İki heceli kelimelerde ton çiftleri

Kanca

Deniz bir haftadır dört tonu tek tek çalışıyor: mā, má, mǎ, mà. Kayıtlarında her hece yerli yerinde. Sabah yurdun önündeki fırında «面包» dediğinde ise satıcı kaşlarını kaldırıp ikinci kez sordu. İki hecenin ikisini de ayrı ayrı doğru biliyordu; yanlış giden, ikisini art arda söylemekti.

Çince kelimelerin çoğu iki hecelidir ve yan yana gelen iki hece birbirinin perdesini etkiler. Bu derste tonu çiftte çalışacaksın: dört tonun ve hafif tonun yirmi birleşimini bir tabloya dizecek, hangi geçişin neden zor olduğunu görecek ve tabloyu günlük bir çalışma turuna çevireceksin.

Anlatım

Neden çift?

Taslak sürümü 2009 başında duyurulan «Çağdaş Çincenin sık kullanılan kelimeleri listesi» (现代汉语常用词表) 56.008 kelime içerir. Bunların 40.351'i, yani yaklaşık yüzde 72'si iki hecelidir; tek heceli kelime sayısı 3.181'de kalır. Konuşmanın en sık sözcüklerinin bir kısmı (我, 你, 是) tek heceli olsa da yeni öğrendiğin kelimelerin çoğu iki heceyle gelecek: 老师, 汉语, 学习, 朋友.

Tek hecede ton, sessizlikten başlar ve sessizliğe biter. Çiftte ise ikinci hecenin başlangıcı, birincinin bittiği yükseklikten gelir. Yi Xu'nun 1997'deki ölçümleri bu etkiyi iki yönlü inceledi. Önceki tonun etkisi büyüktür ve benzeştiricidir: bir tonun başlangıç perdesi, önündeki tonun bittiği yere çekilir. Sonraki tonun geriye doğru etkisi ise küçüktür ve ters yöndedir: alçak başlayan bir ton, önündeki tonun tepesini biraz daha yükseltir. Yani 面包'da 包 hecesi, 面'nin dipte bıraktığı yerden yola çıkmak zorundadır.

Yirmi hücrelik tablo

Satırlar birinci hecenin, sütunlar ikinci hecenin tonudur. Her hücredeki kelime günlük hayattan; çoğu ilk seviyelerde karşına çıkacak.

\* 水果 sözlük tonuyla yazıldı; konuşmada ilk hece ikinci tona döner ve «shuíguǒ» gibi duyulur. Kuralın kendisi Ders S.15'te.

Üçüncü satıra dikkat et. 老师, 小时, 米饭 ve 喜欢 kelimelerinde ilk hece kuyruğunu atar ve dipte kalır: Ders S.3'te gördüğün yarım üçüncü ton (21) bu satırın neredeyse tamamını taşır. Tabloda tam 214 biçimi hiçbir ilk hecede çıkmaz.

Hafif ton sütununda ikinci hecenin perdesi kendi işaretinden değil, birinci heceden gelir. Wai-Sum Lee'nin Pekin Mandarini ölçümlerinde hafif ton birinci tondan sonra orta yükseklikten düşen, ikinci tondan sonra yüksekten düşen, yarım üçüncü tondan sonra orta düzde kalan, dördüncü tondan sonra ise alçak ve düz bir perdeyle çıktı. Yani 妈妈 ile 谢谢'nin ikinci heceleri aynı «işaretsiz» heceler olsa da aynı yükseklikte söylenmez; 喜欢'da hafif hece, dipteki 喜'den sonra yukarıda kalır.

Zor geçişler

Her hücre aynı zorlukta değil. Bir hücrenin zorluğu, birinci hecenin bıraktığı yer ile ikinci hecenin başlaması gereken yer arasındaki mesafeden doğar.

4-1 (面包): 面 tepeden dibe düşer, 包 ise hemen tepeye çıkıp orada düz durmalıdır. Önceki tonun çekimi 包'nun başını aşağıda tutar; öğrenen de bu çekime teslim olursa 包 orta yükseklikte kalır ve kelime bulanıklaşır. Deniz'in fırında yaşadığı buydu. Çözüm, 面'nin düşüşünü kısa kesip 包'ya «yukarıdan» girmektir. Ters sıradaki 1-4 (医院) çok daha rahattır: 医 tepede biter, 院 de tepeden başlar ve oradan düşer. Aynı iki ton, sıraları değişince bambaşka bir emek ister.

2-3 (牛奶): 牛 tepeye tırmanır, 奶 hemen dibe inmelidir: tablodaki en uzun aşağı sıçrama. İki tonu birbirine karıştıran öğrenen burada ya 奶'yı da yükseltir ve kelime 2-2 gibi duyulur ya da 牛'yu tırmandırmaz. Xu'nun bulduğu geriye etki burada yardımcıdır: ardından gelen dip, 牛'nun tepesini biraz daha yukarı iter.

İkinci hecesi ikinci tonda olanlar (中国, 小时, 大学): Kore dili konuşan öğrencilerin iki heceli kelime üretimini üç seviyede inceleyen bir çalışma, ikinci tonla biten dizilerin her seviyede en zor kalan diziler olduğunu buldu. İlk hecedeki ikinci ton deneyimle düzelirken kelime sonundaki ikinci tonun önündeki tonun çekiminden kurtulamadığını belirtiyor. 中国'da 国 tepeden başladığı için yükselişi kısadır ve düz söylenirse kelime 1-1'e döner; 小时'da ise 时 dipten bütün yolu tırmanmalıdır.

Katılımcılar Korece konuşuyordu; sıralamanın Türkçe konuşanda aynı çıkıp çıkmadığı bilinmiyor. Kendi zor hücrelerini kendi kaydın gösterir.

Çift tablosuyla yirmi dakika

Ders H.7'deki yirmi dakikanın üç dilimi bu hafta tabloyla şöyle dolabilir:

Satırda (老师, 小时, 水果, 米饭, 喜欢) ağzın hep aynı dipten başlar, yalnız varış değişir; sütunda (飞机, 明天, 老师, 面包) varış aynı, çıkış değişir. Bir hafta sonra her hücre sana bir kelimeyle hatırlanır: «2-3 mü? 牛奶 gibi.»

Karakter köşesi

Bu yedi karakter tablonun dört kelimesini kurar: 飞机 (fēijī) «uçak», sözcüğü sözcüğüne «uçan makine»; 医院 (yīyuàn) «hastane»; 牛奶 (niúnǎi) «inek sütü», günlük dilde düpedüz «süt»; 水果 (shuǐguǒ) «meyve». 机 ile 果 aynı kökü, «ağaç» anlamlı 木'yu paylaşır. 院 karakterinin solundaki 阝 iki çizgiyle yazılır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede iki heceli bir kelimenin perdesi kelimeye tek parça olarak yayılır. «Kalem», «masa», «simit» dediğinde vurgu çoğunlukla son hecededir; sesin hangi hecede yükseleceğini kelime değil vurgu kuralı belirler. Bu kuralın istisnaları da var: «Ankara», «İstanbul» gibi yer adlarında ve bazı alıntılarda vurgu sondan önce düşer. Ama hiçbir durumda «masa»nın iki hecesi ayrı ayrı birer ezgi taşımaz; tek bir zirve vardır ve geri kalan heceler ona göre yerleşir.

Çincede iki heceli bir kelime iki ayrı ezgi taşır ve ikisi de kelimenin kimliğidir. 汉语'da 汉 düşer, 语 dibe iner; bu iki hareketten biri değişirse kelime değişir. Türkçe alışkanlık ise kelimede tek zirve kurmaktır. Bu yüzden ilk haftalarda iki olası aktarıma dikkat etmek işe yarar. Birincisi, ikinci heceyi alışkanlıkla «vurgulu» yapıp yükseltmek: 牛奶 ya da 汉语 gibi ikinci hecesi dibe inmesi gereken kelimelerde bu, üçüncü tonu ikinciye çevirir. İkincisi, haber cümlesinin sonundaki Türkçe düşüşü kelimenin son hecesine taşımak: 飞机'nın 机'si cümle sonunda da birinci tonda, yani tepede ve düz kalmalıdır.

Hafif ton sütunu Türkçe konuşana daha tanıdık gelebilir: «gelmedi»de vurgu «gel»de kalır, ardından gelen heceler geri planda söylenir. 妈妈 ya da 朋友'nun ikinci hecesi de kısa ve zayıftır; ama o zayıf hecenin yüksekliği öndeki tona göre değişir.

Örnekler

Bu on bir cümle tablonun yirmi hücresinin tamamını kullanır. Altıncı cümlede iki zor geçiş art arda gelir: 2-3 kalıbındaki 牛奶 ve 4-1 kalıbındaki 面包. Onuncu cümlede 我想 iki üçüncü ton taşır; 我 yükselerek söylenir, pinyinde yine wǒ yazılır.

Örnek diyalog

Sabah dersi, ilk on dakika. 张老师 tahtaya yirmi hücrelik tabloyu çizmiş; bir kelime söylüyor, öğrenciler hücresini buluyor. Sıra Deniz'de.

Deniz tonları adlandırmakta zorlanmıyor; zorluk, bildiğini ağzına geçirmekte. İlk denemesinde 包 hecesi 面'nin bıraktığı yerde kalıyor ve Zhang Hoca bunu tek sözle düzeltiyor: 包要高. Hoca bu kez yalın «对» değil «对了» diyor: «işte, şimdi oldu». 一下'daki 一 dördüncü tondan önce geldiği için yí yazıldı; 一声'daki 一 sıra bildirdiği için yī kalır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 学校 2-4, 汉语 4-3, 朋友 2-0 (ikinci hece hafif), 飞机 1-1, 小时 3-2.
2. Büyük olasılıkla 面包: 面 dibe düşer, 包 ise tepeden ve düz başlamalıdır; önceki tonun çekimi 包'yu aşağıda tutmaya çalışır. 再见 de zorlayabilir, çünkü 见 de tepeden başlayıp yeniden düşer.
3. 喜欢'nın ikinci hecesi daha yüksektir. 喜 yarım üçüncü tonla dipte kalır ve hafif hece ondan sonra orta yükseklikte düz söylenir; 谢 ise tepeden dibe düşer ve 谢'nin ardından gelen hafif hece alçakta kalır.
4. Kelime 2-2 gibi, yani üçüncü tonu kaybetmiş duyuluyor olabilir. 牛 ortadan tepeye çıkar, 奶 hemen dibe iner; çalışırken ikinci heceyi bilerek en alt perdene indir ve oradan kalkmadan bitir.

Özet kartı

1. Sık kullanılan Çince kelimelerin yaklaşık yüzde 72'si iki hecelidir; ton bu yüzden çiftte çalışılır.
2. Dört ton ve hafif ton yirmi birleşim verir; her hücre için bir kelime ezberle: 飞机 1-1, 牛奶 2-3, 老师 3-1, 面包 4-1, 谢谢 4-0…
3. İkinci hecenin başı birincinin bittiği yere çekilir (Xu 1997). Zorluk, bu iki nokta arasındaki mesafeden doğar: 4-1, 2-3 ve ikinci tonla biten çiftler en çok emek isteyenlerdir.
4. Üçüncü ton ilk hecede, ardından üçüncü ton gelmiyorsa yarım üçüncü tondur (21). 3-3'te ilk hece ikinci tona döner; yazılışta sözlük tonu kalır.
5. Hafif tonun yüksekliği önceki tondan gelir: 喜欢'da yukarıda, 谢谢'de aşağıda.
6. Günlük tur: sekiz dakika çift kartı, altı dakika satır ve sütun okuma, altı dakika yeni karakter ve kelimeyi tabloya yerleştirme.

Sonraki derse köprü

Tonlar perdeyi verdi; perdeyi taşıyan ise ünlüdür. Tablodaki ünlülerin bazıları Türkçe kulağa gerçekten tanıdık, bazıları yalnız tanıdık görünüyor. 牛奶'daki a ile 汉语'daki ü Türkçedeki a ve ü'ye ne kadar yakın; pinyindeki e harfi Türkçe e gibi mi okunur? Sonraki ders Pinyin Sesleri'ni altı basit ünlüyle açıyor: a, o, e, i, u, ü. Türkçede karşılığı hazır olan ünlülerle dilin yerini değiştirmeni isteyen ünlü orada ayrışıyor.