Karakter türleri: resim, işaret, birleşik anlam, ses ve anlam

Kanca

Deniz defterine dört karakter yazdı: 请, 清, 情, 晴. Dördünün de sağ yarısı aynıydı, 青. Okunuşları qǐng, qīng, qíng, qíng: hece aynı, yalnız tonlar oynuyor. Anlamlar ise birbirinden uzak: «rica etmek», «berrak», «duygu», «açık hava».

Aynı parça dört ayrı anlamın içinde, hep aynı sesi taşıyarak duruyorsa, o parçanın görevi anlam değil, ses olmalı. Bu ders karakterlerin hangi yollarla kurulduğunu ve en kalabalık grubun neden «resim» değil «ses» olduğunu gösteriyor.

Anlatım

Altı yazı: eski bir sınıflama

Çin'de karakterleri kuruluş yollarına göre ayırmanın en eski ve en çok bilinen yolu «altı yazı»dır. Adı ilk kez 周礼 Zhōulǐ adlı klasikte, soyluların çocuklarına okutulan dersler arasında geçer. Altı türün tanımını ve örneklerini ise Han döneminde Xu Shen (许慎) verdi: 100 yılında tamamladığı ve 121'de Xu Chong'un (许冲) saraya sunduğu 说文解字 Shuōwén Jiězì, 9.353 karakteri tek tek açıklayan ilk büyük karakter sözlüğüdür.

Xu Shen her türe iki örnek karakter verdi; bu çiftler bugün de ders kitaplarında anılır. Burada dört temel türle çalışacağız.

Resim karakter: 象形

İlk tür, bir nesnenin dış çizgisini çizen karakterdir. Xu Shen'in örnekleri 日 ve 月'dur. Kâhin kemiği yazıtlarında güneş, ortasında bir nokta ya da kısa çizgi bulunan yuvarlak bir biçimdi; iç işaret onu benzer biçimli işaretlerden ayırıyordu. Ay bir hilaldi. 山 yan yana yükselen tepeleri, 人 yandan görülen ayakta bir insanı, 木 gövdesi ve dallarıyla bir ağacı gösterir.

Bugünkü biçimlerde bu resimleri görmek zordur: kaide yazısında kalıplaşan çizgiler yuvarlakları köşeye çevirdi, güneş bir kare oldu. Resim karakterler sayıca azdır, ama sonraki türlerin çoğu onları yapı taşı olarak kullanır.

İşaret karakter: 指事

«Yukarı» ya da «kök» gibi anlamların resmi çizilemez. İkinci tür bu durumda soyut bir işarete başvurur ya da var olan bir resme küçük bir işaret ekler.

Xu Shen'in örnekleri 上 ve 下'dır: bir taban çizgisinin üstünde ya da altında duran işaret. 本 ve 末 ise resmin üstüne işaret koymanın en temiz örneğidir. 说文解字 本'yu «ağacın altına 本 denir; 木'dan, 一 onun altında» diye açıklar. Kısa çizgi gövdenin dibini, yani kökü gösterir; 本'nun bugünkü «temel, asıl» anlamı oradan genişler. 末'da aynı kısa çizgi tepeye çıkar ve dalın ucunu, «uç, son» anlamını işaretler. 刃'de 刀 «bıçak» üstüne bir nokta konur; geleneksel açıklamada bu nokta bıçağın keskin ağzını gösterir.

Birleşik anlam: 会意

Üçüncü tür iki ya da daha çok anlamlı parçayı yan yana getirir; yeni anlam parçaların toplamından çıkar. Hiçbir parça ses vermez.

休 xiū, 亻 (人'nun sol yandaki biçimi) ile 木'dan oluşur: ağaca yaslanmış bir insan, yani «dinlenmek». 林 lín iki ağaçtır, «koru»; 森 sēn üç ağaçtır, «sık orman». 明 míng ise genellikle 日 ve 月 diye ayrıştırılır, «aydınlık».

«İki parça birleşip şu anlamı verir» cümlesi kurmak kolaydır; halk arasında dolaşan açıklamaların çoğu böyle doğmuştur. Bu dersteki ayrışımlar Make Me a Hanzi sözlüğünde «ideographic» türüyle kayıtlıdır, ama 明 için bile tek bir hikâye yoktur: eski biçimler arasında 日 ve 月 olanın yanı sıra, solunda pencereye ya da sarmal bir süse benzeyen başka bir parça bulunan 朙 de vardır ve 说文解字 bu ikinciyi esas alır. Bugünkü biçim 日 ve 月'u gösterir; köken tek ve kesin değildir.

Aynı sözlük işaret karakterleriyle birleşik anlam karakterlerini ayırmaz: 上, 本 ve 刃 de orada «ideographic» diye geçer. Bu iki türü ayırmak için 说文解字 gibi geleneksel bir kaynağa bakılır.

Ses ve anlam: 形声

En kalabalık tür budur. Karakterin bir parçası anlamın alanını gösterir, öteki okunuşa yaklaşık bir ipucu verir.

Ders H.2'de 马 mǎ «at» karakterinin 妈 ve 吗 içinde ses ipucu olarak durduğunu görmüştün. Aileye 骂 mà «azarlamak» da katılır; sözlük üçünü de ses-anlam karakteri olarak kaydeder:

Anlam bileşeni bir alan çizer: 请'deki 讠 konuşmayla ilgili olduğunu söyler, ama «rica etmek» demez. 情'deki 忄, 心'nun sol yandaki biçimidir.

Ezber için: sol yarı «hangi dünyada», sağ yarı «nasıl okunur». Kural değil: ses bileşeni dışta (问'da 门 dışta, 口 içte) ya da altta (骂'da 马) da durabilir.

Bu tür ne kadar yaygın?

说文解字'daki 9.353 karakter sonradan altı yazıya göre sayılmıştır ve yaygın olarak aktarılan sayıma göre bunların 7.697'si ses ve anlam karakteridir, yani beşte dördünden fazlası. Resim karakterler birkaç yüzü geçmez. Çince yazıyı «resim yazısı» diye tanımlamak bu yüzden yanıltıcıdır: ağırlık sesle anlamın birleştiği türdedir.

İpucu neden her zaman tutmaz?

Ses bileşeni seçildiği dönemde okunuşa yakındı. Ama dil değişti, karakterler değişmedi. 江 jiāng «büyük ırmak» bunun en bilinen örneğidir: 氵 su, ses bileşeni 工. 工 bugün gōng okunur ve jiāng'dan uzaktır. Baxter ve Sagart'ın Eski Çince yeniden kuruluşunda ise 江 kˤroŋ, 工 kˤoŋ biçimindedir; iki hece eskiden neredeyse aynıydı. 江 sonraki yüzyıllarda bugünkü j sesine doğru kaydı, 工 kaymadı.

问 de benzer bir yol izledi. Bugün wèn okunur, ama Orta Çincede 门 gibi m ile başlıyordu (Baxter'in yazımıyla mjunH). Mandarin'de bu m, w'ye döndü; 门 ise mén olarak kaldı.

Ses bileşeni bu yüzden bir tahmin aracıdır: okunuşu onun çevresinde ararsın, sözlükle doğrularsın.

Kalan iki tür

转注 zhuǎnzhù «karşılıklı açıklama» ile 假借 jiǎjiè «ödünç alma» yeni biçim kurmaz: ödünç almada bir karakter, sesi aynı ya da yakın başka bir kelime için kullanılır; karşılıklı açıklamanın anlamı ise Xu Shen'in örnekleri (考 ve 老) üzerinden bugün de tartışılır.

Karakter köşesi

上, 下'nun eşidir: 上边 shàngbian «üst taraf». 休 çoğunlukla 休息 xiūxi «dinlenmek», 林 ve 森 de 森林 sēnlín «orman» içinde görülür. 青 gökle çimenin rengini birlikte karşılayan bir renk adıdır. 请 en sık 请问 qǐngwèn «bir şey sorabilir miyim» kalıbında çıkar. 工 ile 江 ses kaymasının örnek çiftidir; 工 ayrıca 工作 gōngzuò «çalışmak» kelimesinde yaşar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türk alfabesi sesleri yazar, anlamı yazıya sokmaz. «Yüz» kelimesini düşün: surat, yüz sayısı ve suda yüzmek aynı dört harfle yazılır; hangisinin kastedildiğini cümle söyler. Çince yazı bunun tersini yapar. Aynı hece qing, 请, 清, 情 ve 晴 olarak dört ayrı biçimde yazılır; ortak ses bileşeni 青 heceyi, değişen anlam bileşeni de hangi «qing» olduğunu gösterir. Türkçede sesteş kelimeleri ayıran şey bağlamdır, Çincede bağlama ek olarak karakterin kendisi.

Resim ve işaret türlerinin Türkiye'deki karşılığı yazının dışındadır: yol tabelasındaki yaya resmi, asansör düğmesindeki yukarı ok. Kimse onları heceleyerek okumaz. Çince bu tür işaretleri yazının içine almış ve sese bağlamıştır: 上 bir ok gibi «yukarı»yı gösterir, ama shàng diye okunur.

Birleşik anlamın Türkçedeki en yakın akrabası birleşik kelimelerdir. «Ayçiçeği», «kuşburnu» gibi kelimeler iki parçanın yan yana gelmesiyle yeni bir şeyi adlandırır. Ama Türkçede parçalar ayrı ayrı okunur; 休 ise iki parçadan kurulsa da tek hece, xiū diye söylenir.

Örnekler

İkinci örnekteki 请 ve 问 ikisi de ses ve anlam karakteridir (青 ve 门). Dördüncüde 上 bir ismin ardında hafif tonla okunur. Beşincide 妈 ile 骂 ses bileşenini paylaşır, tonda ayrılır.

Örnek diyalog

Cumartesi sabahı. Pekin'in kuzeyindeki tepelere giden patikada Deniz ile 小明 yürüyor; ağaçların arasındaki bir bankın yanında küçük bir tabela var.

Deniz 休'yü ağaçla insanın birleşimi olarak okudu; sözlükteki ayrışım da budur. 请 ile 晴'de yakaladığı ise başka bir ilişki: ortak parça anlam değil ses taşıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 山: resim. 下: işaret. 林: birleşik anlam. 晴: ses ve anlam (日 + 青). 们: ses ve anlam (亻 + 门). 末: işaret (ağacın tepesine konmuş çizgi).
2. 氵 su alanını, 青 okunuşu gösterir. 清 qīng ile 请 qǐng aynı heceyi paylaşır, tonları farklıdır.
3. «Ideographic» işaret ya da birleşik anlam demektir; 好'da iki anlamlı parça birleştiği için birleşik anlamdır. Ses bileşeni kaydı yoktur: 女 nǚ ve 子 zǐ, hǎo'ya yakın değil.
4. 门 burada ses bileşenidir, ama 问 bugün wèn okunur. Orta Çincede 门 gibi m ile başlıyordu; Mandarin'de bu m, w oldu. Ses bileşeni yön gösterir, okunuşu sözlükten doğrulamak gerekir.

Özet kartı

1. Altı yazı (六书) karakterleri kuruluş yoluna göre sınıflar; tanımları ve örnek çiftleri Xu Shen'in 说文解字 (100 yılı) son sözündedir.
2. Resim karakter (象形) nesneyi çizer: 日, 月, 山, 人, 木. Bugünkü kaide yazısında resim çoğu zaman artık görünmez.
3. İşaret karakter (指事) soyut bir işaret kullanır ya da bir resme işaret ekler: 上, 下, 本 (kök), 末 (uç), 刃.
4. Birleşik anlam (会意) anlamlı parçaları birleştirir: 休, 林, 森, 明. Ayrışımı sözlükle doğrula; halk açıklamalarını köken diye sunma.
5. Ses ve anlam (形声) en kalabalık türdür: 说文解字'daki karakterlerin beşte dördünden fazlası. Anlam bileşeni alanı, ses bileşeni yaklaşık okunuşu verir: 妈 吗 骂 (马), 请 清 情 晴 (青), 们 问 (门).
6. Ses bileşeni bir ipucudur, kural değil: 江 jiāng ile 工 gōng ya da 问 wèn ile 门 mén, ses değişiminin izini taşır.
7. 转注 ve 假借 yeni biçim kurmaz; kullanım türleridir.

Sonraki derse köprü

Ses ve anlam karakterlerindeki anlam bileşenleri sınırsız değildir; aynı birkaç parça yüzlerce karakterde tekrar eder. Üstelik çoğu, karakterin içine girerken biçim değiştirir: 人 solda 亻, 水 solda 氵, 心 solda 忄 olur. Ders S.21 en sık bu on parçayla, 人, 口, 女, 子, 木, 水, 火, 日, 月 ve 心 ile çalışıyor: her birinin tek başına durduğu biçimle bir karakterin içinde aldığı biçimi birbirinden ayırmayı orada öğreneceksin.