Telefonda ve bilgisayarda Çince yazmak

Kanca

Deniz sabah 小明'e uzun bir mesaj attı: yemek planı, buluşma saati, iki soru. Bir dakika bile sürmedi. Öğleden sonra kargo şubesinde önüne kâğıt bir form kondu ve adres satırına 北京 yazması gerekti. 北'yu yazdı, 京'nin başında kalem havada kaldı. Telefonda bu kelimeyi belki yüz kez yazmıştı; karakteri görse hemen tanırdı. Ama eli ne yapacağını bilmiyordu.

Bu derste önce pratiği öğreneceksin: telefonda ve bilgisayarda Çince nasıl yazılır, aday listesinden doğru karakter nasıl seçilir. Sonra kargo şubesindeki ana döneceğiz, çünkü klavyede hızla yazmak kalemle yazmayı kendiliğinden öğretmez.

Anlatım

Harf yaz, karakter seç

Çince karakterlerin klavyede birer tuşu yok; binlerce karakter otuz küsur tuşa sığmaz. Bu yüzden yazıyı bir ara program üretir: giriş yöntemi (输入法, shūrùfǎ). Bugün en yaygın olanı pinyin girişidir (拼音输入法). Latin harflerle hecenin okunuşunu yazarsın, program o okunuşa uyan karakterleri bir aday şeridinde sıralar, sen de birine dokunur ya da başındaki rakamın tuşuna basarsın. Boşluk tuşu genellikle ilk adayı onaylar.

Ders H.2'de tek bir hecenin şeridi nasıl uzattığını görmüştün. Bunun bir sebebi daha var: pinyin girişinde çoğu zaman ton yazılmaz. Klavyede ǎ ya da à için ayrı tuş yoktur ve program tonsuz okunuşu esas alır. «laoshi» yazdığında listede 老师 (lǎoshī, öğretmen) ile 老实 (lǎoshi, dürüst) aynı harf dizisinin altında durur. Tonları farklıdır, ama yazdığın harflerde bu fark görünmez. Doğru karakteri ayırt etmek senin gözüne kalır. Sözlükte pinyinle ararken eşsesliler arasından anlamına bakıp seçtiğin gibi, burada da şeritteki adaylardan kastettiğini seçersin; fark, şeridin her kelimede yeniden açılmasıdır.

Kelimeyle yazmak, heceyle yazmaktan kolaydır

Tek hece yazdığında şerit uzar, çünkü Çincede aynı tonsuz okunuşu paylaşan karakter çoktur. İki heceyi birden yazdığında aday sayısı hızla düşer, çünkü program harf dizisini kendi sözlüğündeki kelimelerle eşleştirir. «shi» bir yığın getirir; «shouji» ise büyük ihtimalle doğrudan 手机'yi ilk sıraya koyar.

Aynı mantık öbek ve cümle için de geçerlidir. «woxiangqu» yazınca birçok program 我想去'yu tek parça olarak önerir. Yani pinyin girişinde iyi alışkanlık, hece hece seçmek yerine kelimeyi ya da kısa öbeği bütün olarak yazıp bir kez seçmektir. Program bağlamı ne kadar çok görürse o kadar az soru sorar; yine de onaylamadan önce ilk adaya bir göz at.

Baş harfle kısaltma

Sık kullanılan kelimelerde birçok program yalnız hecelerin ilk harflerini de kabul eder. «bj» yazınca listede 北京 çıkar, «nh» yazınca 你好. Bu kısaltmalı yazım hız kazandırır, ama aday listesini yeniden uzatır, çünkü aynı baş harflerle başlayan çok kelime vardır. Hangi kısaltmanın hangi kelimeyi öne getireceği programdan programa, hatta senin yazma geçmişine göre değişebilir. Sağlam yöntem tam yazımdır; kısaltmayı, sık kullandığın birkaç kelimede kısa yol olarak düşün.

ü için v

Ders S.14'te ü harfinin bazı hecelerde iki noktasını kaybettiğini görmüştün: j, q, x ve y'den sonra yalnız u yazılır, çünkü orada karışma ihtimali yoktur. n ve l'den sonra ise noktalar kalır, çünkü nu ile nü ayrı hecelerdir. Klavyede ü tuşu olmadığı için pinyin girişlerinin çoğu burada v harfini kullanır: «nv» yazarsın, 女 gelir; «lv» yazarsın, 绿 gelir. Standart Mandarinin hiçbir hecesi v sesiyle kurulmaz, bu yüzden tuş boşta durur ve programlar onu bu işe ayırabilmiştir. Ama bu bir klavye kuralıdır; kâğıda pinyin yazarken nǚ ve lǜ yazılır.

Cihaza Çince klavye eklemek

Yaygın telefon ve bilgisayar işletim sistemlerinin hepsi Çince girişle birlikte gelir; ayrı bir şey satın alman gerekmez. Ayarların dil ya da klavye bölümünde «Çince (Basitleştirilmiş)» seçip altından pinyin girişini işaretlemen yeterlidir. Menülerin adı ve yeri sürümden sürüme değiştiği için burada adım adım bir yol vermiyoruz; aradığın kelimeler «klavye ekle», «Çince» ve «Pinyin». Türkçe klavyeyle Çince arasında klavye simgesine ya da bir kısa yol tuşuna basarak geçersin. Bu programda basitleştirilmiş karakter esas olduğu için o seçeneği seç.

Başka giriş yolları

Pinyin tek yol değildir. Telefonlarda çoğu Çince klavyenin bir el yazısı tanıma bölümü vardır: karakteri parmağınla ekrana çizersin, program benzer biçimleri önerir. Okunuşunu bilmediğin bir karakteri yazmanın en kolay yolu budur. Ses girişinde ise konuşursun, program yazıya döker; tonların için de bir aynadır, çünkü yanlış tonla söylediğin kelime ekrana başka karakterlerle düşebilir.

Tayvan'da en yaygın giriş yolu pinyin değil, zhuyin'dir (注音). Zhuyin, Latin alfabesi yerine kendine özgü 37 sembolle okunuşu yazan bir sistemdir; 1913'te bir dil kurulunda kabul edilmiş, 1918'de yayımlanmıştır ve Tayvan'da çocuklar karakterlerden önce onu öğrenir. Zhuyin klavyesinde tuşların üstünde bu semboller yazar.

Bir de okunuşa hiç bakmayan, karakterin biçimiyle çalışan yöntemler var. Cangjie (仓颉) 1976'da Tayvan'da Zhu Bangfu tarafından geliştirildi ve karakteri görünüşüne göre parçalara ayırıp her parçayı bir tuşa bağlar; Hong Kong ve Makao'da en çok kullanılan yöntemlerden biridir. Wubi (五笔) ise 1983'te anakarada Wang Yongmin tarafından geliştirildi; o da çizgi ve parçalarla kodlar. Biçimle çalışan yöntemlerde okunuşu bilmek gerekmez, ama parçalama kurallarını öğrenmek ayrı bir emek ister. Bir başlangıç öğrencisi için pinyin ve el yazısı tanıma yeter.

Ekranda tuhaf görünen karakterler

Karakterler bilgisayarda Unicode adlı ortak bir kodla saklanır. Basitleştirilmiş ve geleneksel biçimler, örneğin 说 ile 說, ayrı kodlardır; birini yazınca öteki çıkmaz, bu yüzden klavyede doğru seçeneği seçmek önemlidir. Öte yandan Çince, Japonca ve Korece yazıda ortak kullanılan bir karakter çoğu zaman tek bir kodu paylaşır ve ekranda nasıl çizileceğini yazı tipi belirler. Cihazının dili Japonca ayarlıysa bazı Çince karakterlerde bir çizginin yönü ya da kırılışı alıştığından farklı görünebilir; Unicode'un kendi açıklamasına göre bu bir kodlama değil yazı tipi meselesidir. Karakterin yerinde boş bir kutu görüyorsan, kullanılan yazı tipinde o karakter yoktur. Metin baştan sona anlamsız simgelere dönmüşse Çincede bunun adı 乱码'dur (luànmǎ): dosyanın kodlaması ile okuyan programın beklentisi tutmamıştır.

Tanıdığın karakteri yazamamak

Kancadaki anın Çincede bir adı var: 提笔忘字 (tí bǐ wàng zì), kelime kelime «kalemi kaldır, karakteri unut». Çince konuşanlar bunu karakteri gördüğünde tanıyıp, anlamını ve okunuşunu bildiği hâlde elle yazamamak için kullanır. Huang ve arkadaşlarının 2021'deki dikte deneyinde 64 katılımcı, okunan kelimelerden 200 basitleştirilmiş karakteri elle yazdı. Seyrek kullanılan, geç öğrenilmiş ve çok çizgili karakterlerde takılma daha sık görüldü. Kişiler arasındaki farkta ise dijital yazıyla daha çok, kalemle ve basılı metinle daha az zaman geçirenler daha çok takıldı.

Pinyin girişinde her seferinde adaylar arasından doğrusunu seçersin, yani karakteri tanırsın; ama biçimini elinden geri çağırmazsın. Telefonda akıcı yazmak, elle yazabildiğin anlamına gelmez. Hazırlık bölümünde kurduğun günlük düzende yeni karakterleri elle yazma diliminin yerinde durmasının sebebi budur. Mesajı klavyeyle yaz, yeni karakteri kâğıda.

Karakter köşesi

输入法 üç karakterden kurulur: 输入 shūrù «girdi, veri girmek», 法 «yöntem». 输 tek başına günlük dilde en çok «kaybetmek» (oyunda, maçta) anlamında duyulur; 输入'deki anlamı «taşıyıp iletmek»tir. 用 cümlede «ile, kullanarak» işini görür: 用手机 «telefonla». 选 ve 错 birleşince 选错了 «yanlış seçtim» olur. 忘'nin kökü tabandaki 心'dir. 提 sana çizgi adı olarak tanıdık gelecek; burada «kalemi kaldırmak» deyimindeki fiil olarak giriyor.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yazarken klavyedeki her tuş doğrudan bir harf basar: «ç» tuşuna basarsın, ekranda ç olur. Otomatik tamamlama kelime önerse bile önerilmeyeni harf harf yazabilirsin. Çincede ise her karakter bir seçimin sonucudur. Klavye sesi yazar, sen anlamı seçersin. Bu yüzden Çince yazmak, Türkçede hiç yapmadığın bir okuma işini içerir: her kelimeyi gönderirken bir kez daha tanırsın.

ş ve ı tuşu olmayan bir klavyede «şişli» ile «sisli», «kır» ile «kir» karışır. Çince girişte benzer bir kayıp tonlarda yaşanır, ama farkla: kaybolan bilgiyi program sana bir liste olarak geri sorar. Türkçe konuşanın yazım hatası çoğu zaman bir harftir. Çince yazanınki yanlış karakterdir ve doğru okunuşla, yanlış anlamla ekrana çıkar.

Elle yazmada fark büyür. Türkçede söyleyebildiğin kelimeyi büyük ihtimalle yazabilirsin, çünkü harfler sesi izler; Çincede okunuşu ve anlamı bilip biçimi kaçırabilirsin.

Örnekler

Dördüncü örnekte 第一 sıra bildirir, bu yüzden 一 birinci tonunda kalır. Altıncıda 认识 hafif tonla biter ve 不, dördüncü tondaki 会'den önce ikinci tona geçer.

Örnek diyalog

Kütüphanenin kafesinde Deniz telefonunda hızla bir şeyler yazıyor. 小明 omzunun üstünden ekrana bakıyor.

小明'in itirafı sahnenin asıl dersidir: tanıdığın karakteri yazamamak yalnız öğrencinin sorunu değildir. Deniz'in önerisi de bir anlaşmaya döner.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Klavyede «nv» ve «lv». Defterde nǚ ve lǜ: n ve l'den sonra ü'nün noktaları korunur.
2. «shi» tek bir heceye uyan çok sayıda karakteri getirir; «shouji» bir kelimeyle eşleşir ve aday sayısı düşer. Kelimeyle yazmak daha az seçim gerektirir.
3. Hayır. Baş harf kısaltması birçok kelimeye uyar ve sıralama programa ve yazma geçmişine göre değişir. Tam yazım (beijing) daha güvenlidir.
4. Cevap kişiseldir. Çok çizgili karakterler (输, 错 ve 提) çoğu zaman daha zor geri çağrılır; çalışma takılmanın çizgi sayısı arttıkça sıklaştığını bildiriyor.

Özet kartı

1. Çince klavyede bir giriş yöntemiyle (输入法) yazılır: pinyin girişinde okunuşu Latin harflerle yazar, aday şeridinden karakteri seçersin.
2. Ton genellikle yazılmaz; aynı harf dizisi farklı tonlu kelimeleri getirir (老师 / 老实). Doğru karakteri gözünle seçersin.
3. Kelimeyi ya da öbeği bütün yazmak aday sayısını düşürür. Baş harf kısaltması (bj → 北京) hızlıdır ama programdan programa değişir.
4. Klavyede ü yerine v (nv → 女, lv → 绿); kâğıtta nǚ, lǜ.
5. Başka yollar: el yazısı tanıma, ses girişi, Tayvan'da zhuyin (注音), biçimle çalışan Cangjie (1976) ve Wubi (1983).
6. Basitleştirilmiş ve geleneksel karakterlerin kodları ayrıdır; aynı karakterin farklı görünmesi çoğu zaman yazı tipi ve dil ayarı meselesidir.
7. 提笔忘字: tanıdığın karakteri yazamamak. Dijital yazı arttıkça sıklaştığı ölçüldü; çaresi yeni karakteri kâğıda da yazmaktır.

Sonraki derse köprü

Klavye bu seviyenin son aracıydı. Ders S.24 seviyeyi dört eksende yokluyor: tonlar, pinyin sesleri, karakterin içi ve bunların bir hecede birlikte kullanılması. Ardından beş soruluk bir seviye sınavı geliyor; her soru ayrı puanlanır, böylece hangi eksende çatlak kaldığını görürsün. Sorular kâğıt başında, aday şeridi olmadan cevaplanır: tonu senin yazman, kökü senin bulman gerekecek.