Ses ve Yazı Tekrarı ve Seviye Sınavı

Kanca

Deniz telefonunda eski bir ses kaydı buldu. İlk haftanın kaydıydı: «老师» diyordu ve son hece, Türkçe bir cümle biter gibi aşağı kayıyordu. 西 «ksi» gibi çıkıyordu, 四 de «si» gibi. Aynı kelimeleri bu akşam yeniden kaydetti, iki kaydı art arda dinledi ve aradaki farkı ilk kez kendi kulağıyla duydu.

Fark duyulabiliyor, peki yeterli mi? Bu seviyenin işi Çinceyi duyabilecek, okuyabilecek ve yazıya geçirebilecek bir zemin kurmaktı. Bu derste o zemini dört eksende yokluyor, sonra beş soruluk bir sınavla çatlakları arıyorsun.

Anlatım

Birinci eksen: tonlar

Tonlar modülünün tek cümlelik özeti şudur: Çincede perde heceye aittir, cümleye değil. Dört tonun çizgisi Chao Yuen Ren'in beş basamaklı ölçeğiyle 55, 35, 214 ve 51'dir; basamaklar herkesin kendi ses aralığına göre okunur. Birinci ton tepede düz durur, dördüncü aynı tepeden kısa ve kararlı düşer. İkinci tonu üçüncüden dönüm noktası ayırır: ikincide erken ve sığ, üçüncüde geç ve derin.

Üçüncü ton kâğıtta 214 yazılır, ama cümlenin içinde çoğu zaman alçakta kalır ve kuyruğunu atar; tam kıvrımı en çok yalnız söylendiğinde ve cümle sonunda duyarsın. Hafif ton beşinci bir çizgi değildir. Kendi perdesi yoktur, yüksekliğini önceki heceden alır: 你好吗'daki 吗 yukarıda, 对吗'daki 吗 aşağıda çıkar. Modülün asıl dersi tonu çift olarak çalışmaktı: 老师 3-1, 面包 4-1, 牛奶 2-3.

İkinci eksen: pinyin sesleri

Pinyin Sesleri modülünde Latin harflerinin Türkçe değerlerini bırakmak gerekti. b, d, g titreşimsizdir; p, t, k ise onlardan titreşimle değil soluk patlamasıyla ayrılır. Aynı soluk ayrımı z ile c, zh ile ch ve j ile q arasında da çalışır. Sürtünen seslerde asıl soru dilin ucunun nerede durduğudur: 四 sì'de üst dişlerin arkasında, 是 shì'de diş etinin hemen gerisinde kalkık, 西 xī'de alt dişlerin arkasında ve dilin önü damakta.

e arkada ve yuvarlaksızdır, ie ve üe'nin içinde ise öne gelir; zi, ci, si ile zhi, chi, shi, ri'deki i, i değildir. Bileşik ünlüler tek hecede kayar; -n ile -ng, 心 xīn ile 星 xīng gibi çiftleri tek başına ayırır. Yazım kuralları bu sesleri kâğıda indirir: y ve w, ü'nün düşen noktaları, iu, ui, un kısaltmaları, kesme işareti.

Bu modül ton değişimleriyle ve 儿化 ile kapandı. Ton değişiminde bu programın normu tektir: 一 ve 不 değişmiş tonuyla yazılır (yí ge, bú shì), üçüncü ton değişimi ise yazılmaz (nǐ hǎo yazılır, ní hǎo söylenir). 儿化'da ise 儿 ayrı hece olmaktan çıkar ve öndeki heceye r olarak yapışır: nǎr, yìdiǎnr.

Üçüncü eksen: karakterin içi

Karakterin İçi modülü karakteri bir resim olmaktan çıkarıp okunabilir bir yapıya çevirdi. En küçük birim çizgidir; kanca ayrı bir çizgi değildir. Çizgiler bir sırayla yazılır: yukarıdan aşağı, soldan sağa, kesişmede önce yatay, kapalı çerçevede alt kenar en son, simetride önce orta. Bu program Çin standardının glifini sayar; 艹 ve 辶 üç çizgidir.

Her karakter sözlükte bir kökün rafında durur. Kangxi düzeni 214 kök kullanır, anakaranın bugünkü düzeni 201 ana kök; ikisi 和 ya da 我 gibi karakterlerde ayrılır. Karakterlerin büyük çoğunluğu ses ve anlam karakteridir: bir parça alanı, öteki yaklaşık okunuşu gösterir (妈, 吗, 骂). Ses parçası bir ipucudur, kural değil; kök de bir adrestir, köken belgesi değil. Son adımlar bu bilgiyi araca bağladı: sözlükte pinyinle, kökle ya da çizgi sayısıyla aramak ve klavyede pinyin yazıp adaylardan doğru karakteri seçmek. Klavyede ton çoğu zaman yazılmaz; doğru adayı seçmek, karakteri tanımaya bağlıdır.

Dördüncü eksen: tonla sesi birlikte kullanmak

Üç eksen ayrı çalışıldı, ama bir hece onları aynı anda ister. 去 qù için ü'yü, q'nun soluğunu, düşen tonu ve u yazılıp ü okunduğunu bir arada bilmen gerekir. 一点儿 tek kelimede ton değişimini, 儿化'yı ve yarım üçüncü tonu taşır. Bir karakteri tanımak da bütündür: 您'yi görünce kökü (心), okunuşu (nín) ve tonu birlikte gelmelidir.

Hazırlık seviyesinde kurduğun düzen burada işe yarar: iki yönlü, ton işaretli kartlar ve üç dilimli yirmi dakika. Ona bir alışkanlık daha ekle: her yeni kelimeyi ilk gördüğün anda dört sorudan geçir. Nasıl yazılır, hangi tonla okunur, hangi sesler tuzaktır, karakterin kökü ve sesi nerede?

Karakter köşesi

Bu altı karakter seviye boyunca örneklerde defalarca geçti ama kendi satırını almadı. 师 seviyenin en sık karakteridir; her 老师'de oradadır. Kökü sağdaki 巾'dir; soldaki kısa dikey ile 撇 önce yazılır. 看'nin kökü alttaki 目 «göz»dür. 什 ile 么 birlikte 什么 shénme «ne» kelimesini kurar; 么 hafif tonla okunur ve 怎么'da da aynı görevi görür. 今 今天 jīntiān «bugün» kelimesinin başıdır. 多 iki 夕'nin üst üste binmesiyle yazılır ve 多少 duōshao «kaç, ne kadar» sorusunu kurar.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu seviyenin bilançosu iki sütunlu. Türkçe konuşan bazı sesleri hazır getirdi: ü, a, i, u, m, f, n, l Çincedeki karşılıklarına çok yakın. Pinyin de Türkçe gibi sesi düzenli yazan bir sistem; bir kez öğrenildiğinde istisnası az.

Zorluk ise üç yerde toplandı. Birincisi perdeydi: Türkçe perdeyi cümleye ve vurguya verir, Çince heceye. Soru sorarken sonu yükseltmek, cümle biterken sesi indirmek Türkçede doğaldır, Çincede kelimeyi değiştirir. İkincisi seslerin ayrıldığı eksendi: Türkçede b ile p'yi titreşim ayırır, Çincede soluk; Türkçede s ve ş iki sestir, Çincede aynı bölgede s, sh ve x olmak üzere üç sürtünme vardır. Türkçede -n ile -ng kelime ayırmaz, Çincede ayırır.

Üçüncüsü yazıydı. Türkçede harf yalnız sese bağlıdır, anlamdan haber vermez. Çince karakter ise sesi yalnız ipucu olarak, anlamı ise bir alan olarak taşır; kelime kökü gibi başta da durmaz, rafı karakterin herhangi bir kenarında olabilir. Bu üç farkı görmek HSK 1'e geçerken en değerli araçtır: bir kelimede hata yaptığında, hatanın bu üçünden hangisinden geldiğini bilirsin.

Örnekler

Her örnekte en az iki eksen çalışıyor; okumadan önce hangilerinin olduğunu tahmin et.

İlk örnekte 我很 iki üçüncü tondur: yazıda wǒ hěn, ağızda wó hěn. İkincide zh, z ve x aynı soruda buluşur. Üçüncü örnek tek kelimede 一'nin değişimini ve 儿化'yı taşır. Dördüncüde 不 dördüncü tondan önce bú olur ve 的 hafif kalır. Beşincide xue'deki u, noktaları düşmüş bir ü'dür; 多少 ile 学生'nin son hecesi hafiftir. Son örnekte 哪儿 nǎr «nerede» demektir; dördüncü tonla 那儿 «orada» olurdu.

Örnek diyalog

Dönemin son günü. 张老师 odasında Deniz'e kısa bir sözlü yoklama yapıyor, masada ters çevrilmiş kartlar var. 小明 kapıda, öğle yemeği için bekliyor.

怕不怕'da 不 iki fiilin arasında hafifler. Üç kelimelik okuma 一'yi dördüncü sözlük tonlu 个'nın önünde yí, birinci ve üçüncü tonun önünde yì olarak yan yana koyar. Kart sorusu karakterin içine iner: kökün yeri, çizgi sayısı, tonu. 第二声'deki 第 sıra bildirdiği için 二 değişmez; 一 de 十一'de, sayının içinde, kendi tonunu korur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Bu beş soru seviye sınavıdır. Her soruyu cevaplara bakmadan bitir; sonra her birini ayrı puanla.

Cevaplar

1. (a) 今天 1-1, 学生 2-0, 喜欢 3-0, 电脑 4-3, 老师 3-1. (b) Yazılışı wǒ hěn hǎo; akıcı söyleyişte genellikle wó hén hǎo çıkar, üç üçüncü tonun nasıl öbekleneceği hıza bağlıdır. (c) Hafif ton yüksekliğini önceki heceden alır: üçüncü tondan sonra yukarıda, dördüncüden sonra aşağıda kalır. Yanlışın varsa Tonlar modülüne dön; hafif ton ve ton çiftleri derslerinden başla.
2. yú: y'den sonra ü'nün noktaları düşer. huí: sessizden sonra uei ui yazılır, işaret ikinci harfe gider. lǜ: l'den sonra noktalar kalır. wǎn'ān: a ile başlayan iç heceye kesme. yào: sessizsiz hecede i y'ye döner. Yanlışın varsa Pinyin Sesleri modülünün yazım kuralları dersine dön.
3. (a) Soluksuz: 爸 b, 打 d, 哥 g, 鸡 j, 早 z, 这 zh. Soluklu: 怕 p, 他 t, 开 k, 去 q, 菜 c, 吃 ch. (b) 四: üst dişlerin arkasında. 是: kalkık, diş etinin hemen gerisinde. 西: alt dişlerin arkasında, dilin önü sert damağa yakın. (c) Yalnız kapanış: xīn'de dil ucu diş etine kalkar (-n), xīng'de dilin arkası yumuşak damağa dayanır (-ng). Yanlışın varsa Pinyin Sesleri modülünün sessizler bölümüne ve genizsi sonlar dersine dön.
4. (a) 回: 囗, 6 çizgi, kalan 3. 您: 心, 11 çizgi, kalan 7. 灯: 火, 6 çizgi, kalan 2. 看: 目, 9 çizgi, kalan 4. (b) Alt kenardaki yatay: dört yanı kapalı çerçevede önce içi yazılır, kapı en son kapanır. (c) 妈 ve 晴: bir parça anlam (女, 日), öteki ses (马, 青) taşır; 林 birleşik anlam karakteridir. Yanlışın varsa Karakterin İçi modülüne dön; kalan çizgi hatasında kökler ve sözlük, çizgi sırası hatasında çizgi sırası dersinden başla.
5. yí ge, yì tiān, dì-yī, bú shì, bù hǎo, hǎo bu hǎo, yìdiǎnr. 一 dördüncü sözlük tonundan önce yí, öteki tonlardan önce yì, sırada yī kalır; 不 yalnız dördüncü tondan önce bú olur, iki fiilin arasında hafifler. Yanlışın varsa Pinyin Sesleri modülünün ton değişimleri dersine dön.

Puanlama önerisi: bir soruyu ancak bütün parçaları doğruysa geçmiş say. Dördünü geçtiysen HSK 1'e geç, kalan soruyu ilk haftanın tekrar diliminde kapat. Üç ya da daha azını geçtiysen eksik eksenin modülüne bir hafta ayır.

Özet kartı

1. Perde heceye aittir: 55, 35, 214, 51; üçüncü ton cümle içinde çoğunlukla alçakta kalır, hafif ton yüksekliğini önceki heceden alır.
2. Tonu çift olarak çalış: kelimenin ikinci hecesi birincinin bıraktığı yerden başlar.
3. b/p, d/t, g/k, z/c, zh/ch, j/q çiftlerini titreşim değil soluk ayırır; s, sh, x dilin üç ayrı konumudur.
4. Pinyin harfi Türkçe harf değildir: e, i, ü ve c, z, q, x, r'nin değeri ayrıca öğrenilir; -n ile -ng kelime ayırır.
5. Yazım normu tektir: y ve w kuralları, ü'nün noktaları, iu, ui, un kısaltmaları, kesme işareti; 一 ve 不 değişmiş tonla, üçüncü ton sözlük tonuyla yazılır.
6. Karakter çizgilerden, belirli bir sırayla kurulur; kök sözlükteki adrestir, ses parçası okunuşa yalnız ipucu verir.
7. Her yeni kelimeyi dört sorudan geçir: yazılış, ton, tuzaklı ses, karakterin kökü ve ses parçası.
8. Günlük düzen sürer: iki yönlü, ton işaretli kartlar ve üç dilimli yirmi dakika.

Sonraki derse köprü

Bu seviye boyunca 你好'yu belki yüz kez söyledin, ama hep bir ton alıştırması olarak: iki üçüncü ton, yazıda nǐ hǎo, ağızda ní hǎo. HSK 1 · İlk Adımlar seviyesi tam bu iki heceden açılıyor, ama bu kez ses değil, durum öğretiliyor: «你好: selamlaşmak ve vedalaşmak». Merkezde artık sesler değil, bir insanın karşısında ne söyleyeceğin duruyor: kime 你好, kime saygılı biçimi denir, ayrılırken hangi kalıp kullanılır? Bu seviyenin araçları orada, ilk gerçek konuşmanın içinde sınanacak.