Damak sessizleri: j, q, x

Kanca

Pekin'de fotoğraf çekilirken objektife bakanlardan sık duyulan söz «cheese» değil, «茄子!»dir. 茄子 (qiézi) patlıcan demektir ve fotoğrafla hiçbir ilgisi yoktur. Seçilmesinin nedeni ağızdır: qié hecesinde dudaklar yana gerilir, yüzde bir gülümseme belirir.

Bu kelimeyi Türkçe «k» ile söylersen kelime kaybolur; Türkçe «ç» ile söylersen aşağı yukarı yerine oturur, ama dil ucu başka bir yerde durduğu için Pekin söyleyişinden ayrılır. Bu derste pinyinin j, q, x harflerinin dili nereye koymanı istediğini, neden yalnız belli ünlülerin önünde göründüklerini ve ü sesinin bu üç harfin arkasında nasıl saklandığını göreceksin.

Anlatım

Uyarıdan tarife

H.4'teki uyarı tablosu q'nun «k», x'in «ks» olmadığını söylemiş ve iki harfi «ç»ye ve «ş»ye yakın diye işaretlemişti. Bu ders o levhanın arkasındaki yolu tarif ediyor.

Çince adı burada yol gösterir: 舌面 «dilin yüzü» demektir. Ses dilin ucuyla değil, ucun hemen arkasındaki geniş yüzeyle yapılır. Fonetik literatür bu sesleri «damaklaşmış, dil ucu yerine dil ayasıyla yapılan diş eti arkası sessizler» olarak tanımlar: dilin ayası diş eti tümseğinin hemen arkasına dayanır, dilin gövdesi sert damağa doğru kalkar. Dil ucu bu sırada aşağı bükülür ve alt ön dişlerin arkasında durur.

Dili yerleştirmek: «i»den başla

Bu konuma Türkçeden giden en kısa yol bir ünlüdür. Uzun bir «iiii» uzat; o sırada dilin şöyle durur: ucu alt dişlerin arkasında, önü damağa doğru kabarmış. j, q, x için dil hemen hemen bu yerdedir; yalnız damağa biraz daha yaklaşır. Şimdi «iiii»yi sürdürürken havayı kuvvetlendir ve dilin önünü damağa bir kıl kadar yaklaştır. Ünlü hışırtılı bir sese dönüşür. Bu x'tir: 西 (xī).

Aynı yerde dilin önünü damağa tam bastır, kısa bir an hava yolunu kapat ve bırak. Bırakış hışırtıyla açılırsa j çıkar: 鸡 (jī). Kapanışı bırakırken arkasından belirgin bir soluk gönderirsen q çıkar: 七 (qī). j ile q arasındaki fark, b ile p, d ile t, g ile k arasındaki farkla aynı türdendir: ikisi de titreşimsizdir, ayrımı bırakıştan sonraki hava taşır.

Dudaklar bu sırada yayık kalır, öne çıkmaz. Bu ayrıntı kancadaki gülümsemenin kaynağıdır. İngilizce konuşan öğrencilerle yapılmış bir ölçüm, Pekin x'i ile İngilizce «sh»nin dil şekli bakımından birbirine çok yakın olduğunu, asıl ayrımın dudakta yattığını göstermiş: İngilizce «sh»de dudaklar belirgin biçimde öne çıkıyor, Çince x'te çıkmıyor.

Ölçüm İngilizce için yapıldı, Türkçe ş için değil; ama kendi ağzında denemesi kolay. Aynada bir «şşş» söyle: dudakların öne büzülüyorsa x için onları yana çek.

Yalnız i ve ü'nün önünde

j, q, x pinyinde yalnız iki ünlünün önünde görünür: i ve ü. Bu iki ünlüyle başlayan bileşik son sesler de bu kapsamdadır: jiā, xiè, qián, jiǔ, xīng, xué, qù. Bir hecede ja, qo, xe gibi bir dizilim görmezsin; Çincede böyle bir hece yoktur.

Bunun tersi de doğrudur. Pekin söyleyişinde diş sessizleri (z, c, s), geriye kıvrık sessizler (zh, ch, sh) ve gırtlak sessizleri (g, k, h) hiçbir zaman i ya da ü'nün önüne gelmez; o boşluğu j, q, x doldurur. Dilbilimciler bu dağılım yüzünden j, q, x'i zaman zaman ayrı ses birimleri değil, öteki dizilerin i ve ü önündeki çeşitleri olarak çözümler. Pratik sonucu: ji, qi, xi'nin karşısında bir ki, ci ya da zhi yoktur. Yanlış duyulma riski ancak zh, ch, sh ile karışmada doğar ve o ayrım Ders S.11'in işidir.

Görünmez noktalar: ju, qu, xu

S.6'da ü'nün noktalarının j, q, x'ten sonra düştüğünü görmüştün. Ses tarafından bakınca bunun bir anlamı var: j, q, x'ten sonra gerçek bir u gelemeyeceği için, gözün gördüğü her u aslında ü'dür. 去 (qù, gitmek), 句 (jù, cümle), 学 (xué, öğrenmek) hecelerinin hepsinde dudaklar yuvarlaktır, ama dil önde kalır.

Türkçe konuşan için burada küçük bir hediye var. İngilizce konuşan öğrenci qù'yu söylerken önce dili önde tutup dudağı yuvarlamayı, yani ü'yü kurmayı öğrenir. Sen «güzel» derken bu sesi zaten kuruyorsun. Senin işin göze karşı direnmek: harf u diyor, ağız ü yapıyor. Yazım kurallarının bütünü, yu, yue gibi biçimler dahil, Ders S.14'te.

Dikkat isteyen tek nokta geçiştir. qù hecesinde dudaklar q'nun yayık konumundan ü'nün yuvarlak konumuna geçer. Türkçe okur burada çoğu zaman dudakları ünsüzden önce yuvarlar; ses yine anlaşılır ama q'nun keskinliği kaybolur. Önce dudaklar yayık q, sonra yuvarlak ü.

Üç klasik kayma

Türkçe okurun bu üç harfte düştüğü yanlışlar, harfe Türkçedeki ya da başka bir dildeki değerini vermekten doğar: q «k», x «ks», j de «jilet»teki titreşimli [ʒ] olur. 1958 şeması bu sesler için j, q, x'i seçer; harfin değeri şemanın tablosundan okunur, Türkçe alfabeden değil. Her yanlışın neyi bozduğunu hatalar bölümü gösteriyor.

Daha ince kayma, harfte değil dil konumunda olur. Türkçe c, ç, ş ile kurulan j, q, x anlaşılır, ama dil ucu yukarıda kalır. Düzeltmenin yolu her seferinde aynı: dil ucunu alt dişlerin arkasına indir, dudakları yana çek, dilin önüyle konuş.

Karakter köşesi

Tablodaki her hece bu dersin üç baş sesinden biriyle açılıyor. 鸡 karakterinin sağındaki 鸟 «kuş» köküdür. 家 karakterinin üstündeki 宀 bir çatı kökü olarak sayılır ve 学 karakterinin üstünde de benzer bir çatı görürsün, ama 学'nin sözlük kökü altındaki 子'dir. 茄 karakterinin üstündeki 艹 bitki kökünün kısalmış biçimidir; Çin standardında üç çizgi sayılır. 句 ve 叫 aynı kökü, 口'yu taşır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin diş eti arkasında dört sessizi var: c [dʒ], ç [tʃ], ş [ʃ] ve j [ʒ]. Bunlar pinyin j, q, x'e en yakın komşulardır ve Türkçe konuşanı doğru yöne götürür. Fonetik tablo ikisini ayrı sütunlara yerleştirir: Türkçe sesler diş eti arkası (postalveolar), Çince j, q, x diş eti–damak (alveolo-palatal) sütunundadır. Fark, dilin hangi kısmının ve ne kadar geniş bir yüzeyle damağa yaklaştığında yatar.

İkinci fark sesin titreşimiyle ilgili. Türkçede c ile ç'yi titreşim ayırır: «cam» titreşimli, «çam» titreşimsiz başlar. Pinyin j ile q'nun ikisi de titreşimsizdir; aralarındaki çizgiyi bırakıştan sonra gelen soluk çeker. Türkçe kulak pinyin j'yi bu yüzden kimi zaman c, kimi zaman ç diye duyar. Söylerken titreşimli c yerine titreşimsiz ama soluksuz bir ç hedeflemek daha güvenli bir başlangıçtır.

Üçüncü fark dağılımdadır. Türkçede ç, ş, c her ünlünün önüne gelebilir: «çam», «şu», «cop». Çincede j, q, x yalnız i ve ü'nün önündedir. Bu kısıt öğrenmeyi kolaylaştırır, çünkü bu sesleri hep aynı ön ünlü ortamında çalışırsın; dil i ya da ü için zaten öndedir ve sessiz o konumdan doğar.

Örnekler

İlk örnekte ünlü ve ton sabit, yalnız baş ses değişir. Üçüncü örnekte 学 ile 去 noktasız birer ü taşır; 下'da x, ia'nın önündedir. Beşinci örnekte 请 ile 句 soluklu ve soluksuz çifti aynı cümleye koyar. Yedinci örnekte 九, 钱 ve 谢 dizinin üç baş sesini sırayla verir.

Örnek diyalog

Dönem sonu, okulun önündeki merdivenler. Xiao Ming telefonu bir arkadaşına uzatmış, sınıf 张老师'nin çevresinde toplanmış.

Deniz'in ilk 茄子'sinde dudakları öne büzülmüştü ve fotoğrafta gülümseme yerine bir öpücük çıktı; Zhang Hoca'nın «bir kez daha»sı bu yüzden. İkinci denemede Deniz dil ucunu indirip dudakları yana çekti ve hece yerine oturdu. Diyalogdaki j, q, x'ler i ve ü'nün önünde sıralanıyor: 起, 茄, 西, 鸡, 叫 i'nin önünde, 去 ü'nün önünde. 下次 ile 叫 arasında xi ve ji yan yana gelir; ikisini aynı dil konumundan, yalnız kapanışı ekleyerek söyle.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Beşinde de dil ucu alt ön dişlerin arkasında durmalı, dilin önü damağa doğru kalkık olmalı. Dil ucunu yukarı kaldırdığını hissediyorsan Türkçe ç ya da ş'ye kaymışsın demektir.
2. qa. q yalnız i ve ü'nün ve onlarla başlayan son seslerin önünde gelir; a ile başlayan bir son sesin önüne gelemez. xué ü ile, jù ü ile, xīng i ile başlar.
3. İkisinde de ünlü ü'dür. j, q, x'ten sonra gerçek bir u gelemediği için karışıklık doğmaz ve 1958 şeması noktaları yazmaz.
4. Türkçe ş'yi söylerken dudakların öne büzülüyorsa, xī için onları yana çek ve öne çıkarma. Dil ucunu da alt dişlerin arkasına indir.

Özet kartı

1. j [tɕ], q [tɕʰ], x [ɕ] damak sessizleridir (舌面音): dil ucu alt dişlerin arkasında, dilin önü sert damağa doğru kalkık.
2. j ile q'nun ikisi de titreşimsizdir; aralarındaki farkı soluk taşır. x yalnız hışırtıdır.
3. Dudaklar yayık kalır; öne büzülürse ses İngilizce ya da Türkçe «ş»ye kayar.
4. j, q, x yalnız i, ü ve onlarla başlayan son seslerin önünde gelir; z, c, s, zh, ch, sh, g, k, h bu ünlülerin önüne hiç gelmez.
5. ju, qu, xu, xue'deki u aslında ü'dür; Türkçe konuşan bu sesi hazır getirir.
6. q «k» değil, x «ks» değil, j de Türkçe «jilet»in j'si değil.
7. Yerleştirme yolu: uzun bir «iiii» söyle, dili orada tut, sessizi o konumdan çıkar.

Sonraki derse köprü

j, q, x dil ucunu aşağıda tutup dilin önüyle konuşuyordu. Sonraki üç harfte dil ucu işin başına geçiyor: z, c ve s'de uç, üst ön dişlerin arkasına yaslanır. H.4'te c'nin «ts» gibi duyulduğunu görmüştün; z ile c arasındaki fark da j ile q arasındaki gibi bir soluk farkı mı, yoksa Türkçe kulağın aradığı titreşim mi? Ders S.10 diş sessizlerini bu soruyla açıyor ve 四 (sì) hecesinin i'sinin neden [i] olmadığına geri dönüyor.