İlk kökler: 人, 口, 女, 子, 木, 水, 火, 日, 月, 心

Kanca

Deniz bir akşam karakter kartlarını köke göre destelere ayırdı. «Ay» destesine dört kart koydu: 朋, 有, 期 ve 脑. Hepsinde aynı biçim duruyordu, dört kenarlı, içinde iki kısa yatay. Ertesi gün 小明 desteye baktı ve bir kartı hemen çekip aldı: 脑. «Bu ay değil, et,» dedi. Geri kalan üç kart rafta kaldı; ama 期 dışında hiçbiri ayla ilgili bir şey söylemiyordu.

Biçim aynı, raf farklı; raf aynı, anlam ilgisiz. Kök karakter hakkında ne söyler, ne zaman susar? Bu derste en sık karşılaşacağın on kökü tek tek tanıyacak, her birinin karakterin neresinde ve hangi kılıkta durduğunu göreceksin.

Anlatım

On kök, tek tablo

Ders S.19 kökü karakterin sözlükteki adresi olarak tanıttı. Ders S.20 da ses ve anlam karakterlerinde (形声字) bir anlam parçasının bir ses parçasıyla birleştiğini gösterdi. Bu dersin on kökü, o anlam parçası olarak en sık karşına çıkacak olanlardır.

Çizgi sayıları bu programın karakter verisinden, Kangxi numaraları Unihan'ın kök–çizgi alanından alındı. Örnek karakterlerin çoğunu önceki derslerde gördün; her birinin kökünü tabloya yazmadan önce veriyle tek tek karşılaştırdık. Bir tuzağa dikkat: 喝'nin solunda 口 durur, 氵 değil. «İçmek» anlamı seni suya götürür, ama kök ağızdır.

Kılık değiştiren kökler

Bir kök tek başına yazıldığında tam boyuyla durur. Başka bir parçayla aynı kareyi paylaşınca sıkışır ve bazen çizgisi bile değişir. Bu yan biçimlerin Çin'de yaygın gündelik adları vardır: 亻 单人旁 dānrénpáng «tek insan yanı», 氵 三点水 sāndiǎnshuǐ «üç noktalı su», 忄 竖心旁 shùxīnpáng «dikey kalp yanı», 灬 四点底 sìdiǎndǐ «dört noktalı taban», bazen de 四点火 «dört noktalı ateş».

亻 kısa bir 撇 ile bir dikeyden oluşur; 人 gibi iki çizgidir, ama ikinci çizgisi sağa açılmaz, dimdik iner. 氵 iki nokta ve bir 提'dir: suyun dört çizgisi yerine üç. 忄 iki kısa nokta ile uzun bir dikeyle yazılır, o da üç çizgi. 灬 karakterin altına oturur: 点, 热, 然. 火 solda durursa dört çizgisini korur ve daralır: 灯.

Bazı kökler biçimini korur, ama bir çizgisini değiştirir. 木 solda durunca son çizgisi 捺 olmaktan çıkar, nokta olur; 林'nin soldaki ağacını sağdakiyle karşılaştır, farkı görürsün. 子 solda durunca alttaki yatay 提'ye döner: 孩. 女 da solda daralır, yatayı sağa taşmaz, ama 提'ye dönmez. Bu ayrıntılar el yazısında önemlidir; tanırken ise asıl iş, kılık değiştirmiş kökü görebilmektir.

月 ile ⺼: aynı görünüş, iki kök

Kancadaki 脑 kartının hikâyesi şu. Kangxi sisteminde 月 «ay» 74 numaralı köktür, 肉 ròu «et» ise 130 numaralı. 肉 bir karakterin solunda durduğunda ⺼ biçimini alır, ve bu biçim bugünkü Çin basılı yazısında 月'dan ayırt edilemez. 脑 «beyin», 肚 dù «karın», 胖 pàng «şişman», 脸 liǎn «yüz»: hepsinin solunda duran parça bedenden söz eder, aydan değil. Make Me a Hanzi bu karakterlerde anlam parçasını ⺼ olarak, «et, beden» anlamıyla verir.

Sözlükler bu ayrımı farklı yönetir. Çince Wikipedia'nın aktardığına göre anakaranın yeni glif biçimi ⺼'li karakterleri 月 köküne toplar; Tayvan'ın standart yazımı ise iki biçimi elde de ayırır: ⺼'nin içindeki son iki kısa çizgi orada nokta ve 提 olarak yazılır. Bu programın karakter tablosu Make Me a Hanzi'yi izlediği için ⺼'yi ayrı yazar. Hangi sözlüğü kullanırsan kullan, anlam ipucunu okurken şunu sor: bu karakter bedenle mi, zamanla mı ilgili?

Ay kökü ise zaman ölçüsüne bağlanır. 期 qī «dönem» kökünü burada hak eder: 星期 xīngqī «hafta». 朋 ve 有 ise 月 rafında durur ama ne ayla ne bedenle bağ kurar. 朋 iki 月'ya benzer, «arkadaş» anlamına ise bu benzerlikten yol yoktur.

Kök ne zaman yol gösterir?

Çoğu zaman gösterir. 他 ile 她 aynı sesi taşır, kök ayırır: 亻 bir insan, 女 bir kadın. 吃, 喝, 叫 ağızla yapılan işlerdir. 妈 ve 姐'de 女 anlamı verir, sağdaki 马 ve 且 sesi; bileşen verisi ikisini de ses ve anlam karakteri sayar. 河 hé «ırmak» ve 海 hǎi «deniz» suyla, 灯 dēng «lamba» ve 热 ateşle ilgilidir. 林 iki ağaçtan, 森 üç ağaçtan kurulur. 想, 忙, 怕 duygu ve düşünce kelimeleridir, kökleri kalptir.

Bazen de kök bugünkü anlamdan uzak düşer. 没 méi «yok» suyun kökünü taşır. Bileşen sözlüğünün tanımında «batmak, boğulmak» anlamları da durur ve kök bu anlamlarla suya bağlanır; her gün kullandığın olumsuzlukla ise bağ kurmaz. 汉 da suyla yazılır: aynı kaynak onu bir ırmağın, Han ırmağının adına bağlar. 点 dört noktalı ateş tabanını taşır ama «nokta» ve «saat» demektir. 机 «makine» bugün uçakta (飞机) çalışır, kökü yine ağaçtır.

好 ise ilginç bir ara durumdur. Bu dersin iki kökünü birden taşır, 女 ve 子, ve Make Me a Hanzi onu birleşik anlam karakteri sayar. Rafı 女'dir; ama «iyi» anlamına parçalardan nasıl gidildiğini kaynak açıklamaz, biz de bir hikâye uydurmayız. Kök burada adresi verir, anlamı vermez.

Ezber için: 灬'nin dört noktasını ocağın altındaki dört küçük alev gibi düşün. Bu bir hafıza kancasıdır; köken bilgisi değildir.

Kök nerede durur?

Kök çoğunlukla soldadır, ama her zaman değil. 子 字'de ve 学'de altta durur; 口 名'de alttadır; 日 早'de, 是'de ve 星'de üsttedir; 心 想'de ve 您'de tabana oturur; 月 期'de sağdadır. Bir karakteri açtığında kökü yalnız sol kenarda arama: önce kılık değiştirmiş biçimleri tara (亻, 氵, 忄, 灬, ⺼), sonra üst, alt ve sağ kenara bak.

Karakter köşesi

Bu dersin on kökünden dokuzu önceki karakter köşelerinde zaten tanıtıldı; eksik olan 木 burada kendi satırını aldı. Tek başına «ağaç» ve «tahta» demektir, ama günlük konuşmada daha çok 树 shù «ağaç» duyarsın. 名 名字 míngzi «ad» kelimesinin ilk hecesidir. 姐'nin solunda 女 anlamı, sağında 且 sesi taşır; 姐姐 jiějie «abla» diye ikilenir. 期 星期 «hafta» kelimesini kurar. 肉 «et» kökünün kendisidir; 脸 de onun yan biçimi ⺼'yi solunda taşır ve 洗脸 xǐliǎn «yüz yıkamak» gibi kelimelerde geçer. 您, 你'nin altına 心 ekler ve 你'nin saygılı biçimidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede «kök» kelimenin anlamını taşıyan çekirdektir ve hep başta durur: göz-lük-çü'de kök «göz». Çince kök (部首, bùshǒu) böyle çalışmaz. Karakterin bir parçasıdır; solda, üstte, altta ya da sağda durabilir. Anlamın tamamını değil, çoğu zaman yalnız bir alanı söyler: 河 ile 海 suyla ilgilidir, ama hangisinin ırmak hangisinin deniz olduğunu kök bilmez, onu öteki parça ve ezber ayırır.

Daha yakın bir benzerlik tıp ve bilim terimlerinde var. «Kardiyoloji»deki kardiyo kalpten, «hidroelektrik»teki hidro sudan, «antropoloji»deki antropo insandan söz eder. Bu ön ekleri tanıyan biri hiç görmediği bir terimin hangi alana ait olduğunu sezer; Çince kökleri tanıyan biri de 脸'nin bedenle, 灯'nin ateşle ilgili olduğunu sezer. Fark şu: Türkçede ön ek kelimenin söylenişinde de duyulur. Çince kök ise çoğu zaman sese hiçbir şey katmaz; 妈'nin okunuşunu 女 değil, 马 verir.

Bir fark daha var. Türkçe sözlükte kelimeyi ilk harfiyle ararsın ve harf anlam hakkında bir şey söylemez. Çince sözlükte karakteri kökünün rafında ararsın, ve o raf çoğu zaman anlam hakkında da bir ipucu verir.

Örnekler

İkinci örnekte üç ayrı raf aynı cümlede: 您 kalp, 名 ağız, 是 güneş. Üçüncü örnekteki 休息 hafif tonla biter. Yedinci örnekte 星期一'deki 一 sıra bildirir ve tonu değişmez; dördüncüde 不, birinci tondaki 吃'den önce dördüncü tonda kalır.

Örnek diyalog

Sınıfta masanın üstü karakter kartlarıyla dolu. 张老师 kartları karıştırıp Deniz'le 小明'in önüne itti.

Zhang Hoca'nın cevabı bir kelime oyunu taşır. 没关系 gündelik dilde «önemli değil, sorun yok» demektir; harfiyen ise «ilişki yok». Hoca ikisini birden söyler: 朋 ile ay arasında ilişki yoktur, ve bu da dert edilecek bir şey değildir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 她: 女. 孩: 子. 河: 氵, yani 水. 热: 灬, yani 火. 忙: 忄, yani 心. 胖: ⺼, Kangxi'de 肉; anakara yazımında 月 altında toplanır.
2. 河: «ırmak» suyla ilgilidir. 没 «yok» demektir; kökün suyla bağı ancak «batmak» anlamında görünür.
3. 您'de 亻 de vardır, çünkü 你 karakterin üst parçasıdır. Ama kök, karakterin tabanına oturan 心'dir; 您 kalp rafındadır.
4. 期'de 月 «ay», zaman dönemine bağlanır. 肚'de ⺼ «et», bedene bağlanır. 朋'da biçim 月 rafında durur ama ne ayla ne etle bağ kurar.

Özet kartı

1. On temel kök: 人 (亻), 口, 女, 子, 木, 水 (氵), 火 (灬), 日, 月, 心 (忄). Yan biçimlerin gündelik adları vardır: 单人旁, 三点水, 竖心旁, 四点底.
2. Yan biçim çizgi sayısını değiştirebilir: 氵 ve 忄 üç çizgidir. 木 ve 子 solda bir çizgisini değiştirir (捺 → nokta, yatay → 提).
3. ⺼ ile 月 aynı görünür: ⺼ bedenden söz eder (脑, 肚, 胖, 脸), 月 zamandan (期). Kangxi'de ayrı köklerdir (130 ve 74); anakaranın yeni glif biçimi ikisini 月 altında toplar, Tayvan yazımı elde de ayırır.
4. Kök çoğu zaman anlamın alanını gösterir (他/她, 吃/喝/叫, 河/海, 想/忙), bazen bugünkü anlamdan uzak düşer (没, 汉, 点, 朋). Kökü veriyle doğrula: 喝'nin kökü 口'dur.
5. 好: Make Me a Hanzi'ye göre 女 + 子 birleşik anlam karakteri; «iyi»ye giden yol kaynakta açıklanmaz, hikâye uydurulmaz.
6. Kök her kenarda durabilir: altta (字, 想), üstte (早, 星), sağda (期). Kökü bulduktan sonra da onu veriyle karşılaştır.

Sonraki derse köprü

Bu on kökü tanıyan biri, okunuşunu bilmediği bir karakterle karşılaştığında artık nereden başlayacağını bilir. Ama elinde yalnız 期 varsa ve okunuşunu hatırlamıyorsan, onu sözlükte nasıl bulursun? Ders S.22 sözlükte üç arama yolunu ele alıyor: okunuşu biliyorsan pinyinle, bilmiyorsan kökle, kök de yetmezse çizgi sayısıyla. Aynı rafta onlarca karakter bekler; onları birbirinden ne ayırır, orada göreceksin.