İkinci ve üçüncü ton: yükselen ve alçalan

Kanca

Deniz okulun yakınındaki küçük lokantada menüyü kapattı ve garsona «Wǒ yào yǔ» dedi. Garson bir an pencereye baktı, sonra güldü. Deniz balık istemişti; söylediği cümle ise «yağmur istiyorum» anlamına geliyordu. Bütün fark tek bir hecenin perdesindeydi: yú yerine yǔ.

Bu iki ton, Çince öğrenenlerin en çok birbirine karıştırdığı çifttir. Bu derste ikisinin perdesini ayrı ayrı kuracak, neden bu kadar kolay karıştıklarını görecek ve kulağınla ağzını onları ayırmaya alıştıracaksın.

Anlatım

İkinci ton: ortadan tepeye

İkinci tonun Çince adı 阳平 (yángpíng). Pinyinde ünlünün üstüne soldan sağa yükselen bir çizgiyle yazılır: á, yú, mái. Ders S.1'deki beşli ölçekte değeri 35'tir: ses aralığının ortasından başlar ve en üste doğru çıkar.

Akustik ölçümler bu tanımla uyuşuyor: ikinci tonun perdesi hecenin büyük kısmı boyunca yükselir, yükselişin başı sesin orta bölgesindedir ve sonu birinci tonun yüksekliğine yaklaşır.

Söylerken sesini konuşma perdenin ortasına koy ve heceyi hemen yukarı taşımaya başla; yükseliş sona saklanmaz. «yú» hecesini bu biçimde söylediğinde «balık» demiş olursun.

Üçüncü ton: aşağıda kalan

Üçüncü tonun Çince adı 上声 (shǎngshēng). Pinyinde v biçimli bir işaretle yazılır: ǎ, yǔ, mǎi. Geleneksel değeri 214'tür: biraz alçaktan başlar, en dibe iner, sonra yukarı kıvrılır.

İşin püf noktası şu: 214 biçimi, tonun en uzun ve en «görünür» hâlidir ama konuşmada en sık duyduğun hâli değildir. Üçüncü ton birinci, ikinci ya da dördüncü tondan önce geldiğinde yükselişini kaybeder ve 21 olarak, yani alçak ve hafifçe düşen bir perdeyle söylenir. Buna yarım üçüncü ton denir. Tam 214 biçimi daha çok tek başına söylenen hecede ya da bir duraklamanın, cümlenin sonunda çıkar.

Bu yüzden üçüncü tonu öğrenirken asıl hedef «aşağı in» olmalıdır, «kıvrıl» değil. 我买鱼 (wǒ mǎi yú) cümlesinde 买 hecesi, ardından ikinci tondaki 鱼 geldiği için alçak kalır ve tekrar yükselmez. Kuyruk ancak tek başına «mǎi» dediğinde ya da cümle orada bittiğinde belirir.

Üçüncü tonun bir başka işareti ses niteliğidir. Perde çok alçalınca ses telleri düzensiz titreşir ve ses hafifçe gıcırtılı, «çatlak» bir hâl alır. Bir konuşma derleminde yapılan ölçümde bu gıcırtılı ses en sık üçüncü tonda ve hafif tonda görülmüştür. Bunu taklit etmeye çalışmana gerek yok; perdeyi yeterince indirdiğinde kendiliğinden gelir. Ama kendi kaydında hiç duymuyorsan, büyük olasılıkla yeterince aşağı inmiyorsun.

Bu iki ton neden karışıyor?

İkinci tonda da üçüncüde de bir yükseliş bulunur ve her biri kısa bir alçalmayla başlayabilir. Fark, dönüm noktasının yerinde ve inişin derinliğinde. İkinci tonda perde ya hiç inmez ya da çok erken ve çok az iner, sonra hemen yükselir. Üçüncü tonda iniş daha derin sürer ve dönüş geç gelir. Dinleme deneyleri, Çince konuşanların bu iki tonu ayırırken en çok dönüm noktasının zamanlamasına dayandığını göstermiştir. Süre de rol oynar: iki tonun ortasında kalan bir sesi uzattığında dinleyiciler onu daha sık üçüncü ton olarak duyar.

Öğrenenler için de tablo aynı. Wang ve arkadaşları 1999'da Çince öğrenen sekiz Amerikalıya iki haftalık bir ton dinleme eğitimi verdi. Hem eğitimden önce hem sonra en çok karıştırılan çift ikinci ile üçüncü tondu. Eğitim hataları genel olarak azalttı, ama bu çift listenin başından inmedi.

Pratik sonuç açık. İkinci tonu söylerken başta oyalanma, hemen yükselmeye başla. Üçüncü tonu söylerken dibe in ve orada biraz kal; yükselişi yalnız cümle sonunda ver.

Yan yana iki üçüncü ton

Adını daha önce duyduğun kuralı burada kulakla tanıyacaksın. İki üçüncü ton yan yana geldiğinde ilki ikinci tona döner: 你好 yazılışta nǐ hǎo'dur, söyleyişte «ní hǎo» gibi duyulur. Ayrıntısı Ders S.15'te. Pinyinde değişmiş tonu yazmayacağız; sözlükteki tonu yazıp değişikliği sesle yapacağız. Aşağıdaki örneklerde 你有 ve 我买 gibi çiftlerde bunu duyacaksın.

Karakter köşesi

Bu altı karakterin her biri bir çiftin yarısıdır ve öteki yarısı izlencenin ilk karakterleri arasındadır. 鱼 yú ile 雨 yǔ, 埋 mái ile 买 mǎi, 拿 ná ile 哪 nǎ, 油 yóu ile 有 yǒu, 骑 qí ile 起 qǐ: her çiftte ünlü ve ünsüz aynı, yalnız ton farklı. 埋 karakterinin solundaki 土 «toprak» köküdür; 油 karakterinin solundaki 氵 ise H.1'de 汉 karakterinde gördüğün «su» köküdür. 骑 karakterinin kökü H.2'de tanıdığın 马'dır: 骑马 (qí mǎ) «ata binmek».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşan biri yükselen perdeyi tanır, ama onu sorunun işareti olarak tanır. «Çay?» diye sorduğunda sesin kelimenin sonunda yukarı çıkar ve bu yükseliş cümleye «ister misin?» anlamı katar. Bu, ikinci tona oldukça yakın bir harekettir: ortadan başlayan, hecenin sonuna doğru tırmanan bir perde. «Çay?» der gibi söylediğin bir «chá», Çince kulağa büyük olasılıkla ikinci ton olarak gelir.

Fark, yükselişin neye ait olduğundadır. Türkçede yükseliş bütün söze yayılan bir ezgidir ve anlamı cümle düzeyinde değiştirir; «Çay.» ile «Çay?» aynı kelimedir. Çincede yükseliş hecenin kendisine aittir; 鱼 her zaman yükselir, soru da olsa haber de olsa. Türkçede de soru her zaman yükselişle bitmez. Kawaguchi ve arkadaşlarının incelediği 42 «mi» sorusunun 33'ü alçak ya da düşen bir perdeyle bitiyordu; ezginin tepesi çoğunlukla «mi»den hemen önceki hecedeydi. Sonda yükselen ezgi daha çok «Alo, Emine?» gibi ekli olmayan sorularda ve karşıdakinin sözünü yineleyen «Yarın akşam mı?» türü sorularda görüldü.

Türkçe kulak yükselişi bir şey soruluyormuş gibi duymaya alışkındır. Çincede 鱼 yükseldiğinde ortada soru yoktur, yalnız balık vardır; bunu kabullenmek ikinci tonu rahat söylemenin ilk adımıdır. Alçak perdede durum tersine döner. Türkçede ses en çok cümlenin sonunda dibe iner ve dip, söz bitti demektir. Çincede ise 我买鱼 cümlesinin daha ikinci hecesinde ses dibe iner ve konuşma sürer. Üçüncü tonu cümle ortasında yeterince alçaltamayan öğrencinin çekindiği şey çoğu zaman bu «bitirmiş gibi» duyulma hissidir.

Örnekler

Birinci örnekte 买 ile 鱼 yan yana: önce dibe inen, sonra yükselen iki hece. Üçüncü örnekte 有 ile 油 aynı cümlede; burada ayrıca 你有 iki üçüncü ton yan yana olduğu için 你 yükselerek söylenir, ama yazılışı nǐ kalır. 起床 (qǐchuáng) ve 没有 (méiyǒu) tek kelimenin içinde iki tonu ters sırayla taşır: biri alçaktan yükseğe, öteki yükseklikten alçağa geçer. 骑马 da 2–3 kalıbındadır ve 马 cümle sonunda olduğu için kuyruğunu duyurabilir.

Örnek diyalog

Akşam, okulun yakınındaki küçük lokanta. Deniz ile 小明 menüye bakıyor; Deniz kancadaki hatayı bu kez arkadaşının önünde yapacak.

Deniz'in ikinci repliği yazılışıyla değil söyleyişiyle verildi: aklındaki 鱼'ydı, ağzından çıkan 雨 oldu. Düzeltirken «是鱼» derken heceyi ortadan başlatıp bilerek yukarı taşıyor. Xiao Ming'in sorusu «雨？» ise ilginç bir yerde duruyor: soru da olsa 雨 dipten söylenir ve yalnız sondaki hafif kalkışla biter. Son replikte 你买 yan yana iki üçüncü ton taşır; 你 burada yükselir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Her çiftte ikinci hece (yǔ, mǎi, nǎ, yǒu, qǐ) dibe inmelidir. Tek başına söylendikleri için sonda hafif bir yükseliş duyulabilir; ilk hecelerde ise perde ortadan hemen yukarı çıkmalıdır.
2. 我 ve 买 alçak kalır, 鱼 yükselir. 买 hecesinden sonra ikinci tondaki 鱼 geldiği için 买 yarım üçüncü ton olarak, 21 biçiminde söylenir; yükseliş yalnız cümle sonunda ya da tek başına söylenen hecede duyulur. (我 ile 要 arasında ton değişimi yoktur, çünkü 要 dördüncü tondadır.)
3. 你 değişir: ardından üçüncü tondaki 有 geldiği için yükselerek söylenir. Pinyinde yine nǐ yazılır; değişiklik yazıya geçirilmez.
4. Balık almak istedi (买鱼, mǎi yú), ama 买 hecesini dibe indirmeden yükseltti ve «balık gömmek istiyorum» (埋鱼, mái yú) dedi. Doğrusu «Wǒ yào mǎi yú»: 买 alçak kalır, 鱼 yükselir.

Özet kartı

1. İkinci ton (阳平) ortadan tepeye çıkar: 35. Yükseliş hecenin başından başlar.
2. Üçüncü ton (上声) sesin en alt bölgesindedir: tek başına ve cümle sonunda 214, öteki tonlardan önce yarım üçüncü ton olarak 21.
3. İki tonu ayıran asıl ipucu dönüm noktasıdır: ikinci tonda erken ve sığ, üçüncü tonda geç ve derin. 2–3 çifti öğrenenlerin en çok karıştırdığı çifttir.
4. Türkçedeki soru yükselişi ikinci tona benzer, ama Türkçede ezgi cümleye, Çincede ton heceye aittir. Soru sorarken üçüncü tonu yükseltme.
5. İki üçüncü ton yan yana gelince ilki ikinci tona döner (你好); pinyinde sözlükteki ton yazılır.
6. Çalışma çiftleri: 鱼 yú – 雨 yǔ, 埋 mái – 买 mǎi, 拿 ná – 哪 nǎ, 油 yóu – 有 yǒu, 骑 qí – 起 qǐ.

Sonraki derse köprü

Dört tonun her biri kendi perde biçimini taşıyor; ama Çincede bazı heceler hiçbirini taşımaz. 吗 hecesi bu dersin sorularında hep oradaydı ve hiçbir ton işareti almadı. Bu kısa, vurgusuz hecelerin perdesi nereden gelir; 你好吗 ile 对吗 sorularında 吗 neden aynı yükseklikte çıkmaz? Sonraki ders hafif tonu (轻声) ele alıyor: kendi çizgisi olmayan, perdesini önündeki heceden alan sesi.