Basit ünlüler: a, o, e, i, u, ü

Kanca

Deniz kampüsteki çay ocağında sırası gelince «Wǒ yào hē chá» dedi ve 喝 hecesini Türkçedeki «he» gibi söyledi: dili önde, dudakları yayık. Tezgâhtaki kadın kaşlarını kaldırıp «黑茶？» diye sordu. Deniz «içmek» demek istemişti; kadının kulağına ise 黑 (hēi), «kara» gelmişti; 黑茶 koyu, fermente bir çay türünün adıdır.

Pinyinde e harfi Türkçe gözü en çok yanıltan harflerden biri; ama altı basit ünlünün dördü sana neredeyse hazır geliyor. Bu derste hangisinin Türkçede karşılığı olduğunu, hangisinin dilini başka bir yere koymanı istediğini göreceksin ve her birini dört tonla birlikte söyleyeceksin.

Anlatım

Ünlü, son sesin çekirdeği

H.4'te Çince heceyi üç parçaya ayırmıştık: baş ses, son ses ve ton. Bu modül son sesin (韵母, yùnmǔ) en küçük yapı taşlarıyla başlıyor. Tek bir ünlüden oluşan son seslere Çince ders kitapları «basit ünlü» der ve pinyin şeması bunları a, o, e, i, u, ü olarak sıralar.

a, i, u ve ü'yü Türkçe okur kendi değeriyle söyleyebilir; o ile e ise ayrı bir dikkat ister. Tablodaki köşeli parantezler Uluslararası Fonetik Alfabesi'nin harfleridir ve Türkçe tarifin ne kadar yaklaşık olduğunu gösterir.

a: tanıdık ses

Pinyinde a, yalnız söylendiğinde ya da tek ünlü olarak hecede durduğunda Türkçedeki «a»ya çok yakındır: ağzı rahatça aç, dili düz bırak. 八 (bā, sekiz) ve 妈 (mā, anne) hecelerindeki a budur. Başka harflerle birleştiğinde biraz öne ya da geriye kayar; ian ve ang gibi son seslerde bu kaymayı ileride göreceksin. Şimdilik tek bir hedef var: dört tonda aynı açık ünlüyü korumak, ā á ǎ à.

o: yalnız durmayı sevmeyen harf

Pinyin şemasının son ses tablosunda o kendi satırına sahiptir, ama gündelik konuşmada tek başına hece olarak neredeyse yalnız ünlemlerde çıkar: 哦 (ò) «haa, anladım» gibi bir onaylama sesidir. Asıl karşılaşacağın yer bo, po, mo, fo heceleridir ve orada o harfi saf bir Türkçe «o» olarak söylenmez. Dudaklar önce «u» gibi yuvarlanır, ses hızla «o»ya açılır; bo kulağa «buo»ya yakın gelir. Pinyin o «u»yu yazmaz, çünkü dudakla çıkan b, p, m, f zaten yuvarlak dudakla başlar ve kaymayı kendiliğinden getirir.

Türkçe «o»yu dümdüz söylersen anlaşılırsın, ama kayma eksik kalınca söyleyiş yabancı duyulur. 我 (wǒ) kelimesinde de aynı kayma vardır; orada pinyin onu w ile açıkça yazar.

e: dili geride tut, dudağı yuvarlama

Pinyindeki e, Türkçedeki «e» ile yalnız harfini paylaşır. Türkçe e ağzın önünde, dil ön dişlere yakınken söylenir. Pinyindeki e ise ağzın arkasında oluşur ve dudaklar yuvarlanmaz. IPA'daki [ɤ] işareti tam olarak bunu söyler: arkada, yarı kapalı, yuvarlaksız bir ünlü.

Bu sese Türkçeden ulaşmanın en kolay yolu «ı»dır. «ı» de arkada ve yuvarlaksızdır, ama daha kapalıdır. Önce bir «ı» söyle, sonra çeneyi biraz indirip ağzı aç; dudakları yaymadan ve yuvarlamadan. Ortaya çıkan, «ı» ile başlayıp hafifçe açılan ses pinyin e'ye yakındır. 饿 (è, aç olmak) ve 喝 (hē, içmek) kelimelerindeki ses budur. Kancadaki kazanın nedeni de buradadır: Türkçe e, pinyinde ei diye yazılan sesin başlangıcına daha yakındır ve 黑 (hēi) tam o sesi taşır.

e harfi başka harflerin yanında başka değerler alır: ei, ie, üe, en içinde Türkçe «e»ye yaklaşır. Basit ünlü olarak, yani yalnız durduğunda ya da 喝, 饿 gibi hecelerde tek başına son ses olduğunda, değeri [ɤ]'dir.

i, u, ü: Türkçe konuşanın rahat köşesi

i, u ve ü Türkçedeki karşılıklarıyla hemen hemen aynıdır. ü'nün [y] sesini sen çocukluğundan beri «üzüm»de söylüyorsun; işin yalnız yazım tarafında.

Pinyin bu üç ünlünün yazılışında iki kural uygular. Önünde bir sessiz yoksa i yi, u wu, ü yu diye yazılır: 衣 yī, 五 wǔ, 鱼 yú. Ses değişmez, yalnız yazım değişir. İkinci kural ü'nün noktalarıyla ilgili: j, q, x ve y'den sonra noktalar düşer. 去 (qù, gitmek) aslında bir ü taşır ve «ku» değil «çü»ye yakın duyulur. Noktalar yalnız n ve l'den sonra korunur, çünkü orada nu ile nü, lu ile lü ayrı hecelerdir: 女 (nǚ, kadın), 绿 (lǜ, yeşil). Yazım kurallarının ayrıntısı Ders S.14'te.

Bir uyarı daha: zi, ci, si ile zhi, chi, shi, ri hecelerindeki i harfi [i] değildir. Bu hecelerde i, sessizin uzayan ve ünlü gibi duyulan devamını gösterir; 四 (sì, dört) «si» diye okunmaz. Bu sesler diş sessizleriyle birlikte Ders S.10'da ve hemen ardından geriye kıvrık sessizlerle ele alınıyor.

Dört tonla altı ünlü

Çincede her hece ya dört tondan biriyle ya da hafif tonla söylenir; ünlüyü de tonuyla çalışmak gerekir. Aşağıdaki tabloda her ünlünün dört tonu var. Gerçek bir kelimeye denk gelen hücrelerde karakteri de verdik; onları ezberlemen gerekmiyor, sesin bir anlam taşıdığını göstermek için oradalar.

Satırları önce soldan sağa, sonra sütunları yukarıdan aşağıya oku. Soldan sağa okurken ünlü sabit kalır, perde değişir; yukarıdan aşağıya okurken perde sabit kalır, ünlü değişir. İkinci yön daha zordur: e satırına gelince perdeyi tutarken dili de geriye alman gerekir. Dördüncü tonda dikkatli ol; sert düşüşte ses kolayca öne, Türkçe e'ye kayar.

Karakter köşesi

Altı karakter altı ünlüyü taşıyor. 阿, 阿姨 (āyí, «teyze»; yaşça büyük kadına hitap) gibi kelimelerde ve ad önünde yakınlık bildiren bir önek olarak geçer; bu derste yalnız ā okunuşunu kullanıyoruz. 哦 birkaç tonla söylenebilen bir ünlemdir: sözlükler ó (şaşırma) ve ò (anlama) okunuşlarını ayırır. 饿 karakterinin solundaki 饣, «yemek» anlamındaki 食 kökünün kısalmış biçimidir. 绿 karakterinin solundaki 纟 ise ipek kökü; 衣 kendi kökünü taşır ve 衣服 (yīfu, giysi) kelimesinde karşına çıkar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin sekiz ünlüsü var: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Bunlar düzenli bir tablo kurar; her ünlü önde ya da arkada, yuvarlak ya da düz, açık ya da kapalıdır ve ünlü uyumu bu tabloya dayanır. Çincenin basit ünlüleri de benzer bir tabloya yerleşir, ama kareler farklı dolar. Türkçede arkada ve yuvarlaksız tek kapalı ünlü «ı»dır; Çincede bu bölgede e durur ve «ı»dan biraz daha açıktır. Türkçedeki ö'nün Çincede basit ünlü olarak karşılığı yoktur; Çincenin o'su ise b, p, m, f'den sonra uo'ya kayar.

Bu karşılaştırmanın pratik yüzü iki yönlü. Türkçe konuşanın ü'sü, İngilizce konuşan öğrencinin dudağı yuvarlarken dili önde tutmayı yeniden öğrenmesini gerektiren sesi hazır getirir. Öte yandan Türkçe yazının harf ile ses arasında kurduğu sıkı bağ burada aleyhine çalışır. Türkçede «e» gördüğün her yerde aynı sesi söylersin; pinyinde e yalnızken bir ses, ei içinde başka bir ses, zi'nin i'si de i'nin kendisinden başka bir sestir. Harfi gördüğünde sesi değil, harfin o hecedeki görevini düşünmen gerekir.

Örnekler

Üçüncü örnekte 一'de i, 五'te u duyulur; 四'teki i ise az önceki uyarıya düşer. 二 (èr) ayrı bir sestir, sonraya kalıyor. Beşinci örnekte 喝 ile 绿 aynı cümlede: arkada yuvarlaksız bir e, önde yuvarlak bir ü. Yedinci örnekte 去 bir ü taşır ama noktası yazılmaz.

Örnek diyalog

Öğle arası, kampüs yemekhanesinin buharlı tezgâhı. Deniz ile 小明 sırada bekliyor; Deniz sabahtan beri bir şey yememiş.

Deniz bu kez 喝'yı dili geride söylüyor ve kimse ona kara çay uzatmıyor. 饿 üç kez geçiyor ve her seferinde aynı arka ünlüyü ister; 很饿'da 很 alçakta kalırken 饿 yukarıdan düşer. 绿茶'da ü'nün noktaları yazılır, son replikteki 去'da yazılmaz. Xiao Ming'in 哦'su düşen bir «haa»dır: şaşkınlıktan çok bir şeyi fark etmeyi bildirir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. è. Öteki dördü Türkçedeki u, i, ü ve a'ya karşılık gelir; è'deki [ɤ] ise Türkçede bulunmayan, arkada ve yuvarlaksız, «ı»dan biraz açık bir sestir.
2. İkisi de ü'dür. q'dan sonra ü'nün noktaları düşer, çünkü q zaten u ile birleşmez ve karışıklık olmaz; l'den sonra ise lu ile lü ayrı heceler olduğu için noktalar korunur.
3. İki basit ünlü var: 我'daki o ve 饿'daki e (了'nın e'si de yazımda aynı harftir, ama hafif tonda kısa ve zayıf söylenir). Kayma 我'da duyulur: wǒ, «u»dan «o»ya açılır.
4. İkinci kayıtta ses daha arkadan ve dudaklar daha düz duyulmalı. En çok dördüncü tona dikkat et: sert düşüşte ses Türkçe e'ye kaymamalı.

Özet kartı

1. Basit ünlüler (单韵母): a, o, e, i, u, ü. Her biri son sesin tek başına çekirdeği olabilir.
2. a, i, u, ü Türkçedeki karşılıklarına çok yakındır; ü [y] Türkçe konuşan için hazır bir sestir.
3. o, b, p, m, f'den sonra «uo»ya açılan bir kaymayla söylenir; tek başına neredeyse yalnız 哦 gibi ünlemlerde durur.
4. e [ɤ] arkada ve yuvarlaksızdır: «ı» ile başlayıp çeneyi indir. Türkçe e gibi söylersen hece pinyindeki ei'ye benzer duyulabilir.
5. Sessizsiz i, u, ü yi, wu, yu yazılır; j, q, x, y'den sonra ü'nün noktaları düşer (去 qù), n ve l'den sonra kalır (女 nǚ, 绿 lǜ).
6. zi, ci, si, zhi, chi, shi, ri'deki i, [i] değildir.
7. Her ünlüyü dört tonla çalış: ünlüyü sabit tutup perdeyi değiştir, sonra perdeyi sabit tutup ünlüyü değiştir.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki heceler çoğunlukla ünlüyle başladı: è, wǔ, yī. Bundan sonra ünlülerin önüne sessizler geliyor ve ilk durak dudakla ve dil ucuyla çıkanlar: b, p, m, f, d, t, n, l. Türkçe kulak b ile p'yi titreşimle ayırır; Çincede ikisi de titreşimsizdir ve aralarındaki farkı sesin ardından çıkan soluk taşır. 八 (bā) ile 爬 (pá) arasındaki fark ağzın önünde tutulan bir kâğıt parçasında görülebilir mi? Sonraki ders soluklu ve soluksuz sessiz (送气, sòngqì) ayrımıyla başlıyor.