Hafif ton (轻声)

Kanca

Pinyin sisteminin 1958'de yayımlanan resmî metni, ton işaretlerini tanıtırken beş karakter sıralar: 妈 mā, 麻 má, 马 mǎ, 骂 mà ve en sonda, hiçbir işaret taşımayan 吗 ma. Beşincisi bir ton değildir; metin onun için tek bir kısa cümle kurar: «轻声不标», yani hafif ton işaretlenmez.

Bu işaretsiz hece Çincede sandığından çok daha sık karşına çıkacak. Üstelik her seferinde başka bir yükseklikte duyulacak, çünkü kendi perdesi yok. Bu derste o perdenin nereden geldiğini, hangi hecelerin düzenli olarak hafiflediğini ve bunun anlamı nasıl değiştirebildiğini göreceksin.

Anlatım

Kendi çizgisi olmayan hece

Hafif ton dört tonun yanına eklenmiş beşinci bir çizgi değildir. Hafif tonlu hece kısa ve vurgusuz söylenir, kendi perde biçimini kaybetmiştir; nerede duyulacağına ondan önceki hece karar verir.

Chao, hafif tonlu heceleri «tamamen vurgusuz» diye tanımlar; bu hecelerde perde aralığının neredeyse sıfıra indiğini ve sürenin kısaldığını yazar. Pekin konuşması üzerine yapılan akustik bir çalışma da bunu ölçerek doğrulamıştır: aynı heceyle kurulmuş kelime çiftlerinde hafif tonlu hece tam tonlu karşılığından yaklaşık yarı yarıya kısa çıkmış, sesin şiddeti de düşmüştür.

Perdeyi önceki hece verir

Hafif tonun yüksekliği, kendinden önceki hecenin bittiği yere bağlıdır. Chao bunu beşli ölçekte şöyle özetler:

Tablonun en şaşırtıcı satırı üçüncüsüdür. Üçüncü ton dipte kaldığı için ardından gelen hafif hece yukarıda duyulur; dördüncü ton ise zaten aşağı inerek bittiği için hafif hece en dipte kalır. Bu yüzden 你好吗 sorusundaki 吗 ile 对吗 sorusundaki 吗 aynı karakter, aynı yazılış ve aynı görevdir, ama biri yukarıda öteki aşağıda çıkar. Yazıda hiçbir iz kalmaz; farkı yalnız kulak duyar.

Lin ve Yan'ın ölçümleri Chao'nun sıralamasını doğrulamış, bir ayrıntı eklemiştir: hafif hece çoğu bağlamda düz durmaz, kısa bir düşüşle biter. Üçüncü tondan sonra ise orta-yüksek bir düzeyde düz kalır.

Pratik kural: önceki heceyi söyle, hafif heceyi onun bıraktığı yerden kısa ve gevşek bir ağızla bırak. Üçüncü tondan sonra ona bir basamak yukarıda çıkma izni ver.

Hangi heceler hafifler?

Hafif ton rastgele dağılmaz; bir bölümü dilbilgisinden gelir, bir bölümü sözlükten.

Dilbilgisi tarafında başı cümle sonundaki parçacıklar çeker. 吗 (ma) evet-hayır sorusu kurar, 呢 (ne) «ya sen?» türü bir geri soruyu taşır, 吧 (ba) öneriyi ya da tahmini yumuşatır. Hepsi hafif okunur. Yapı parçacıkları da öyle: 的 (de) aitlik ve niteleme bağı kurar (我的书 «benim kitabım»), 了 (le) bir değişimi ya da tamamlanmayı işaretler, 着 (zhe) süren bir durumu gösterir. Görevlerini ilerideki derslerde göreceksin; şimdilik kulağına kısa ve vurgusuz gelmeleri yeter.

İkinci büyük grup eklerdir. Çoğul eki 们 (我们 wǒmen, 你们 nǐmen) ile ad yapan 子 (桌子 zhuōzi «masa», 儿子 érzi «oğul») hafif okunur. 子 karakterinin sözlükteki okunuşu zǐ'dir; ek olarak kullanıldığında ise tonunu yitirir.

Üçüncü grup ikilenen akrabalık adlarıdır: 妈妈 māma, 爸爸 bàba, 哥哥 gēge, 姐姐 jiějie. İkinci hece, ilkinin kopyası olduğu hâlde tonunu taşımaz.

Son grup en zor olanıdır, çünkü bir kurala bağlanamaz: bazı iki heceli kelimelerin ikinci hecesi alışkanlıkla hafiflemiştir. 谢谢 xièxie, 什么 shénme, 喜欢 xǐhuan, 学生 xuésheng bu gruptandır ve sözlükte tek tek öğrenilir. Bazen hafif ton anlamı da taşır. 东西 iki tam tonla, dōngxī diye söylendiğinde «doğu ve batı» demektir; ikinci hece hafiflediğinde, dōngxi, «şey, eşya» olur.

Pinyinde ve bölgeler arasında

Pinyinde hafif hece işaretsiz yazılır: māma, xièxie, nǐmen. Bazı sözlüklerde hecenin önüne küçük bir nokta konur, ama standart yazımda ve bu programın örnek kutularında hafif hece yalnızca işaretsizliğiyle tanınır.

Hafif tonun ne kadar sık kullanıldığı bölgeye göre değişir. Tayvan'da konuşulan Mandarin'de hafif hece daha seyrektir. Huang, Çin'deki standart Mandarin sınavının hafif tonlu kelimeler listesindeki 545 kelimeyi Tayvan Eğitim Bakanlığı sözlüğüyle karşılaştırmış. Eklerin (子, 们) ve ikilenen hecelerin hepsi Tayvan sözlüğünde de hafif yazılıyordu. İki heceli birleşik kelimelerin ise yaklaşık yarısında ikinci hece tam tonuyla verilmişti. Bu yüzden Tayvan'da 东西 «eşya» anlamında da çoğunlukla dōngxī diye, iki tam tonla duyulur. Çin'in kendi içinde de bir eğilim var: dinleyiciler hafif tonun sık kullanımını Pekin ağzıyla, seyrek kullanımını Güney Çin'le ilişkilendiriyor.

Bu bir doğru-yanlış meselesi değildir; iki kullanım da kendi bölgesinde olağandır. Bu programın hedefi olan standart okunuş (普通话) hafif tonu kullanır ve örnekler onu izler. Tayvanlı bir konuşmacıdan dōngxī duyduğunda ise bunun bir hata değil, başka bir normun sesi olduğunu bileceksin.

Karakter köşesi

呢 ve 吧, H.6'daki 吗 gibi, solda 口 «ağız» kökünü taşır; sağ yarıları (尼 ní, 巴 bā) okunuşa ipucu verir ama tonu taşımaz. 们 karakterinin solundaki 亻, H.6'da 他'da gördüğün «insan» köküdür; sağdaki 门 mén okunuşu verir. 东 ve 西 bu tabloda kendi tam tonlarıyla duruyor; 东西 kelimesinde 西'nin tonunu yitirmesi, kelimenin anlamına bağlı bir okunuştur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de kendi vurgusunu taşımayan küçük parçalar var ve en tanıdığı soru eki «mi»dir. «Geldi mi?» derken vurgu «mi»nin üzerine düşmez, ondan hemen önceki heceye, «-di»ye yaslanır. Bağlaç olan «de» de böyledir: «Dinledi de» söyleyişinde vurgu yine «-di»de kalır. Dilbilimciler bu parçaları «önünü vurgulayan» ekler olarak sınıflar. Çincedeki 吗 ile Türkçedeki «mi» arasındaki benzerlik bu yüzden yalnız görevde değil, seste de vardır: ikisi de cümlenin sonunda soruyu taşır ve ikisi de vurguyu kendinden önceki heceye bırakır.

Ayrılık perdede başlar. Türkçede vurgusuz «mi», cümlenin ezgisine katılır ve çoğunlukla alçak kalır; sözü söyleyenin ezgisi neyse ona uyar. Çincede ise hafif hecenin perdesini ezgi değil, hemen önündeki hecenin tonu belirler: 你好吗'da 吗 yukarıda, 对吗'da aşağıda çıkar ve konuşan bunu seçmez. Türkçe konuşanın «soru ekini aşağıda bırak» alışkanlığı 对吗'da tutar, 你好吗'da tutmaz. Asıl ayrılık ise kelime içinde görülür. Türkçede bir kelimenin son hecesini tonsuz okumak anlamı değiştirmez, olsa olsa vurgunun yerini kaydırır. Çincede ise 东西 örneğinde gördüğün gibi aynı iki karakter, ikinci hecenin hafiflemesine göre başka bir kelime olabilir. Türkçe kulak, vurgunun yerini anlam farkı için de kullanır («bebek» kelimesinde vurguyu öne alırsan İstanbul'daki semt adı çıkar), bu yüzden «aynı hece, farklı ağırlık» fikrine aslında yabancı değildir.

Örnekler

İlk iki örnek bu dersin özüdür: aynı 吗, biri üçüncü tondan sonra yukarıda, öteki dördüncü tondan sonra en dipte. Altıncı örnekte 买了'daki 了 üçüncü tondan sonra bir basamak yukarıda çıkar; aynı cümlede 妈妈'nın ikinci hecesi ise yarı alçağa iner. Son örnekte 上 da hafif okunur; ada eklenen yön kelimeleri sık sık hafifler.

Örnek diyalog

Pazar öğleden sonrası, 小明'ın ailesinin evi. Deniz kapıda ayakkabılarını çıkarıyor; elinde Türkiye'den getirdiği küçük bir paket var.

你来了'daki 了 ikinci tondan sonra orta yükseklikte durur; 我爸爸呢'da ise 呢, zaten alçağa inmiş hafif 爸'nın ardından en dipte kalır. Deniz 东西'yı «dōngxi» diye söylemeli: getirdiği bir «doğu ve batı» değil, bir «şey». 吃的 «yiyecek» ve 你爸爸的 «babanınki» sözlerinde 的, arkasındaki adı söylemeden de anlatır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 你好吗'da 吗 üçüncü tondan sonra geldiği için yarı yüksekte duyulur; 对吗'da dördüncü tondan sonra en dipte kalır. 你呢'da 呢 yine üçüncü tondan sonra yukarıda, 他呢'da birinci tondan sonra yarı alçaktadır.
2. 我买了'da 了 yarı yüksekte çıkar, çünkü 买 üçüncü tondadır ve alçak biter. 我卖了'da 卖 dördüncü tondadır ve aşağı inerek biter, bu yüzden 了 en dipte kalır. İki sözü yazılış değil, 了'nın yüksekliği ve önceki hecenin tonu ayırır.
3. 们'daki men, 学生'deki sheng ve 东西'daki xi. Pinyinde ton işareti taşımamalarından tanırsın: wǒmen, xuésheng, dōngxi.
4. Hayır. Tayvan'da konuşulan Mandarin'de birçok iki heceli kelimenin ikinci hecesi tam tonunu korur; bu, o bölgenin olağan okunuşudur. Tayvan Eğitim Bakanlığı sözlüğü de bu kelimeyi tam tonla verir. Ders kitabındaki yuèliang standart okunuşu gösterir; arkadaşının yuèliàng'ı başka bir normun sesidir.

Özet kartı

1. Hafif ton (轻声) beşinci bir çizgi değil, kısa ve vurgusuz, kendi perdesi olmayan bir hecedir. Pinyinde işaret almaz: ma, xièxie, māma.
2. Perdesini önceki hece verir: birinci tondan sonra yarı alçak, ikinciden sonra orta, üçüncüden sonra yarı yüksek, dördüncüden sonra alçak.
3. Bu yüzden 你好吗'daki 吗 yukarıda, 对吗'daki 吗 aşağıda çıkar.
4. Düzenli olarak hafifleyenler: 吗 呢 吧 gibi cümle sonu parçacıkları, 的 了 着 gibi yapı parçacıkları, 们 ve 子 ekleri, 妈妈 爸爸 gibi ikilenen akrabalık adları.
5. Bazı iki heceli kelimelerde hafif ton anlam değiştirir: dōngxī «doğu ve batı», dōngxi «şey, eşya».
6. Tayvan'da hafif ton daha seyrektir: ekler ve ikilemeler orada da hafiftir, ama Tayvan sözlüğü birleşik kelimelerin yaklaşık yarısını tam tonla verir. Seyrek kullanım Güney Çin'le de ilişkilendirilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste hafif heceyi hep tek bir ilişki içinde dinledin: bir tam ton ve onun ardından gelen tonsuz bir hece. Çince kelimelerin çoğu ise iki tam tonlu heceden oluşur ve iki ton yan yana geldiğinde her biri ötekinin başlangıcını ve bitişini etkiler. Birinci tonla başlayıp dördüncüyle biten bir kelime, dördüncüyle başlayıp birinciyle biten bir kelimeden nasıl ayrılır? Sonraki ders iki heceli kelimelerdeki ton çiftlerini ele alıyor: dört tonun on altı olası sıralanışını ve kulağın bunları bir bütün olarak tanımayı nasıl öğrendiğini.