendi uygulamaları arasına alır.

Bir önceki derste Tibet'in en büyük kurumsal geleneğini, Gelug'u, gördün: manastırlar, müfredat, bir devlet. Machig'in kurduğu sistem bunun tam tersidir. Kendi büyük manastırları, kendi siyasal gücü yoktur. Ama bütün geleneklerin içine sızmıştır. Bu ders, Tibet'in büyük dört okulunun kenarında ya da içinde yaşayan gelenekleri anlatıyor. Kesmenin kestiği şey nedir ve kurumu olmayan bir geleneğin etkisi nasıl ölçülür?

Bu derste ne olacak

Önce bir türküyle, kurumu olmayan bir etkinin neden tarih yazımında görünmez kaldığını göreceksin. Sonra Chöd'ün iç mantığını, neyi kestiğini ve neden korkuyla çalıştığını tanıyacaksın. Ardından bir kadın ustaya bağlanan başka bir küçük soyu, Shangpa'yı göreceksin. Sonra Budizm'le yan yana gelişen bir başka Tibet geleneğine, Bön'e bakacaksın. En sonda on dokuzuncu yüzyılda bütün bu gelenekleri korumaya çalışan hareketi, Rimé'yi, tartacaksın.

Sıfır noktası

Anadolu'nun birçok bölgesinde söylenen bir türkü düşün. Bestecisi bilinmez; hiçbir konservatuvarın, hiçbir plak şirketinin malı değildir. Düğünlerde, tarlada, askere uğurlamada söylenir; her bölge biraz farklı söyler. Bir müzik tarihçisi yalnızca kurumların arşivlerine, okulların müfredatlarına, plak şirketlerinin kayıtlarına bakarsa bu türküyü göremez. Ama türkü, o arşivlerdeki birçok eserden daha çok insanın hayatına dokunmuştur.

Benzetmenin kırıldığı yer şudur. Türkünün bestecisi bilinmez. Chöd'ün ise bilinen bir kurucusu vardır: Machig Labdrön. Onun eksik temsil edilmesinin nedeni anonimlik değil, iki başka şeydir. Birincisi, kurduğu sistemin büyük manastırlara değil, gezgin uygulayıcılara dayanması. İkincisi, kurucusunun bir kadın olması; Tibet'in resmî tarihleri çoğunlukla erkek manastır başkanlarının soylarını izler.

Mekanizma

Kesilen şey

Chöd'de uygulayıcının karşılaştığı "iblisler" dışarıdaki varlıklar değildir. Gelenek, iblisin asıl adını tutunma olarak koyar: benliğe tutunma, bedene tutunma, korkuya ve umuda tutunma. Mezarlık, bu tutunmanın en çıplak görüneceği yerdir; korku orada en güçlüdür ve uygulayıcı tam o korkunun ortasında kendini sunar. Kesilen şey bir düşman değil, benlik tutunmasıdır.

Bu, Machig'in Bilgeliğin Mükemmelliği okumasının bir uygulamaya dönüşmüş hâlidir. Bilgeliğin mükemmelliği ailesi dersinde, "hiçbir şeyin kendi doğası yoktur" öğretisinin bir düşünce olarak nasıl anlatıldığını görmüştün. Machig bu düşünceyi bir mezarlıkta, korkunun içinde sınar: bedenin kendi doğası yoksa, onu vermekten neden korkayım? Vajrayāna'nın temel kavramları dersinde gördüğün kurmak ve çözmek yapısı burada bir drama dönüşür: uygulayıcı bedenini bir ziyafet olarak kurar, sunar ve sonunda sunanın, sunulanın ve alanın boşluğunda dinlenir.

Niguma'nın soyu

Kagyu dersinde Marpa'nın soyunu gördün. Aynı adı taşıyan, ama ayrı bir soy daha vardır: Shangpa Kagyu. On birinci yüzyılda Tibetli usta Khyungpo Naljor, Hindistan'da birçok ustadan öğreti alır. En önemli öğretmenlerinden biri, Niguma adlı bir kadın ustadır; gelenek onu Nāropa'nın kız kardeşi ya da eşi olarak anar. Niguma'dan alınan altı yoga, Nāropa'nın altı yogasına paralel bir sistemdir. Shangpa soyu hiçbir zaman büyük bir okul olmadı; kendi büyük manastırları yerine, öbür okulların içinde küçük bir çizgi olarak yaşadı. Bu derste ikinci kez, bir kadın ustanın kurduğu ya da taşıdığı bir soyun, kurumsuz bir etkiyle sürdüğünü görüyorsun.

Hayatta kalan Jonang

Buddha-doğası dersinde, Jonang geleneğinin on yedinci yüzyılda Orta Tibet'te manastırlarını yitirdiğini ve metinlerinin basımının yasaklandığını gördün. Hikâye orada bitmedi. Gelenek, merkezî yönetimin eli pek uzanmayan doğu Tibet'e, Amdo'ya çekildi ve Dzamthang çevresindeki manastırlarda kesintisiz sürdü. Tāranātha'nın Hindistan'da Budizm tarihi, önceki seviyede Dignāga'nın ve Dharmakīrti'nin efsanelerini aktardığını gördüğün eser, bu geleneğin bir ustasının kalemidir. Jonang, bir kurumun bastırılmasının bir öğretinin sonu olmadığını gösteren canlı bir örnektir: kurum küçüldü, ama öğreti uzak vadilerde yaşamaya devam etti.

Kaynaklardan okuma

Bön

Tibet'te Budizm'in yanında gelişen bir başka din geleneği vardır: Bön.

Bön geleneği, öğretisinin Budizm'den önce, batıdaki bir ülkeden gelen öğretmen Tönpa Shenrab tarafından verildiğini anlatır. Gelenek kendi kanonunu, kendi hazine metinlerini, kendi manastırlarını ve kendi dokuz araç şemasını geliştirir. Bön'ün Budizm öncesi Tibet dinleriyle ilişkisi ve Budizm'le karşılıklı etkileşimi, araştırmacılar arasında tartışılan bir sorudur.

Bön, dışarıdan bakan için tuhaf bir aynadır. Kavramlarının, uygulamalarının ve kurumlarının çoğu, bu seviyede gördüğün Budist geleneklere çok benzer: hazine metinleri, dokuz araç, Dzogchen, manastır üniversiteleri. Budist tarihçiler uzun süre Bön'ü, Budizm'i taklit eden ya da ondan ödünç alan bir gelenek olarak anlattı. Bön ise kendi tarihini, Budizm'den daha eski ve bağımsız bir öğreti olarak anlatır. Hint–Tibet aktarımı dersinde gördüğün "kaydı tutanın konumu" burada da işler: iki gelenek aynı olguları farklı bir köken anlatısıyla sunar. Araştırmacıların bugün genellikle vardığı sonuç, iki geleneğin yüzyıllar boyunca birbirinden aldığı ve birbirini biçimlendirdiğidir.

Rimé: bütün soyları korumak

On dokuzuncu yüzyılın ortasında, doğu Tibet'te birkaç usta bir kaygıyla bir araya geldi. Gelenekler arasındaki rekabet ve bastırmalar yüzünden, birçok küçük soy, birçok nadir metin ve uygulama kaybolma tehlikesindeydi. Buddha-doğası dersinde Jonang metinlerinin nasıl mühürlendiğini, Sakya dersinde Gorampa'nın eserlerinin nasıl manastırlardan çıkarıldığını görmüştün.

İki usta, bütün geleneklerin öğretilerini ayrım gözetmeden toplamak, korumak ve aktarmak için çalışır. Jamgön Kongtrul, "Beş Hazine" adı verilen büyük derlemeleri hazırlar; bunlardan biri, yüz büyük hazine bulucunun metinlerinden seçilenleri toplayan altmış üç ciltlik Değerli Hazinelerin Hazinesi'dir. Bu çabanın adı Rimé'dir: "taraf tutmayan".

Rimé, bir okul değil, bir tutumdur. Ustaları kendi soylarını bırakmadı; ama bütün soyların öğretilerini almak, vermek ve korumak gerektiğini savundu. Chöd, Shangpa ve Jonang gibi kurumsuz ya da bastırılmış gelenekler bu derlemelerin içinde yeniden dolaşıma girdi. Buddha-doğası dersinde, başkasından boşluk okumasının Jamgön Kongtrul aracılığıyla yeniden yayıldığını görmüştün; bu, Rimé'nin tek bir örneğiydi.

Usta katmanı

Bu dersteki gelenekler, bu seviyenin öbür derslerinin tersinden bir tablo çizer. Nyingma, Kagyu, Sakya ve Gelug'un her birinde, bir geleneğin gücü onun kurumlarıyla büyüdü: manastırlar, soylar, hamiler, devletler. Burada ise güç, kurumların arasından akar. Chöd bütün geleneklerde uygulanır, ama hiçbirinin malı değildir. Shangpa öbür okulların içinde yaşar. Rimé, kurumları aşarak metinleri korumaya çalışır.

Bir de sessiz bir örüntü vardır. Machig ve Niguma'nın adı, bu seviyede bir kadın ustanın açıkça bir soyun başında ya da merkezinde durduğu nadir örneklerdir. Kurumsuz etki kavramı burada ikinci bir anlam kazanır: kurumları erkeklerin yönettiği bir dünyada, kadınların katkısı çoğu zaman kurumların kenarından, bir uygulamanın, bir şarkının, bir soyun içinden yayıldı. Bir tarihi okurken yalnızca manastırların listesine değil, bu listelerin dışında kalan uygulamalara da bakmak gerekir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Machig Labdrön, Bilgeliğin Mükemmelliği okumasını Chöd'e, "kesme"ye dönüştürdü; gelenek, Chöd'ün Tibet'ten Hindistan'a aktarılan tek soy olduğunu anlatır.
2. Chöd'de kesilen şey dışarıdaki bir düşman değil, benlik tutunmasıdır; uygulayıcı korkunun içinde kendi bedenini sunar.
3. Shangpa soyu, Nāropa'ya yakın bir kadın usta olan Niguma'nın öğretilerine dayanır ve öbür okulların içinde küçük bir çizgi olarak yaşar.
4. Bön, Budizm'le yan yana gelişen, kendi kanonu ve köken anlatısı olan bir Tibet din geleneğidir; iki gelenek birbirini karşılıklı biçimlendirdi.
5. On dokuzuncu yüzyılda Rimé ustaları, özellikle Jamgön Kongtrul'un Beş Hazine'si, bastırılmış ve küçük soyları korumaya çalıştı.

Kesilen şey bir düşman değil, benlik tutunmasıdır.

Sonraki derse köprü

Rimé ustaları metinleri toplayarak korumaya çalıştı. Bu, sonraki dersin sorusunu açar: Tibet'te hangi metinler "kanon" sayıldı ve kim karar verdi? Tibet kanonu iki bölüme ayrılır: uyanmış olana atfedilen metinlerin çevirileri ve Hintli ustaların yorumlarının çevirileri. Sonraki derste bu iki bölümün ölçütünü ve bu derste gördüğün hazine metinlerinin neden hiçbir bölüme giremediğini soracaksın.