Çizgi sırası kuralları (笔顺)

Kanca

Deniz kampüs kapısındaki tabelada 中国 yazısını gördü ve 国'yu defterine kopyaladı. Önce dış çerçeveyi çizdi, dört kenarı da kapattı, sonra içine 王'yu ve küçük noktayı sığdırmaya çalıştı. Sonuç okunuyordu ama sıkışıktı: içerideki yatay çizgiler kenarlara yapışmış, nokta köşeye kaçmıştı. Yanındaki 小明 kalemini aldı, aynı karakteri bir kez yazdı ve Deniz farkı hemen gördü. 小明 çerçevenin alt kenarını en sona bırakmıştı.

Aynı çizgiler, aynı sayı; yalnız sıra değişince karakterin dengesi bozuluyor. Bu derste çizgilerin hangi sırayla yazıldığını, bu sıranın arkasındaki birkaç kuralı ve kuralın yetmediği yerleri göreceksin.

Anlatım

Çizgi sırası neden önemli?

Ders S.17'de tanıdığın 横, 竖, 撇, 点 ve kırılan çizgiler bir karakterde belli bir sırayla art arda çekilir; o sırayı bir standart belirler.

Sıranın getirdiği ilk şey akıcılıktır: kurallar, kalemin bir çizginin bittiği yerden ötekinin başladığı yere en kısa yoldan geçmesini sağlar ve karakter dengeli çıkar. Hızlı yazıda çizgiler birbirine bağlanmaya başladığında, okuyan kişi bağlantıları alışılmış sıraya göre çözer; sırası bozuk bir el yazısı hızlandıkça okunmaz hâle gelir. Sözlükler ve bazı girdi yöntemleri de sıraya dayanır: aynı köke ve aynı çizgi sayısına sahip karakterleri sıralarken çizgilerin yazılış sırasına bakar, telefonlardaki el yazısı tanıma da doğru sırayla yazılmış karakteri daha kolay tanır. Son olarak, sırayla yazan biri çizgileri de doğru sayar. 口'yu üç hareketle yazmayı alışkanlık edinen kişi onu sözlükte dört çizgide aramaz.

Yedi temel kural

Kuralların çoğu iki yönden doğar: yukarıdan aşağı ve soldan sağa. Ötekiler bu iki yönün çakıştığı durumları çözer.

İlk dört kural en basit karakterlerde görünür. 十'da dikey, önce çekilmiş yatayı keserek iner. 三'ün en uzun yatayı en altta durur ve en son yazılır. 你 ise soldaki 亻 bitmeden sağdaki parçaya geçilmeyeceğini gösterir.

Çerçeveli karakterler: dıştan içe, sonra kapı

Bir parçayı saran çerçeve varsa önce çerçeve çizilir. 月'da önce sol kenar (bir 撇) ve sağdaki kancalı kenar yazılır, içteki iki kısa yatay sonra gelir. 同'da da 冂 çerçevesi önce, içerideki 一 ve 口 sonra yazılır. İkisinde de çerçevenin altı açıktır.

Çerçeve dört yandan kapalıysa kural bir adım daha ister. Önce sol kenar, sonra üst ve sağ kenarı bir arada çeken 横折 yazılır; ardından içerisi doldurulur; alt kenar en sona kalır. 日 dört çizgidir: 丨, 横折, ortadaki kısa yatay ve kapanış yatayı. 回'da önce dış kutunun ilk iki çizgisi, sonra içteki küçük kutunun tamamı, en son dış kutunun alt kenarı.

Ezber için: içeri gir, kapıyı kapat.

国'nun tam sırası şöyle: sol kenar, 横折, içerideki 王'nun iki yatayı, onun dikeyi ve alt yatayı, küçük nokta ve en son çerçevenin alt kenarı. Sekiz çizgi. 田 de aynı mantıkla yazılır: dış kutunun iki çizgisi, içteki yatay, içteki dikey ve kapanış.

Ortası önce

Dikey bir eksene göre simetrik duran karakterlerde ortadaki çizgi önce gelir, iki yan sonra. 小'da ortadaki 竖钩 önce iner, sonra sol nokta ve sağ nokta. 水'da da ortadaki kancalı dikey önce yazılır, sonra sol taraftaki 横撇, sonra sağdaki iki çizgi. 山 bu kuralın üçüncü örneğidir: ortadaki dikey önce, sonra solu ve tabanı tek hamlede çizen kırık çizgi, en son sağdaki dikey.

Alt çevreleyen parça: önce mi, sonra mı?

Bazı parçalar karakterin solunu ve altını birlikte sarar. Yürüme kökü 辶 bunların en sık görülenidir ve sona bırakılır: 这'da önce 文 yazılır, sonra 辶. 边'de önce 力, sonra 辶. Bu, «soldan sağa» kuralının bir istisnası gibi görünür: 辶 solda durur ama sonra yazılır, çünkü üstünde oturacak parçanın yeri belli olmadan uzun alt çizgisi çekilemez.

Her alt çevreleyen parça böyle davranmaz. 起'de 走 önce yazılır, uzun son çizgisi dahil, 己 onun üstüne sonra oturur. Kural burada parçaya bağlıdır.

Kuralın yetmediği yerler

Kurallar standardın öğretim özetidir. Çin'de 1997'de Devlet Dil ve Yazı Komisyonu (国家语委) ile basın-yayın idaresinin yayımladığı 《现代汉语通用字笔顺规范》, 7.000 karakterin sırasını tek tek verdi. Bu belge, önceki karakter listelerinden sırası çıkarılamayan 火 gibi karakterleri açıkça belirlemek zorunda kaldı. Bugünkü Çin standardı 2020'de yayımlanan, 2021'de yürürlüğe giren 《通用规范汉字笔顺规范》'dır ve 8.105 karakteri kapsar. Tayvan'da ise Eğitim Bakanlığı 1996'da 《常用國字標準字體筆順手冊》'nü yayımladı; 4.808 karakterin sırasını verir.

Bu belgeler çoğu karakterde aynı sırayı verir, ama her yerde değil. Zhang ve Zhang'ın karşılaştırması çizgileri birer rakamla yazar (1 yatay, 2 dikey, 3 sola eğik, 4 nokta, 5 kırılan) ve 里 için iki ayrı dizi aktarır. Çin standardında 2511211: üstteki kutunun dört çizgisinden sonra dikey iner, iki yatay ardından gelir. Tayvan standardında 2511121: kutudan sonra önce yatay, sonra dikey, en son taban. Aynı yedi çizgi, iki yerde iki ayrı sıra.

必 bu konuda en çok anılan karakterdir. Çin standardı onu sol noktayla başlatır, sonra uzun kancalı çizgiyi, tepedeki noktayı, sola eğik uzun çizgiyi ve sağ noktayı yazar. Tayvan, Japonya ve klasik hat geleneği bu karakter için birbirinden ve Çin'den farklı sıralar izler.

Bu program Çin standardını izler. Karakter köşelerindeki çizgi sayıları Make Me a Hanzi verisinden alınır ve aynı veri her karakterin çizgilerini yazılış sırasıyla saklar; bu dersteki sıraların hepsi o veriyle karşılaştırıldı. Tayvan'da basılmış bir kitapla çalışıyorsan 里 gibi karakterlerde başka bir sıra görebilirsin; iki sıra da kendi standardına göre doğrudur.

Kareli defter: 田字格

Çizgi sırasını oturtmanın en eski aracı, her kareyi dört eşit parçaya bölen kılavuz çizgili defterdir: 田字格 tiánzìgé. Adı 田 karakterine benzemesinden gelir. Kesik orta çizgiler, karakterin ağırlık merkezini ve parçaların oranını görmeni sağlar: 你'da 亻 sol yarıya, 国'da 王 çerçevenin tam ortasına oturur.

Günlük düzenin altı dakikalık «yeni karakter» dilimi (Ders H.7) bundan sonra bu deftere geçer: yeni karakteri bir kez yavaşça, çizgileri sayarak yaz, sonra okunuşunu söyleyerek birkaç kez daha. Sayı tablodakini tutmuyorsa sıra bir yerde bozulmuştur.

Karakter köşesi

顺 dersin adının ikinci yarısıdır: 笔顺, kalemin akış sırası. 国 ve 田 «içeri gir, kapıyı kapat» kuralının iki temiz örneği; 田 aynı zamanda kareli defterin adını verir, 格 da o adın son hecesidir. 边, 辶'nin sona kaldığını gösterir ve daha önce tanıdığın 里 ile birlikte yön bildiren kelimeler kurar: 里边 lǐbian «iç taraf», 外边 wàibian «dış taraf», 这边 zhèbiān «bu taraf». 川 soldan sağa kuralının en sade örneğidir, 山 ise ortası önce yazılan karakterlerden biri. 必 standartlar arasında sırası en çok tartışılan karakterdir ve günlük dilde çoğunlukla 不必 bú bì «gerek yok» içinde karşına çıkar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe harflerin de bir yazılış sırası vardır, yalnız onu birinci sınıfta, defterin çizgileri arasında öğrenip unutmuşuzdur. Küçük «i» yazılırken önce gövde, sonra nokta; «ç» yazılırken önce harf, sonra çengel. Ama birinci sınıf defterindeki üç çizgili satır, harfin nereden başlayıp nereye oturacağını göstermek için oradadır; 田字格'nın kesik çizgileri de aynı işi görür.

Fark, sıranın ne kadar ağır bastığındadır. Türkçede bir harfi alışılmamış sırayla yazmak çoğu zaman sonucu değiştirmez; «t»nin çizgisini önce çeken de aynı «t»yi yazar. Çincede bir karakter onlarca çizgiden oluşabilir ve sıra, parçaların birbirine göre nereye düşeceğini belirler. Kancadaki 国 bunun küçük bir örneğiydi: çerçeveyi erken kapatan, içerisine yer bırakmamış olur.

Bir de sözlük farkı var. Türkçe sözlükte kelimeyi harf sırasıyla ararsın ve harfin nasıl yazıldığı aramaya hiç girmez. Çince sözlükte ise aynı kök altındaki karakterler çizgi sayısına, sayı da eşitse çizgilerin yazılış sırasına göre dizilir. Yazılış sırası, arama sırasının bir parçasıdır.

Örnekler

Dördüncü örnek 回, 国 ve 田'nun kapanış çizgisini anlatır. Altıncı örnekte 里 yer bildiren bir kelimenin ardında hafif tonla okunur ve «içinde» anlamı verir. Sekizincide 不, dördüncü tondaki 必'den önce yükselir.

Örnek diyalog

Cuma öğleden sonra yazı saati. Sıralarda kareli defterler açık; 张老师 tahtaya büyük bir 国 yazdı, Deniz ile 小明 yan yana oturuyor.

Kuralın Çince adı 先里头后封口 «önce içerisi, sonra ağzı kapat» der; Zhang Hoca ağzı kapıya çevirdi. 小明'in itirafı da yerinde: bu sıralar okulda öğretilir, anadili Çince olan çocuk da onları ilk yıllarında karıştırır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 十: önce yatay, sonra dikey. 川: soldan sağa. 月: dıştan içe (çerçevenin altı açık). 回: önce içi, sonra kapat. 水: ortası önce. 边: önce 力, sonra 辶.
2. 丨, 横折, içteki yatay, içteki dikey, alt kenar. Beşinci çizgi kapıyı kapatır.
3. Sayı doğru, üç çizgi. Sıra yanlış: 山 ortası önce yazılan bir karakterdir; önce ortadaki dikey, sonra solu ve tabanı çizen kırık çizgi, en son sağdaki dikey.
4. 起'de 走 önce yazılır, 己 sonra. 这'da 辶 sona kalır. Kural parçaya bağlıdır.

Özet kartı

1. Çizgi sırası (笔顺) standartla belirlenmiştir; el yazısını akıcı ve okunur kılar, sözlük dizilişine ve el yazısı girişine yardım eder, çizgileri doğru saymayı sağlar.
2. Temel yönler: yukarıdan aşağı (三), soldan sağa (川, 你). Kesişmede önce yatay (十), eğiklerde önce sola eğik (人, 八).
3. Çerçeve önce, içi sonra (月, 同); çerçeve kapalıysa alt kenar en son (国, 日, 回, 田): içeri gir, kapıyı kapat.
4. Simetrik karakterlerde ortası önce (小, 水, 山). 辶 sona kalır (这, 边); 走 öne geçer (起).
5. Çin standardı: 1997 《现代汉语通用字笔顺规范》, bugün GF 0023-2020. Tayvan: 1996 el kitabı. 里 ve 必 gibi karakterlerde sıralar farklıdır; bu program Çin standardını ve Make Me a Hanzi verisini izler.
6. Kareli defter (田字格) günlük yazma diliminin aracıdır: yavaş yaz, say, tabloyla karşılaştır.

Sonraki derse köprü

Karakteri ilk çizgisinden son çizgisine kadar yazmayı artık biliyorsun. Sözlük ise karakteri başka bir uçtan yakalar: içindeki bir parçayı, kökü (部首, bùshǒu) seçer ve karakteri o parçanın rafına koyar. 国 hangi rafta durur, 边 hangisinde, 里 neden kendi rafının sahibidir? Ders S.19 kökü karakterin sözlükteki adresi olarak ele alıyor: adresi bulduktan sonra çizgi sayısı aynı raftaki karakterleri ayırır.