Toplum ve gündelik hayat

Açılış sahnesi

Sāvatthī'nin dışında, Prens Jeta'ya ait gölgeli bir koru. Kentin en zengin tüccarlarından biri, fakirlere yemek dağıtmasıyla tanındığı için herkesin "Anāthapiṇḍika" — kimsesizlerin doyurucusu — dediği adam, prensin karşısında duruyor. Buda'yı ve keşişlerini Sāvatthī'ye davet etmiş ve onlara kalacak bir yer arıyor. Kentten ne çok uzak ne çok yakın, gündüz kalabalık olmayan, gece sessiz bir yer. Jeta'nın korusu tam aradığı yer.

Prens satmak istemiyor. İşi bitirmek için imkânsız bir fiyat söylüyor: "Korunun toprağını baştan sona altın paralarla kaplarsan, senindir."

Anāthapiṇḍika tartışmıyor. Arabalar dolusu altın getirtiyor ve adamları paraları toprağa dizmeye başlıyor. Sonunda girişin yanında küçük bir boşluk kalıyor. Prens, bu tüccarın ne için bu kadar para döktüğünü merak ediyor ve kalan parçayı kendisi bağışlıyor. Korunun adı ikisini birlikte anıyor: Jetavana, "Jeta'nın korusu", Anāthapiṇḍika'nın manastırı.

Bu sahne bir mucize anlatmıyor, bir ekonomi anlatıyor. Evsiz, mülksüz, dilenerek yaşayan bir keşiş topluluğu, altın paralarla toprağı kaplayabilen bir tüccar sınıfına dayanıyordu. Bu ders o toplumun nasıl kurulduğunu anlatıyor: kimin nerede durduğunu, kimin kimi beslediğini.

Bu derste ne olacak

Önce bu alanda en çok karıştırılan iki terimi ayıracaksın: dört katmanlı ideal şema olan varṇa ile gerçek hayattaki binlerce grup olan jāti. Sonra tüccar, kent ve manastır arasındaki bağa, Anāthapiṇḍika'nın hikâyesinden devam ederek bakacaksın. Ardından krallıklar ile topluluk birlikleri arasındaki farkı ve bu birliklere verilen bir adın neden yanıltıcı olduğunu göreceksin. En sonda aile ve kadınların konumuna, dil çokluğuna ve ölümün gündelik hayattaki yerine değineceğiz.

Sıfır noktası

İki harita düşün. Birincisi bir ülkenin idari haritası: dört büyük bölge, düz çizgilerle çizilmiş sınırlar, temiz ve anlaşılır. İkincisi aynı ülkenin gerçek yerleşim haritası: binlerce köy ve kasaba, düzensiz sınırlar, iç içe geçmiş bölgeler, hiçbiri ötekine tam benzemiyor. Hangisi doğru? İkisi de, ama farklı şeyleri gösteriyorlar. Birincisi bir model, ikincisi gerçeklik. Birincisini ikincisinin yerine koyarsan ülkeyi hiç anlamamış olursun.

Toplum için de aynı ayrım geçerli. Metinlerde varṇa adında dört katmanlı bir şema geçer: bilgi ve tören, yönetim ve savaş, üretim ve ticaret, hizmet. Bu şema toplumun nasıl olması gerektiğini anlatan bir modeldir. Gerçek hayatta ise doğuma bağlı, mesleğe ve bölgeye göre değişen, sayısı binlerle ifade edilen gruplar vardı. Bunlara jāti denir. Metinde dört katman okursun; sahada binlerce grup vardı. Bu ikisini birbirine çevirmek mümkün değil ve bu ayrım bu dersin en önemli tek bilgisi.

Benzetme bir yerde kırılıyor. İdari harita köylerin kendisini değiştirmez. Varṇa modeli ise gerçek hayatı etkiledi, çünkü sonraki hukuk metinleri onu esas aldı ve hakları, yükümlülükleri ona göre dağıtmaya çalıştı. Model, gerçekliğin üzerine baskı uygulayan bir modeldi.

Mekanizma

Doğuştan üstünlüğe itiraz

Erken Budist metinler varṇa modelini görmek için iyi bir kaynak, çünkü onunla tartışıyorlar.

Söylemde Buda, kendilerinin Brahmā'nın ağzından doğduğunu ve bu yüzden en üstün olduklarını söyleyen iki genç rahibe, bu rahiplerin de herkes gibi annelerinden doğduğunu hatırlatır. Ardından toplumsal katmanların kökenini, insanların ihtiyaçlarından ve işlerinden doğan düzenlemeler olarak anlatan alternatif bir hikâye kurar ve üstünlüğün doğumla değil davranışla belirlendiğini söyler.

Bu metni doğru okumak önemli. Toplumsal düzenin nasıl ortaya çıktığını tarihsel olarak anlatmıyor; hâkim modele karşı bir argüman kuruyor ve yer yer onunla alay ediyor. Rahiplerin "Brahmā'nın ağzından doğduk" iddiasına "ama annelerinizin hamile kaldığını, doğum yaptığını, sizi emzirdiğini görüyoruz" diye cevap vermesi, dönemin tartışmasının ne kadar canlı ve sivri olduğunu gösteriyor. Metin aynı zamanda, karşı çıktığı modelin ne olduğunu da bu yolla bize anlatıyor.

Altın paralar ve üçlü bağ

Anāthapiṇḍika'nın altın paraları tek bir cömertlik hikâyesinden fazlasını anlatıyor. İkinci kentleşmeyle birlikte kentlerde yeni bir grup güçlenmişti: tüccarlar, zanaatkârlar ve onların loncaları. Bu grup varṇa şemasında en üstte değildi, ama ekonomik gücü hızla artıyordu. Gezgin öğretmenlere bağış yapmak bu insanlar için anlamlıydı. Eski rahip hiyerarşisine bağlı olmayan bir saygınlık yolu sunuyordu ve kendi değerlerine daha kolay oturuyordu.

Vinaya'ya göre Anāthapiṇḍika, Prens Jeta'nın korusunu satın almak için toprağı altın paralarla kaplatır; kalan küçük bir parçayı prens kendisi bağışlar ve koru keşişlere bir manastır olarak verilir.

Metnin anlattığı altın miktarı gerçek bir hesap olmayabilir; anlatı bağışın büyüklüğünü akılda kalıcı biçimde abartıyor olabilir. Ama anlattığı yapı gerçek. Böylece karşılıklı bir bağımlılık kuruldu. Manastır bir yer seçiyordu: kent kenarında, yol üzerinde. Tüccar bağış yapıyordu: arazi, yapı, yiyecek. Manastır karşılığında konaklama, öğretim ve tören sunuyordu. Yol da öğretmenleri, metinleri ve öğrencileri bir sonraki kente taşıyordu. Bu vermenin adı dāna. Bu dönemde dāna yalnızca kişisel bir erdem değil, gezgin toplulukları ayakta tutan ekonomik mekanizmanın ta kendisiydi.

Erken söylemlerin çok büyük bir kısmının "bir zamanlar Buda Sāvatthī'de, Jeta korusunda, Anāthapiṇḍika'nın manastırında kalıyordu" diye açılması bu yüzden tesadüf değil. Metinlerin coğrafyası, bağışçıların coğrafyasıdır.

Kaynaklardan okuma

Kralsız bir yönetim

Dönemde iki farklı siyasal yapı vardı. Birincisi krallık: tek bir hükümdar, saray, ordu ve vergi düzeni. Magadha ve Kosala böyleydi. İkincisi, tek bir kral yerine bir grup soylu ailenin birlikte karar aldığı birliklerdi. Bunlara gaṇa-saṅgha denir ve en bilineni Vesālī merkezli Vajji birliğidir.

Magadha kralı Ajātasattu, Vajjileri ortadan kaldırmak istediğini bildirmek için Buda'ya bir bakan gönderir. Buda, bakanın yanında Ānanda'ya Vajjiler hakkında sorular sorar: sık ve kalabalık toplantılar yapıyorlar mı, birlikte toplanıp birlikte kalkıyorlar mı, yerleşik düzenlerine uyuyorlar mı, yaşlılarına saygı gösteriyorlar mı? Bu yedi koşulu korudukları sürece Vajjilerin gerilemeyeceğini, gelişeceğini söyler.

Bu sahne hem bir siyasal belge hem de bir örgütlenme dersi. Hemen ardından Buda aynı koşulları keşiş topluluğu için de sayar: sık toplanmak, uyum içinde karar almak, kuralları korumak. Keşiş topluluğunun karar usulleri — ortak toplantı, anlaşmazlıkların birlikte çözülmesi — bu yüzden sık sık Vajji tipi birliklerle karşılaştırılır. Karşılaştırma verimli, ama bir etkileme ilişkisi olduğunu söylemek ayrı bir kanıt ister.

Aile, ölüm ve dil

Dönemin yerleşik toplumu büyük ölçüde babasoyluydu; miras ve soy erkek hattından izleniyordu. Gezgin bir yaşama geçmek bu yüzden kişisel bir tercihten fazlasıydı: bir hane ekonomisini sarsan bir olaydı. Metinlerde evden ayrılmanın yarattığı gerilimi anlatan sahnelerin bu kadar sık olması tesadüf değil. Kadınlar için bu adım daha da ağırdı, çünkü hukukî ve toplumsal bağımlılık daha güçlüydü. Yine de metinlerde güçlü kadın bağışçılar ve uygulayıcılar da var; tablo tekdüze değil ve kaynaklar çelişkili resimler sunuyor.

Bu bir yüksek ölüm oranı dünyasıydı. Çocuk ölümleri yaygındı, salgınlar olağandı, tıp sınırlıydı. Yaşlılık, hastalık ve ölüm üzerine kurulan bir öğreti, bu dünyada soyut bir felsefe değil, herkesin kendi evinde gördüğü bir başlangıç noktasıydı.

Tek bir dil de yoktu. Sanskritçe tören ve öğrenim diliydi; yanında bölgesel konuşma dilleri vardı. Erken Budist ve Jain metinler bu konuşma dillerine yakın biçimlerde aktarıldı. Buda'nın tam olarak hangi dili konuştuğu ise bugün hâlâ tartışılan bir soru.

Usta katmanı

Erken metinlerdeki toplum tablosu tek bir anın fotoğrafı değil, bir birikim. Metinler yüzyıllar boyunca aktarıldı ve bu sürede sonraki dönemlerin ayrıntıları da metne sızdı. Bir söylemde geçen bir para birimi ya da idari terim, anlatılan olayın değil aktarım döneminin izi olabilir. Tarihçiler için bu bir sorun değil, bir araç: çağına uymayan ayrıntılar metnin katmanlarını tarihlendirmeye yarar.

Kast sistemi de bugünkü biçimiyle o dönemde yoktu. Bu, ayrımların olmadığı anlamına gelmez; doğuma bağlı hiyerarşi ve dışlama gerçekti. Ama bugün bilinen katı ve yazıya dökülmüş sistem, sonraki hukuk metinleri ve sömürge dönemi sınıflandırmalarıyla bugünkü biçimini aldı. Bugünkü sistemi olduğu gibi geçmişe yansıtmak da, "o dönemde ayrım yoktu" demek de yanlıştır.

Bir de şunu unutma: elimizdeki metinler kimin yazdığını gösterir. Erken metinler manastır çevrelerinde derlendi ve korundu. Bu yüzden manastır hayatı ve zengin bağışçılar ayrıntılı, köylünün hayatı silik görünür. Metinlerin sessiz kaldığı yer, orada hayat olmadığı anlamına gelmez. Anāthapiṇḍika'nın adını biliyoruz; o korudaki toprağa altınları dizen işçilerin adını bilmiyoruz.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Anāthapiṇḍika'nın Jeta korusunu altın paralarla satın alması, gezgin keşiş topluluğunun tüccar zenginliğine nasıl dayandığını gösterir.
2. Varṇa dört katmanlı ideal bir modeldir, jāti ise binlerce gerçek gruptur; ikisini karıştırmak bu alandaki en yaygın hatadır.
3. Erken metinler doğuştan üstünlük iddiasıyla tartışır, ama bir metnin savunduğu görüş toplumda uygulandığı anlamına gelmez.
4. Vajji birliği tek bir kralın değil, soylu ailelerin ortak kararıyla yönetiliyordu; ona "cumhuriyet" demek anakronizmdir.
5. Erken metinler manastır çevrelerinde derlendi; toplum tablosundaki sessizlikler hayatın yokluğunu değil, kaydın eğilimini gösterir.

Bir öğreti metnini toplum belgesine çeviren soru şu: kim kimi besliyor?

Sonraki derse köprü

Seviye 1 burada bitiyor. Artık elinde bir zemin var: coğrafya, dönemler, rakip fikirler ve onları taşıyan toplum.

Seviye 2'de ilk kez tek bir kelimenin üzerine eğileceğiz: dharma. Bu kelimeyle ilk karşılaşmanı daha önce yaptın; Veda törenlerinin arkasındaki "ayakta tutan düzen" fikri onun köklerinden biriydi. Ama aynı kelime Veda metinlerinde bir şey, destanlarda başka bir şey, Budist söylemlerde bambaşka bir şey anlatıyor; Jain ve Sih kullanımları da ayrı. Bir sonraki derste bu yolculuğa kelimenin kökünden, "tutmak, taşımak" anlamına gelen bir fiilden başlayacağız.