Veda ve śramaṇa bağlamı

Açılış sahnesi

Rājagaha, sonbaharın dolunaylı bir gecesi. Magadha kralı Ajātasattu sarayının damında bakanlarıyla oturuyor. Gökyüzü berrak, gece güzel, ama kralın içi rahat değil. Metnin ancak sonunda itiraf edeceği bir yük taşıyor: tahta çıkmak için babasını öldürmüş.

Bakanlarına dönüp soruyor: "Bu güzel gecede hangi çileciye, hangi bilgeye gidelim ki gönlüm yatışsın?"

Bakanlar sırayla birer isim öneriyor. Biri, iyilik ya da kötülük diye bir şeyin olmadığını öğreten Pūraṇa Kassapa'yı. Biri, her şeyin önceden belirlendiğini söyleyen Makkhali Gosāla'yı. Biri, ölümle her şeyin bittiğini savunan Ajita'yı. Bir başkası hiçbir soruya net cevap vermemesiyle ünlü Sañjaya'yı. Biri de sıkı bir disiplin öğreten ve Jain geleneğinin Mahāvīra dediği Nigaṇṭha Nātaputta'yı. Kral hepsini dinliyor ve hiçbir şey söylemiyor.

Sonunda sessiz duran hekimi Jīvaka'ya dönüyor. Jīvaka, kendi mango bahçesinde bin iki yüz elli keşişle kalan Buda'yı öneriyor. Kral fillerle, meşalelerle yola çıkıyor. Bahçeye yaklaştıkça bir korku sarıyor içini: bu kadar insanın olduğu bir yerde tek bir öksürük, tek bir hapşırık bile duyulmuyor. Bir tuzağa mı götürülüyor?

Bu sahne bir çağın fotoğrafı. Bir kral, uyuyamadığı bir gece, tek bir soru için gidebileceği en az yedi farklı öğretmen sayabiliyor. Bu ders o öğretmenlerin nereden çıktığını ve aralarında neyi tartıştıklarını anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Önce eski düzeni tanıyacaksın: Veda kurban törenini ve onun arkasındaki kozmik düzen fikrini. Sonra bu düzenin içinden yükselen sorgulamayı, Yājñavalkya ile karısı Maitreyī arasındaki ünlü bir konuşma üzerinden göreceksin. Ardından düzenin dışına, ormana ve yollara çıkan śramaṇa hareketlerine, yani Ajātasattu'nun bakanlarının saydığı öğretmenlerin dünyasına geçeceksin. En sonda aynı kelimenin — karma — bu öğretmenlerin ağzında nasıl bambaşka şeyler anlattığını göreceksin.

Sıfır noktası

Herkesin kullandığı bir işletim sistemi düşün. Nasıl çalıştığını bilmen gerekmiyor; bakımını yapan uzmanlar var ve sistem bakımlı olduğu sürece her şey yolunda gidiyor. Şimdi iki farklı eleştiri geliyor.

Birinci eleştiri sistemin içinden: "Bu işlemler doğru, ama biz ne anlama geldiklerini yanlış anlıyoruz. Asıl mesele dışarıdaki ekran değil, onun neye karşılık geldiği." Bu kişi sistemi terk etmiyor, derinleştiriyor. İkinci eleştiri dışarıdan: "Bu sistem benim sorumu cevaplamıyor. Ben başka bir şey soruyorum." Bu kişi kalkıp gidiyor.

Birinci eleştiri Upaniṣad adı verilen metinlerin yaptığı şeydi. İkincisi, ev hayatını bırakıp gezgin bir arayışa çıkan ve śramaṇa, yani "çabalayan" diye anılan insanların. Buda da, Mahāvīra da, Ajātasattu'nun bakanlarının saydığı öğretmenler de bu ikinci kümenin içindeydi.

Benzetmenin kırıldığı yer şu: iki eleştiri birbirinden kopuk değildi. Aynı sorular dolaşımdaydı, aynı kelimeler kullanılıyordu ve taraflar birbirini dinleyip cevaplıyordu. Sınır geçirgendi.

Mekanizma

Ateşin düzeni

Veda dünyasının merkezinde ateş sunusu, Sanskritçe adıyla yajña durur. Doğru zamanda, doğru sözle, doğru sunuyla yapılan tören bir sonuç doğurur: yağmur, hasat, çocuk, zafer. Bu sonuç ahlaki bir ödül değil, işlemsel bir çıktıdır. Düzgün yapılan iş düzgün sonuç verir. Tek bir hece yanlış söylenirse tören bozulur.

Bunun iki büyük sonucu oldu. Birincisi, uzmanlık şarttı: sözü doğru söyleyecek, ölçüyü doğru tutacak biri gerekiyordu ve rahip sınıfının otoritesi bu teknik bilgiden geliyordu. İkincisi, söz kutsaldı ve değişmemeliydi. Metinler bu yüzden olağanüstü bir titizlikle ezberlendi; hecenin uzunluğunu, sesin tonunu bile koruyan teknikler geliştirildi. Dilbilgisi, ses bilgisi, ölçü bilgisi ve astronomi büyük ölçüde bu ihtiyaçtan doğdu. Bu sistem "ilkel" değil, son derece rafine bir gelenekti.

Törenlerin arkasında bir fikir vardı: evrenin bir düzeni var ve olaylar rastgele değil, o düzene göre işliyor. Mevsimlerin dönmesi, yıldızların yolu, doğru yapılan törenin doğru sonucu — hepsi aynı düzenin görünümleriydi. Bu düzene ṛta denirdi ve "ayakta tutan düzen" fikri, ileride dharma kelimesinin köklerinden biri olarak karşına çıkacak.

Maitreyī'nin sorusu

Geç Veda döneminde metinlerin tonu değişir. Törenin arkasındaki gerçeklik sorulmaya başlar ve bu sorgulamanın en güzel sahnelerinden biri bir karı koca arasında geçer.

Bilge Yājñavalkya ev hayatını bırakıp ormana çekilmeye karar verir ve malını iki karısı arasında paylaştırmak ister. Karısı Maitreyī sorar: "Bütün bu dünya zenginlikle dolu olsa ve benim olsa, bununla ölümsüz olur muyum?" Yājñavalkya "hayır" der; zenginlerin hayatı gibi bir hayat olur, ama zenginlikle ölümsüzlük umulmaz. Maitreyī "beni ölümsüz yapmayacak bir şeyle ne yapayım?" diye cevap verir ve bildiğini ona öğretmesini ister.

Bu kısa konuşma bir dönüşümü özetliyor. Soru artık "tören bana ne kazandırır?" değil, "ben dediğim şey nedir ve ölümle ne olur?" Yājñavalkya'nın Maitreyī'ye anlattığı öğretinin merkezinde ātman, yani benlik var: sevdiğimiz her şeyi aslında benlik uğruna sevdiğimizi ve asıl bilinmesi gerekenin bu benlik olduğunu söylüyor. Bu metinlerde tören içselleşiyor — dışarıdaki ateşin karşılığı nefeste ve zihinde aranıyor — ve kurtuluşu sağlayan şey doğru icra değil, doğru kavrayış oluyor.

Bir uyarı gerekiyor: Upaniṣadlar tek bir öğreti sunmaz. İçlerinde birbirine uymayan konumlar vardır ve sonraki okulların ayrılığı büyük ölçüde bu çokluğu farklı biçimlerde tutarlı kılma çabasından doğar. "Upaniṣad öğretisi şudur" diye tek bir cümle kurmak, sonraki bir okulun yorumunu metnin kendisi sanmak olur.

Kaynaklardan okuma

Kralın öğretmenleri

Ajātasattu mango bahçesine vardığında Buda'ya bir soru sorar: bir çileci olmanın bu hayatta, gözle görülür bir faydası var mı? Sonra bu soruyu daha önce öbür öğretmenlere de sorduğunu ve aldığı cevapları anlatır. Metin böylece dönemin fikir haritasını bir kralın ağzından çizer.

Kral, Pūraṇa Kassapa'nın iyi ve kötü eylemin sonuç doğurmadığını, Makkhali Gosāla'nın varlıkların çabadan bağımsız, belirlenmiş bir süreçle arındığını, Ajita Kesakambalī'nin ölümle kişinin tamamen dağıldığını, Pakudha Kaccāyana'nın değişmez ögelerin arasından geçen kılıcın kimseyi öldürmediğini, Sañjaya'nın hiçbir soruya kesin cevap vermediğini ve Nigaṇṭha Nātaputta'nın dörtlü bir öz denetimi öğrettiğini anlatır.

Bu listeyi okurken bir şeyi unutmamak gerekiyor: bu bir rakip anlatımı. Bu görüşler, onlara karşı çıkan bir gelenek tarafından özetlenmiş. Bir görüşü en güçlü hâliyle öğrenmek istiyorsak onu yalnızca rakibinin özetinden okumak yetmez. Ama liste yine de çok değerli, çünkü bir şeyi açıkça gösteriyor: śramaṇaların ortak yanı yaşam biçimiydi — mülksüzlük, gezginlik, dilenerek geçinme — görüşleri değil. Tam belirlenimci bir öğretmenle çabayı merkeze koyan bir öğretmen aynı dünyada, aynı yollarda dolaşıyordu.

Bu öğretmenlerden bazılarının geleneği yaşadı. Nigaṇṭha Nātaputta'nın öğretisi bugün Jain geleneği olarak sürüyor. Makkhali Gosāla'nın izinden gidenler, yani Ājīvika'lar ise yüzyıllar içinde kayboldu ve kendi metinlerinden elimizde hiçbir şey kalmadı. Onları neredeyse yalnızca Budist ve Jain rakiplerinin anlatımından tanıyoruz. Bu, bilgimizin sınırı olarak açıkça söylenmesi gereken bir şey.

Karma tek bir fikir değildi

Bu dünyada "karma", yani eylem kelimesi herkesin ağzındaydı, ama herkes başka bir şey kastediyordu. Kurban geleneğinde eylem esas olarak törenin kendisiydi ve sonucunu işlemsel olarak doğuruyordu. Jain çerçevede eylem çok somut, neredeyse maddi bir şeydi ve canlılara zarar vermemek merkezdeydi. Makkhali'nin çerçevesinde süreç zaten belirlenmişti; çaba sonucu değiştirmiyordu. Ajita'nın çerçevesinde ise ölümden sonra hiçbir şey kalmadığı için eylemin sonraki bir hayata etkisi de yoktu.

Erken Budist metinlerde vurgu başka bir yere kayar: eylemi ahlaki olarak belirleyen şeyin niyet olduğu öne çıkar. Aynı kelime, beş ayrı mekanizma.

Usta katmanı

"Veda dünyası" ve "śramaṇa dünyası" ders anlatımı için kullanışlı iki kutu, ama gerçekte aralarında keskin bir çizgi yoktu. Erken Budist metinlerde Buda'nın rahiplerle yaptığı pek çok konuşma var ve bu konuşmalar ortak bir kavram dağarcığı olduğunu gösteriyor. İnsanlar bir dünyadan ötekine geçiyor, taraflar birbirinin argümanını biliyordu.

Upaniṣadların tarihlenmesi ve Budist metinlerle ilişkisi de tartışmalı. En eski Upaniṣadların Buda'dan önce oluştuğu genel olarak kabul ediliyor, ama hangi metnin hangisine cevap verdiği her zaman saptanamıyor. "Budizm Upaniṣad öğretisine tepki olarak doğdu" cümlesi popülerdir, ama olduğu gibi bırakılırsa tartışmalı bir sıralamayı kesin gibi sunar.

Bir de çileciliğin kendisi tartışma konusuydu. Śramaṇa dünyası tek tip değildi ve ne kadar sert bir disiplinin gerektiği canlı bir tartışmaydı. Erken Budist anlatının kendini aşırı çilecilik ile aşırı rahatlık arasında bir "orta yol" olarak konumlandırması rastgele değil, dönemin bu tartışmasına verilmiş bir cevap.

Pratik bir alışkanlık: erken metinlerde bir öğreti anlatılırken çoğu zaman bir karşı konum da anlatılır. Bir pasajı okurken "bu cümle kime cevap veriyor?" diye sorarsan, metin bir öğreti listesi olmaktan çıkar ve bir tartışmanın kaydına dönüşür. Ajātasattu'nun saydığı altı isim, o tartışmanın öbür tarafları.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Ajātasattu'nun uykusuz gecesi bir çağı gösterir: bir kral tek bir soru için en az yedi farklı öğretmen sayabiliyordu.
2. Veda kurban düzeni işlemsel ve son derece teknik bir sistemdi; rahip otoritesinin ve olağanüstü ezber tekniklerinin kaynağı buydu.
3. Upaniṣadlar düzeni içeriden sorguladı: Maitreyī'nin sorusunda olduğu gibi, soru törenden benliğe ve ölümsüzlüğe kaydı.
4. Śramaṇaların ortak yanı yaşam biçimiydi, görüşleri değil; karma kelimesi bile her birinin ağzında başka bir mekanizmayı anlatıyordu.
5. Ājīvikalar gibi bazı gelenekleri yalnızca rakiplerinin anlatımından tanıyoruz ve bu, bilgimizin sınırı olarak söylenmelidir.

Bir pasaj okurken sor: bu cümle kime cevap veriyor?

Sonraki derse köprü

Fikirleri ve onları savunan öğretmenleri tanıdık. Ama bu öğretmenler boşlukta yaşamıyordu. Ajātasattu bir kraldı, Jīvaka bir hekim, bahçenin sahibi bir bağışçı; keşişlerin her gün yiyeceği yemeği bir ev hanımı pişiriyordu.

Sonraki derste o topluma bakacağız: toplumsal sınıflar ve kast, aile ve miras, krallıklar ve topluluk birlikleri, tüccarlar ve kentler. Ve bir şey netleşecek: evsiz, mülksüz gezgin bir topluluğun ayakta kalabilmesi, onu besleyen toplumun belirli bir biçimde örgütlenmiş olmasına bağlıydı.