Dudak ve diş sessizleri: b, p, m, f, d, t, n, l

Kanca

Pazar sabahı Deniz ile 小明 kampüsün arkasındaki parkta yürüyor. Çimenlerin arasından beyaz bir tavşan fırlıyor; Deniz heyecanla parmağıyla gösterip «Tùzi!» diyor. 小明 bir an tavşana, bir Deniz'e bakıyor, sonra gülmeye başlıyor: «肚子？你的肚子？» Deniz 兔子 (tùzi, tavşan) demek istemişti. 小明'in kulağına ise 肚子 (dùzi, karın) gelmişti.

İki kelimenin tonu aynı, ünlüsü aynı, yazıda tek harf farkı var: t ile d. Deniz t'yi Türkçede söylediği gibi söyledi ve yanlış hiçbir şey yapmadığını düşündü. Peki tavşanı karından ayıran neydi? Cevap ses tellerinde değil, dudaklarının önünden çıkan havada.

Anlatım

Sessizler ve baş ses

Ünlüler son sesin çekirdeğiydi; şimdi hecenin başına geçiyoruz. Çince hecenin başındaki sessize baş ses (声母, shēngmǔ) denir ve pinyin şeması bunları ağızdaki yerlerine göre gruplar halinde sıralar. 1958 tarihli pinyin şemasının baş ses tablosu bu dersin sekiz sesiyle açılır ve her harfin yanına okunuşunu gösteren bir karakter koyar: 玻 bō, 坡 pō, 摸 mō, 佛 fó.

Bu sekiz sesin hepsi ağzın önünde oluşur. b, p ve m iki dudağın kapanmasıyla çıkar; f'de alt dudak üst dişlere yaklaşır. d, t, n ve l'de ise dil ucu üst dişlerin hemen arkasındaki diş etine dayanır. Çince ses bilgisi bu grupları çift dudak sesi (双唇音, shuāngchúnyīn), dudak-diş sesi (唇齿音, chúnchǐyīn) ve dil ucu sesi (舌尖中音, shéjiān zhōngyīn) diye adlandırır. Dersin başlığındaki «diş» bu yakınlıktan gelir: dil dişe değil, hemen arkasındaki diş etine değer.

Soluk: Çincenin b ile p'yi ayırma yolu

Türkçede «bal» ile «pal» arasındaki farkı gırtlak yapar. b söylenirken ses telleri dudaklar açılmadan önce titreşmeye başlar; p söylenirken titreşim sonra gelir. Bu farka seslilik denir. Çince bu ekseni kullanmaz. Pinyindeki b de p de titreşimsizdir; ses telleri her ikisinde de dudaklar açıldıktan sonra devreye girer. İkisini ayıran şey, dudaklar açıldığı anda dışarı çıkan hava patlamasıdır.

Ses bilgisinin kullandığı işaretle pinyin b [p], p ise [pʰ] diye yazılır; küçük h harfi o hava çıkışını gösterir. Aynı ilişki d [t] ile t [tʰ] arasında da geçerlidir. Pinyin harfleri bu yüzden yanıltıcıdır: b harfi Türkçedeki b'yi değil, soluksuz bir p'yi gösterir.

Bu hava çıkışının süresi ölçülebiliyor. Ses bilimciler dudakların açılmasıyla ses tellerinin titreşmeye başlaması arasındaki aralığı milisaniyeyle ölçer. Tayvan'da doğmuş on bir Mandarin konuşucusuyla yapılan bir çalışmada bu aralık soluksuz [p] ve [t] için ortalama 14 ve 16 milisaniye, soluklu [pʰ] ve [tʰ] için 82 ve 81 milisaniye çıktı. Yani soluklu sessizin ardından ünlü, soluksuza göre beş kattan fazla gecikiyor; kulağın duyduğu «hhh» o boşluktur.

Kâğıt, mum ve el sırtı

Soluğu görmek için laboratuvar gerekmez. Ağzının önüne, birkaç santim uzağa ince bir kâğıt şerit tut ve 怕 (pà, korkmak) de: kâğıt belirgin biçimde kıpırdamalı. Aynı mesafede 爸 (bà, baba) de: kâğıt kıpırdamamalı ya da çok az oynamalı. Kâğıdın yerine yanan bir mum koyarsan pà'da alev eğilir, bà'da yerinde kalır. Elinde ikisi de yoksa el sırtını dudaklarına yaklaştır; tā'da tenine çarpan sıcak havayı hissedersin, dà'da hissetmezsin.

Bu testin ikinci yarısı en az birincisi kadar önemli. Türkçe konuşan çoğu öğrenci p'yi kolayca soluklu yapar, ama b'yi söylerken farkında olmadan ses tellerini erken çalıştırır. Bunu yakalamak için parmak uçlarını gırtlağına koy ve Türkçe «baba» de: dudaklar açılmadan önce titreşim hissedilir. Şimdi 爸爸 (bàba) de ve titreşimin ancak ünlüyle birlikte başlamasını hedefle. Bir ipucu: önce fısıltıyla «ba» de, sonra ünlüye sesi ekle; b'nin kendisi fısıltıda kaldığı sürece doğru yoldasın.

Hafif tondaki bir hecede bu kural gevşer. 爸爸'nın ikinci hecesi gibi zayıf hecelerde soluksuz b ve d, iki ünlünün arasında kısmen titreşimli söylenebilir. Ders S.4'te gördüğün kısa, zayıf hece bunun yeridir; kelimenin ilk hecesinde ise b titreşimsiz kalmalıdır.

m, f, n, l: Türkçenin rahat bıraktığı sesler

Dört sessiz Türkçe konuşana neredeyse hazır gelir. m ve n Türkçedeki m ve n'dir; 妈 (mā) ile 你 (nǐ) bunu gösterir. f, Türkçedeki gibi alt dudağın üst dişlere yaklaşmasıyla çıkar; 飞 (fēi, uçmak) ve 饭 (fàn, yemek) kelimelerinde zorluk çıkmaz. l de Türkçe l'ye yakındır: dil ucu diş etine değer, hava yanlardan akar. 来 (lái, gelmek) ve 冷 (lěng, soğuk) bu sesle başlar.

Bu dört sessizde soluk ayrımı yoktur, çünkü Çincede soluklu m ya da soluklu l bulunmaz. Dikkat burada sessizden çok arkasından gelen ünlüdedir: fo hecesindeki o, önceki derste gördüğün gibi uo'ya açılır.

n ile l arasındaki ayrım standart okunuşta açıktır: 你 (nǐ) ile 里 (lǐ), 奶 (nǎi) ile 来 (lái) yalnız bu sesle ayrılır. Güneybatı Mandarin ağızlarının konuşulduğu Sichuan, Chongqing, Guizhou ve Yunnan'da ise bu iki ses birçok konuşucuda tek bir sese karışır; bu bölgeden gelen bir arkadaşın nǐ yerine lǐ'ye yakın bir ses kullanabilir.

Karakter köşesi

Yedi karakterin dördü bir soluk çifti kurar: 怕 ile 爸, 大 ile 他. 怕'nın solundaki 忄, «kalp» anlamındaki 心 kökünün yana yazılan biçimidir; korku, düşünce, duygu bildiren pek çok karakterde görülür. 打 karakterinin solundaki 扌 «el» kökü; 打电话 (dǎ diànhuà, telefon etmek) kalıbında «vurmak» anlamı silinmiştir. 点'nin altındaki dört nokta 灬, 火 (ateş) kökünün alta yazılan biçimidir. 饭 ile önceki dersteki 饿 aynı yemek kökünü (饣) paylaşır; 冷'nin solundaki iki çizgi 冫 ise «buz» kökü olarak sözlüklerde sıralanır. 朋 tek başına pek kullanılmaz, 朋友 (péngyou, arkadaş) kelimesiyle öğrenilir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sessizlerini ses tellerine göre düzenler. b ile p, d ile t, c ile ç, g ile k çiftleri yalnız titreşimle ayrılır ve dilbilgisi bu eksen üzerinde çalışır: «kitap» kelimesi ünlüyle başlayan bir ek alınca «kitabı» olur, «ağaç» «ağacı» olur. Kelime sonunda titreşimli sessiz titreşimsize döner. Türkçe konuşanın kulağı bu yüzden önce gırtlağı dinler.

Türkçe hece başındaki p ve t'yi de çoğu zaman soluklu söyler; ama bu soluk anlam taşımaz. «Pul» kelimesini az ya da çok soluklu söylesen de pul olarak kalır, çünkü Türkçede onu ayıran şey b'nin titreşimidir. Soluğun miktarı da bu yüzden konuşmanın hızına ve vurguya göre değişir. Çincede durum tersinedir: titreşimin anlamı yoktur, soluğun ise tam olarak anlamı vardır. Hızlı konuşurken t'nin soluğunu kısaltırsan 他 ile 大 arasındaki sınırı silersin. Ders H.6 bu farkı ilk kez söylemişti; burada önemli olan, alışkanlığın hangi yöne kaydığı: Türkçe konuşan Çince b'yi gereğinden fazla titreştirir, p'yi ise gereğinden az soluklandırır.

Örnekler

İlk örnekte bà ile pà aynı cümlede yan yana duruyor; kâğıt testini bu cümleyle yap. İkinci örnekteki 太大 (tài dà) iki sessizin farkını iki ardışık hecede ister: önce soluk, hemen ardından soluksuz kapanış. Üçüncü örnek aynı farkı 他 ile 打 arasında tekrarlar. Yedinci örnek n ile l'yi art arda getirir; sekizincide 弟弟'nın ikinci hecesi hafif tondadır.

Örnek diyalog

Aralık sonu, akşamüstü. Yurt kapısının önünde 小明 atkısını sıkıyor; Deniz ince bir montla aşağı iniyor.

Deniz'in ikinci repliği bu dersin özetidir: 怕 iki kez geçer ve iki kez de güçlü bir hava çıkışı ister. Xiao Ming'in son repliğinde 他 ile 打 arka arkaya gelir; Deniz'in cevabındaki 太 soluklu açılır. 冷, 能, 来 dili aynı diş eti noktasına götürür, ama birinde hava yanlardan, ötekinde burundan akar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. pà ve tā. Bunlar soluklu sessizdir ve dudak ya da dil açıldığında hava çıkar; bà ve dà soluksuzdur, kâğıt yerinde kalmalı.
2. 肚子 (karın). Soluğu olmayan t, Çince kulağa d olarak gelir; tonla ünlü aynı olduğu için iki kelimeyi yalnız soluk ayırır.
3. Türkçe «baba»da titreşim dudaklar açılmadan başlar. 爸爸'da ise ilk b'nin titreşimi ünlüyle birlikte başlamalı; ikinci hece hafif tonda olduğu için orada hafif bir titreşim kabul edilir.
4. m, n ve l. Bu üçü titreşimli seslerdir; b, p, f, d ve t titreşimsizdir.

Özet kartı

1. Bu dersin sekiz baş sesi üç yerde oluşur: iki dudak (b, p, m), dudak ve diş (f), dil ucu ve diş eti (d, t, n, l).
2. b ile p, d ile t'yi seslilik değil soluk ayırır: b [p] ve d [t] soluksuz, p [pʰ] ve t [tʰ] soluklu; dördü de titreşimsizdir.
3. Bir ölçümde soluklu sessizden sonra ünlü ortalama 80 milisaniye kadar, soluksuzdan sonra 15 milisaniye kadar gecikti.
4. Kâğıt, mum ya da el sırtı soluğu gösterir; parmaklar gırtlakta b'nin titreşimini yakalar.
5. Türkçe konuşanın asıl anlam hatası p ve t'yi az soluklu söylemektir: 兔子 肚子 olur. Titreşimli b ise anlaşılır ama yabancı duyulur.
6. m, f, n, l Türkçeye çok yakındır. Güneybatı Mandarin ağızlarında n ile l birçok konuşucuda karışır.

Sonraki derse köprü

Soluk ayrımı bu derste ağzın önünde, dudaklarla dil ucunda çalıştı. Sonraki ders aynı ayrımı ağzın arkasına taşıyor: g ile k, dilin sırtı damağa dayanırken soluksuz ve soluklu bir çift kurar, 哥 (gē) ile 科 (kē) gibi. Üçüncü ses h ise Türkçedeki h'den başka bir yerde, dilin arkasında oluşan bir sürtünmedir; Pekin envanterinde [x] diye yazılır. Gırtlak sessizleri g, k, h, bu derste kurduğun kâğıt testini ağzın derinliğinde yeniden sınayacak.