Sözlük kullanmak: pinyinle, kökle ve çizgi sayısıyla arama

Kanca

Yurt koridorunun duvarında yeni bir kâğıt asılı: «明天检查». Deniz ilk iki karakteri tanıyor, «yarın». Sonraki ikisi yabancı. Telefonunun şarjı bitmiş, 小明 derste. Masada yalnız eski, kalın bir 《新华字典》 var.

Okunuşunu bilmediğin bir karakteri, okunuşa göre dizilmiş bir kitapta nasıl bulursun? Bu ders o soruya üç farklı kapıdan cevap veriyor. Hangisinden gireceğin, karakter hakkında elinde ne olduğuna bağlı.

Anlatım

Sözlüğün gövdesi okunuşa göre dizilir

Bugün Çin'de en çok kullanılan iki genel sözlük, tek karakterleri ele alan 《新华字典》 (Xinhua Sözlüğü) ile kelimeleri de kapsayan 《现代汉语词典》'dür (Çağdaş Çince Sözlüğü). İkisi de Pekin'deki 商务印书馆 (Commercial Press) yayınevinden çıkar. 《新华字典》'ün 12. baskısı 2020'de tanıtıldı. 《现代汉语词典》'ü Çin Sosyal Bilimler Akademisi'nin Dil Araştırmaları Enstitüsü hazırlar; 7. baskısı 2016'da çıktı.

İki sözlüğün gövdesi de pinyin sırasıyla ilerler: a ile başlayan heceler önce, z ile başlayanlar en sonda. Türkçe sözlüğe benzeyen kısım burası. Benzerlik hecede biter, çünkü Çincede aynı hece birçok karaktere aittir ve sözlük onları da bir sıraya koymak zorundadır.

Sıranın üç katmanı var. Önce hece harf harf dizilir: hao heceleri he hecelerinden önce gelir, çünkü a, e'den öndedir. Aynı hecenin içinde tonlar birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü sırasıyla gelir. Ses de ton da aynıysa karakterler çizgi sayısına göre dizilir, azdan çoğa. Çizgi sayısı da eşitse ilk çizginin türü belirler: yatay (横), dikey (竖), sola eğik (撇), nokta (点), kırık (折). Çizgi türlerini Ders S.17'den tanıyorsun; burada sözlüğün sıralama anahtarı oluyorlar.

Dördüncü tondaki shì hecesinden dört karakter alalım. 市 beş çizgidir ve öne geçer. 事 ile 视 sekizer çizgidir; 事 yatayla başlar, 视 noktayla, bu yüzden 事 önce gelir. 是 dokuz çizgiyle bu dördün sonuncusudur. Aradaki başka shì karakterleri de aynı kurala göre araya girer.

Okunuşu biliyorsan sözlüğün başındaki hece dizinine bakarsın. Orada her hecenin yanında, gövdede başladığı sayfa yazar. Tonu hatırlamıyorsan hecenin bütün ton gruplarını taramak gerekir; aradığın karakter bu gruplardan birindedir.

Okunuşu bilmiyorsan: kök dizini

Deniz'in durumu bu. 检 karakterinin sesi aklında yok, ama biçimi gözünün önünde. Kâğıt sözlükte bu durumun aracı kök dizinidir (部首检字表, bùshǒu jiǎnzìbiǎo). Ders S.19 kökü bir adres olarak, kalan çizgi sayısını da o adresin ikinci koordinatı olarak tanıtmıştı. Dizin bu iki koordinatı sırayla kullanır.

1. Kökü bul. 检'in solunda dar bir 木 duruyor; rafı 木.
2. Kök listesine (部首目录) git. 木'nin yanında, karakter tablosunda hangi sayfadan başladığı yazar.
3. Karakter tablosunda (检字表) 木 bölümünü aç ve kökün dışında kalan çizgileri say. 检'in toplam 11 çizgisinden dördü 木'nindir; geriye 7 kalır.
4. «七画» satırında 检'i bul. Yanında gövdedeki sayfa numarası durur; o sayfada okunuşu jiǎn olarak görürsün.

Tablodaki sayının kökü saymadığını unutma. Sözlük bunu kendi örneğiyle açıklar: 亿'in kökü 亻'dir, dizinde 亿 bir çizgilik satırda durur, çünkü 亻 düşülünce geriye yalnız 乙 kalır.

Kök ve kalan çizgi değerleri Unihan'ın kök–çizgi alanıyla karşılaştırıldı. 查'de kök üsttedir, 期'de sağda; kökler dersindeki konum kuralları burada işini görür. Kök hangi sisteme göre seçilmişse kalan sayı da ona göre değişir: 难'i Kangxi düzeni 隹 rafına koyar ve geriye 2 çizgi kalır; bu programın karakter verisi ise kökünü 又 verir ve o zaman geriye 8 çizgi kalır. Bu yüzden önce elindeki sözlüğün kendi kök listesine bak. Bazı sözlükler bir karakteri hem kuralın seçtiği hem geleneksel rafa koyarak okuru yarı yolda karşılar.

Kök de seçilemiyorsa: toplam çizgi

Bazı karakterlerde rafı seçmek bir tahmine döner. Hangi parçanın kök sayıldığı belli değildir, ya da sözlük onu ancak ilk çizgisinden kayda geçirmiştir. Kâğıt sözlükler bu karakterler için kök dizininin arkasına ayrı bir liste koyar.

Bu dizinde karakteri bulmak için bütün çizgilerini sayarsın. Saymanın doğru çıkması, çizgi ve çizgi sırası derslerinde öğrendiklerine bağlıdır: 口 üç çizgidir, dört değil; 乙 tek çizgidir. Sayıyı bulunca o sayının satırına gidip karakteri gözle ararsın. Liste yalnız zor karakterleri içerir, bu yüzden 检 ya da 河 gibi kökü açık bir karakteri orada arama.

Toplam çizgi sayısı tek başına yavaş bir yoldur. Dokuz çizgilik karakterler yüzlercedir. Kök dizini aynı sayıyı bir rafın içinde sorar ve aday listesini daraltır; zor karakter dizini bu daraltmayı yapamadığı için ancak öteki yollar tıkandığında kullanılır.

Maddeyi okumak

Karakteri bulduğunda karşına bir madde çıkar. 《现代汉语词典》'de madde başı karakterden ve pinyinden oluşur; ardından numaralı anlamlar gelir, her birinin arkasında kısa örnekler durur. Bu sözlük 2005'teki 5. baskısından beri kelimelerin söz türünü de bir etiketle belirtir: 名 ad, 动 fiil, 形 sıfat gibi.

Birden fazla okunuşu olan karakter sözlükte ayrı maddeler halinde durur, çünkü gövde okunuşa göre dizilir. 行 «yürümek», «olur, tamam» anlamında xíng okunur ve X harfinin altındadır; «sıra, dizi» anlamında háng okunur ve H harfinin altındadır, 银行 yínháng «banka» kelimesindeki gibi. 好'nun «iyi» anlamı hǎo maddesinde, «sevmek, düşkün olmak» anlamı hào maddesindedir: 爱好 àihào «hobi». Kök dizininden bir sayfaya ulaştığında orada karakterin yalnız bir okunuşunu bulabilirsin; aradığın anlam yoksa karakterin öbür okunuşlarını da düşün.

Ekrandaki sözlük

Telefon sözlüğü ve çevrimiçi sözlük aynı üç anahtarla çalışır, yalnız sayfa çevirmeyi senin yerine yapar. Arama kutusuna tonsuz «jian» yazdığında genellikle bütün ton gruplarını birden görürsün; kök araması sunan sözlüklerde 木'yi seçip kalan çizgiyle süzersin; bazı çevrimiçi sözlükler karakterleri toplam çizgi sayısına göre de listeler. Bu sözlüklerin bir kısmı açık verilere dayanır. Bunlardan en bilineni CC-CEDICT'tir: 1997'de Paul Denisowski'nin başlattığı CEDICT'in devamı olan, Çince–İngilizce, her maddesinde basit ve geleneksel yazımı ve pinyini veren, Creative Commons BY-SA 4.0 lisanslı bir veritabanı. Karakteri ekrana parmakla çizerek tanıtmak da mümkündür, ama bu giriş yollarının hepsi sonraki dersin işidir.

Karakter köşesi

查 ile 检 kancadaki iki yabancı karakterdir; birlikte 检查 jiǎnchá «denetlemek, kontrol etmek» kelimesini kurar. Sözlükte bir şeye bakmak 查字典 chá zìdiǎn'dir. 页 sayfa sayar, 第 sayının önüne gelip onu sıra sayısına çevirir: 第十八页 «on sekizinci sayfa». 行 bu satırda xíng okunuşuyla duruyor; háng okunuşunu yukarıdaki maddede gördün. 难 zor karakter dizininin adındaki «zor»dur; kökü Kangxi'de 隹, bu programın verisinde 又. 序 顺序 shùnxù «sıra» kelimesinde 顺'nin yanına oturur; 音序 yīnxù «okunuş sırası» da sözlüklerin pinyin düzeninin adıdır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sözlükte arama tek bir anahtarla yürür: harf. «Kalem»i bulmak için k'ye, sonra a'ya, sonra l'ye inersin. Kelimeyi okuyabiliyorsan yazabilirsin, yazabiliyorsan sözlükte yerini bilirsin; okunuş ile yazı arasındaki bu bağ yüzünden «okunuşunu bilmediğim bir kelimeyi nasıl bulurum» sorusu Türkçede pek doğmaz.

Çincede o bağ gevşektir. Okunuş, karakterin biçiminde çoğu zaman yazmaz; ses parçası ipucu verir ama garanti vermez. Bu yüzden Çince sözlük okura iki kapı açar: sesi bilen pinyin dizininden, biçimi gören kök dizininden girer. Türkçede bir yabancı kelimenin okunuşunu bilmeyen biri harflerini yine okuyabilir; Çincede ise biçimi okumanın kendi yolu vardır ve o yol kök ile çizgi sayısıdır.

Pinyin sırası da Türkçe alfabeyle bire bir aynı değildir. Türkçede ç, c'den hemen sonra gelir; pinyinde ç yoktur, ch ile başlayan heceler c'nin içinde, ceng'den sonra ve ci'den önce dizilir. Ton da Türkçede olmayan bir sıralama katmanıdır: hǎo ile hào aynı harflerle yazılır ama sözlükte ayrı yerlerde durur.

Örnekler

Beşinci ve altıncı örnekte aynı karakter iki ayrı okunuşla çalışıyor: soruda xíng, satırda háng. Yedinci örnekteki 好 de hǎo değil, hào okunur. Altıncıda 一, ikinci tondaki 行'den önce dördüncü tona geçer; dördüncüde 不, 难'den önce kendi tonunu korur, 认'den önce ikinci tona döner.

Örnek diyalog

Akşam, yurt odası. Deniz kalın sözlüğü dizlerine almış; 小明 kapıdan başını uzatıyor, arkasından 张老师 geçerken duruyor.

Deniz'in iki araması aynı rafta, 木 bölümünde biter; iki karakteri ayıran kalan çizgi sayısıdır, yedi ve beş. 小明'in kısa ipucu da işe yarar: ikinci karakterin kökünü görmek, aramayı sıfırdan başlatmaktan kurtarır. Zhang Hoca'nın son cümlesindeki 了 bir değişikliği bildirir: Deniz bu akşamdan önce bunu yapamıyordu.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Pinyin: Q harfi, qi hecesi, birinci ton (qī). Kök: 月 rafı, kalan 8 çizgi. Toplam 12 çizgi; ama 期'nin kökü açık olduğu için zor karakter dizininde aranmaz.
2. 市 (5), 事 (8), 视 (8), 是 (9). 事 ile 视 sekizer çizgidir; 事 yatayla, 视 noktayla başlar ve yatay sırada önce gelir.
3. 隹 rafında 2 (toplam 10, 隹 8 çizgi); 又 rafında 8 (又 2 çizgi).
4. 爱好'de 好 hào okunur; hào maddesine bak. Orada «sevmek, düşkün olmak» anlamı durur.

Özet kartı

1. 《新华字典》 ve 《现代汉语词典》'ün gövdesi pinyin sırasıyla dizilir: önce hece, sonra ton (1–2–3–4), sonra çizgi sayısı, eşitse ilk çizginin türü (横, 竖, 撇, 点, 折).
2. Okunuşu bilinmeyen karakter kök dizininden (部首检字表) bulunur: kök listesi → karakter tablosu → kalan çizgi satırı → gövdedeki sayfa.
3. Kalan çizgi kökü saymaz: 检 = 木 + 7, 期 = 月 + 8. Kök hangi düzene göre seçildiyse kalan sayı ona göre değişir (难: 隹 + 2 ya da 又 + 8).
4. Kökü seçilemeyen karakterler zor karakter dizininde (难检字笔画索引) toplam çizgi sayısıyla aranır; bu liste yalnız zor karakterleri içerir.
5. Çok okunuşlu karakterin her okunuşu ayrı maddedir: 行 xíng / háng, 好 hǎo / hào. 《现代汉语词典》 2005'ten beri söz türü etiketi de verir.
6. Ekrandaki sözlük aynı anahtarları kullanır; açık veri tabanı CC-CEDICT bunlardan biridir (CC BY-SA 4.0).

Sonraki derse köprü

Sözlükte aramanın ilk adımı hep bir giriş: bir heceyi yazmak, bir kökü seçmek, bir sayı vermek. Sonraki ders bu girişin klavyedeki ve telefondaki biçimine geçiyor, «Telefonda ve bilgisayarda Çince yazmak» başlığıyla. Orada pinyin yazınca ekranın neden tek bir karakter değil bir aday listesi sunduğunu ve o listeden doğru karakteri seçmenin, bu derste sözlükte eşsesliler arasından seçim yapmaya ne kadar benzediğini göreceksin.