Gırtlak sessizleri: g, k, h

Kanca

Yüksek sesle «kar» de, ardından «kâr». Şimdi «kul» ve «kel». Dört kelimenin dördü de k ile başlıyor, ama dilinin damağa dokunduğu yer her seferinde aynı değil: «kar» ve «kul»da dilin arkası yumuşak damağa yaslanıyor, «kâr» ve «kel»de dilin sırtı öne, sert damağa doğru kayıyor. Bunu hayatın boyunca yaptın ve büyük ihtimalle hiç fark etmedin.

Çince g ile k bu oyunu oynamaz. Hangi ünlü gelirse gelsin, dil hep arkada kalır. Ağzın en arkasında çıkan üç sesin, g, k ve h'nin konusu tam da bu: Türkçe bu seslerin bir kısmını sana hazır veriyor, bir kısmında ise ömür boyu süren bir alışkanlığı frenlemen gerekiyor.

Anlatım

Arka damakta üç ses

Program bu üç sese «gırtlak sessizleri» diyor; Çince ders kitaplarında 舌根音 (shégēnyīn), yani «dil kökü sesleri» adıyla geçerler. Ses biliminin terimiyle üçü de artdamak (velar) sessizidir: dilin arkası yumuşak damağa ya tam kapanır (g, k) ya da yaklaşıp dar bir aralık bırakır (h).

g ile k: soluk ayrımı arkada

Ders S.7'de b ile p, d ile t arasındaki farkın titreşimde değil, kapanışın ardından çıkan solukta olduğunu gördün. g ile k aynı çiftin ağzın arkasındaki karşılığıdır. İkisi de titreşimsizdir; g soluksuz, k soluklu.

g'yi söylerken dilin arkasını yumuşak damağa yasla ve bırak, ama ardından hava püskürtme: ünlü hemen başlasın. Sonuç Türkçe kulağa «g» ile «k» arasında bir sestir; pinyinin bunu g harfiyle yazması seni yanıltmasın, ses gırtlaktan titreşimle gelmez. k'de ise aynı kapanışı bırakınca kısa bir soluk duyulur ve ünlü onun ardından gelir. Ağzının önüne tuttuğun ince bir kâğıt k'de kıpırdar, g'de neredeyse durgun kalır.

Bu fark anlamı değiştirir. Aşağıdaki çiftlerde ton ve ünlü aynıdır, yalnız soluk değişir:

Çiftleri önce tek tek, sonra art arda oku: gē kē, gè kè. İkinci okumada fark daha belirgin duyulur, çünkü kulak iki sesi yan yana karşılaştırır.

h: Türkçe h'den bir adım geride

Türkçe h, gırtlakta çıkan bir sestir; ağız içinde hava hiçbir yere sürtünmez. Pinyin h'nin standart hedefi ise [x]'tir: dilin arkası yumuşak damağa iyice yaklaşır, aradan geçen hava hafif bir hırıltı yapar. Bu sese ulaşmanın en kolay yolu k'den yola çıkmaktır. Önce «ka» de, sonra aynı dil konumunu koru ama dili damağa tam yapıştırma; arada kıl kadar bir aralık bırak ve havayı oradan geçir. Ortaya çıkan sürtünmeli ses pinyin h'dir.

Kaynakların da gösterdiği gibi h her konuşanda aynı derecede hırıltılı değildir; bazı konuşmalarda Türkçe h'ye yakın, yumuşak bir sesle de duyulur. Bu yüzden Türkçe h'yle söylediğin 好 (hǎo) çoğu zaman anlaşılır. Ama Pekin söyleyişini hedefliyorsan, özellikle hā, hú, hòu gibi kalın ünlülü hecelerde dilin arkasında o hafif sürtünmeyi duymalısın.

Izgara: ünlü, sessiz, ton

Ders S.6'daki a, e ve u ünlülerini bu üç sessizin arkasına koyunca aşağıdaki ızgara çıkar. Parantezdeki karakterler o hecenin bir sözlük kelimesi olduğunu işaret ediyor; boş hücreler de söylenebilir ama ders düzeyinde bir kelimeye karşılık gelmez.

Izgarayı üçerli bloklar hâlinde çalış: ga-ka-ha bloğunda tek bir tonu seçip üç sessizi art arda söyle, sonra aynı bloğu öteki tonlarla tekrarla. Bu sırayla gidince g ile k arasındaki soluk farkı ve h'nin sürtünmesi aynı perdede karşılaştırılmış olur. ge, ke, he satırlarına geldiğinde S.6'daki arka e'yi hatırla; dil zaten arkada olduğu için g'den e'ye geçiş ağzın içinde neredeyse hiç yol almaz.

Bir not daha: g, k ve h, i ve ü ile birleşmez; pinyinde gi, ki, hü diye bir hece yoktur.

Karakter köşesi

g'yi 哥 ve 狗, k'yi 课, 开 ve 快, h'yi 喝 ve 好 taşıyor. 哥 tek başına da kullanılır ama gündelik dilde genellikle ikilenmiş 哥哥 (gēge) biçimiyle, ikinci hecesi hafif tonda söylenir. 课 karakterinin solundaki 讠, «söz» anlamındaki 言 kökünün kısalmış biçimidir. 快'nın solundaki 忄 ise 心 (kalp) kökünün dikey yerleşmiş hâlidir. 好 hem «iyi» hem de 好喝 (hǎohē, «içimi güzel») gibi birleşimlerde «-mesi hoş» anlamında karşına çıkar.

Türkçe ile karşılaştırma

Kancadaki deney, Türkçenin artdamak sessizleriyle ilgili bir kuralı gösteriyor. Türkçe kökenli kelimelerde k ile g, ön ünlülerin (e, i, ö, ü) yanında öne kayar ve sert damakta, ses biliminin [c] ve [ɟ] diye yazdığı biçimde söylenir; kalın ünlülerin yanında arkada kalır. Alıntı kelimelerde bu öne kayma kalın ünlüyle de birleşebilir ve iki biçim anlamı ayırır: «kar» ile «kâr» bu yüzden ayrı kelimelerdir. Düzeltme işareti (şapka) bu ön k'yi yazıda gösterir, ama kullanımı giderek seyrekleşmiştir.

Çincede böyle bir kayma yoktur. g ve k hangi ünlüyle gelirse gelsin arkada kalır. Türkçe konuşan için tehlike, pinyindeki ge, ke, he hecelerinde ortaya çıkar: «e» harfini gören göz Türkçe ön e'yi, ön e de dilin önce kaymasını çağırır. Böylece hece iki yerden birden yanlış başlar. Çare, dilin arkasını kapanışta tutmak ve S.6'daki arka e ile devam etmektir.

Öte yandan Türkçe sana iki hazır ses verir. Hece başındaki Türkçe k zaten çoğu zaman solukludur, yani pinyin k'ye çok yakındır; «kum» derken çıkan soluk 苦 (kǔ) için gereken soluktur. Türkçe h ise sözcük sonunda, örneğin bir «ah!» ünleminin sonunda, kendiliğinden arkaya, [x]'e kayabilir. Bu kaymayı kulağında yakala ve hece başına taşı. Zorluk g'dedir: Türkçe g titreşimlidir, pinyin g değildir. Türkçe g ile söylenen 哥 genellikle anlaşılır, ama yerli kulağa yabancı gelir.

Örnekler

Birinci örnekte g iki kez, h bir kez geçer: 哥哥'nın ikinci hecesi hafif tondadır ve soluksuz g orada daha da yumuşar. Altıncı örnekte 这个, 很 ve 好喝 art arda gelir; g, h, h, h dizisi dilin arkasını hiç gevşetmemeyi ister. Beşinci örnekte 狗 ile 可 aynı cümlede: biri soluksuz, öteki soluklu.

Örnek diyalog

Akşamüstü, 小明'nın ailesinin oturduğu apartmanın avlusu. 小明 ağabeyinin köpeğini aşağı indirmiş; Deniz market dönüşü elinde poşetle avluya giriyor.

Diyalogda k sesi en çok köpeğin adında çalışıyor: 可可'nın iki hecesi de soluklu başlar. Deniz köpeği çağırırken 快'yı da k ile açıyor; üç soluklu hece art arda geliyor ve kâğıt deneyi burada en net sonucu verir. 小明'nın repliklerinde ise soluksuz g, 哥哥 içinde iki kez duyulur. Son iki replikteki 喝 ve 好, h'nin arka sürtünmesini kalın ünlü (a, e) önünde dener.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Kâğıt kē, kǒu ve kuài hecelerinde kıpırdar; k soluklu, g soluksuzdur. Kıpırtı çok zayıfsa k'nin solukluluğunu abartarak çalış.
2. 课 (kè) çiftinde. «kel»deki gibi ön e'ye eşlik eden öne kayma Çincede yoktur; kè'de dil arkada kalır. 哭 (kū) Türkçedeki «kul»a benzer bir konumda zaten arkadadır.
3. İkinci kayıtta hecenin başında hafif bir hırıltı duyulmalı ve ses ağzın içinden, dil arkasından geliyor gibi durmalı. Birinci kayıt anlaşılır ama daha düzdür.
4. İki satırın farkı yalnız soluktadır; ünlü ve perde aynı kalır. kè ve gè satırların gerçek kelimeleridir (课, 个).

Özet kartı

1. g, k, h artdamak sessizleridir (舌根音): dilin arkası yumuşak damağa kapanır ya da yaklaşır.
2. g [k] soluksuz ve titreşimsiz, k [kʰ] solukludur; aradaki fark S.7'deki b/p, d/t farkının aynısıdır.
3. h'nin standart hedefi [x]'tir: dil arkasında sürtünen bir ses. Bazı konuşmalarda [h]'ye yakın duyulur.
4. Türkçe k ve g ön ünlülerin yanında öne kayar (kar/kâr); Çince g ve k her ünlüde arkada kalır.
5. ge, ke, he hecelerinde iki tuzak birlikte gelir: öne kayan sessiz ve Türkçe ön e. İkisini de arkada tut.
6. Hece başındaki Türkçe k pinyin k'ye yakındır; Türkçe g ise titreşimli olduğu için pinyin g'den ayrılır.
7. g, k, h, i ve ü ile birleşmez.

Sonraki derse köprü

Bu derste dil hep arkadaydı ve i ile ü'nün önüne hiç geçemedi. Sonraki derste dilin ucu alt dişlerin arkasına iner, dilin önü sert damağa kalkar ve üç yeni ses çıkar: j, q, x. Onlar da g, k, h'nin kurduğu düzeni tekrarlar; j ile q yine soluksuz-soluklu bir çifttir, x ise sürtünmeli eşleri. 鸡 (jī) ile 七 (qī) arasında soluktan başka ne değişmiyor ve q'yu «k», x'i «ks» okuyan göz neden iki kez yanılıyor? Damak sessizleri bu iki sorudan başlıyor.