Er sesi: 儿化

Kanca

Pekin'deki ilk haftasında Deniz bir taksiye bindi. Şoför arkasına dönmeden tek bir hece söyledi ve Deniz'in kulağına Türkçe bir meyve adı çarptı: «nar». Şoför «Nereye?» diye soruyordu: 去哪儿？ Aynı soruyu o akşam ders kitabında görünce Deniz şaşırdı, çünkü 哪儿 iki karakterle yazılmıştı; taksideki ses ise tek bir heceydi.

İkinci karakter, 儿, sesini ayrı bir hece olarak vermemişti. Önceki hecenin sonuna yapışmış, onu kıvırıp bitirmişti. Pinyin şeması hecesiz okunan bir karakter için ayrı bir yazım öngörür ve bunu yalnız 儿 için yapar. Pinyin seslerinin turu bu hecesiz ekle kapanıyor.

Anlatım

儿 kendi başına: er

Önce karakterin tam hecesine bakalım. 儿 kendi başına okunduğunda ér'dir ve «çocuk, oğul» anlamının izini taşır: 儿子 érzi «oğul», 女儿 nǚ'ér «kız evlat». Aynı hece başka tonlarla başka karakterlerde de yaşar; en sık göreceğin 二 èr «iki»dir.

er, pinyin tablosunda baş sessizi hiç olmayan bir son sestir. Söylerken dil ucu kalkıp geriye çekilir ve ünlü bu kıvrımın rengini alır. Çin'deki söyleyişte hece çoğu zaman a'ya yakın açık bir başlangıçtan kıvrıma doğru kayar; Tayvan'da baştan sona tek bir r renkli ünlü olarak duyulur. İki söyleyiş de kendi bölgesinde olağandır.

女儿'deki kesme işaretine dikkat et. S.14'teki kural burada iş görüyor: ér e ile açılır ve nǚ'nün hemen ardından geldiği için iki heceyi bir kesme ayırır. nǚ'ér iki hecedir ve 儿 burada tam hece olarak söylenir.

儿化: hecesiz bir ek

Kuzey konuşmasında 儿 çoğu zaman bir kelimenin arkasına eklenir ve kendi hecesini kurmaz. Önceki hecenin sonu r renklenmesiyle biter; iki karakter tek hece olarak söylenir. Bu olaya 儿化 denir.

Pinyindeki yazımı 1958 tarihli şema tek cümleyle belirler: er son sesi, «hecenin sonu olarak kullanıldığında» r yazılır. Şemanın kendi örneği 花儿 huār «çiçek»tir.

Tablodaki ton işaretlerine bak: hiçbiri r'nin üstünde değildir. 儿 bu kullanımda ton taşımaz; hece, ekin geldiği heceyle aynı tonda söylenir. 哪儿 ile 那儿 yalnız bu tonla ayrılır: nǎr «nerede», nàr «orada». 一点儿 ve 一会儿'daki 一 ise Ders S.15'in kuralına uyar ve ardındaki hecenin tonuna göre yazılır.

Önceki hece nasıl değişir?

r ekini bir hecenin sonuna eklemek her zaman yalnız bir harf eklemek demek değildir. Hecenin son sesi r ile uyuşmazsa düşer ya da biçim değiştirir. Pekin söyleyişinde kök hecenin nasıl bittiğine bakmak yeter.

Hece açık bir ünlüyle bitiyorsa r doğrudan eklenir: 哪儿'de nǎ'nın a'sı kıvrılır ve [nar] duyulur. Son ses -n ya da -i ise bu son ses düşer: 玩儿 wánr [war] söylenir, n duyulmaz; 一块儿 yíkuàir'de kuài'nin i'si kaybolur ve hece [kʰuar] olur. Son ses -ng ise geniz kapanışı düşer ama genizsilik kalır; ünlü burundan da hava alarak r'ye kıvrılır. 空儿 kòngr «boş vakit» bunun örneğidir ve [kʰũr] gibi duyulur.

Bu kuralın bir sonucu var: Pekin söyleyişinde -an, -a ve -ai ile biten heceler r eklenince aynı sona varır. Pinyin ise kök hecenin yazımını korur; wánr'daki n söylenmese de yazıda durur. Kelimeyi sözlükte bulabilmen için yazı kökü gösterir, ses ise kaynaşmış biçimi verir.

i ve ü ile biten hecelerde de dil, r'ye geçebilmek için araya küçük bir [ə] koyar; 小鸡儿 xiǎojīr gibi kelimelerde bunu duyarsın. Bu [ə] yazıda görünmez; kulak onu kelimeyle birlikte öğrenir.

儿化 ne iş görür?

Bazı kelimelerde 儿 küçültme ve sevgi tonu katar. 小孩儿 xiǎoháir «ufaklık, çocuk» sıcak bir söyleyiştir; 孩子 háizi aynı çocuğu nötr biçimde anlatır.

Bazı kelimelerde ise anlam kayar. 头 tóu «baş» demektir; 头儿 tóur ise konuşma dilinde «şef, ekibin başı» anlamında kullanılır. 信 xìn «mektup»tur; 信儿 xìnr ise konuşma dilinde «haber, mesaj» demektir: birinden gelen söz, iletilen bilgi. Bu kelimeleri tanımak için sözlükte 儿'li biçimi ayrı madde olarak araman gerekir.

Çoğu kelimede ise 儿 anlamı değiştirmez; yalnız konuşmayı kuzeyli ve gündelik yapar. 哪儿 ile 哪里 nǎlǐ aynı soruyu sorar, 这儿 ile 这里 zhèlǐ aynı yeri gösterir.

Kim, ne kadar kullanır?

儿化 Pekin'de ve kuzeyde yoğundur. Güneyde ve Tayvan'da Mandarin konuşanlar onu çok seyrek kullanır; 哪儿 yerine 哪里, 一点儿 yerine 一点, 好玩儿 yerine 好玩 derler. Singapur'da da durum benzerdir. Bu farkın bir doğrusu yok; ikisi de Standart Mandarinin içinde yaşar.

Sınav izlencesi de iki biçimi yan yana koyar. Yeni HSK dilbilgisi listesi birinci seviyenin soru zamirlerine hem 哪儿'yı hem 哪里'yı, işaret zamirlerine hem 这儿, 那儿'yi hem 这里, 那里'yı yazar. Birinci seviyenin kelime listesinde 儿化 biçimiyle 哪儿, 这儿, 那儿, 一点儿, 有点儿, 好玩儿 ve 面条儿 «erişte» var; 小孩儿 ve 一会儿 ikinci seviyede, 一块儿 «birlikte» üçüncü seviyede giriyor.

Türkçe konuşan için r

S.11'de gördüğün fark burada da işler: Türkçe r'de dil ucu diş etine çarpıp geri döner, er sesinde ise dil ucu kalkar, geriye kıvrılır ve hiçbir yere vurmaz. 哪儿'yı Türkçe «nar» gibi, sonunda vuruşlu bir r ile söylersen anlaşılırsın ama ses keskin düşer. Kıvrımı ünlünün içine yay: dil, a'yı söylerken geriye doğru yola çıksın.

Karakter köşesi

儿 ve 二 aynı heceyi farklı tonla taşır; ikisi de iki çizgilidir ama birbirine benzemez. 子 burada sözlük tonuyla verildi; 儿子 ve 孩子'da hafif tonla, zi diye okunur. Make Me a Hanzi 哪'yı 口 ve 那 diye iki parçaya ayırır: soldaki 口 kök ve anlam tarafıdır; sağdaki 那 ise sesi verir, nǎ ile nà'nın bu kadar yakın olması buradan. 玩'nın kökü modern tabloda 王, Kangxi düzeninde 玉'dur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin küçültme eki her zaman yeni bir hece getirir. «kedi» «kedicik» olunca bir hece uzar, «ev» «evcik» olunca iki heceye çıkar. Ekin sevgi tonu Çince 小孩儿'deki tona yakındır, ama yapısı başka: 儿 kelimeyi bir hece uzatmaz, son hecenin kuyruğunu değiştirir.

Türkçede bir ek eklenince kökün sesinin değişmesi de tanıdık bir olaydır. «ağız» «ağzı» olur, «burun» «burnu» olur; kökteki bir ünlü düşer ve yazı bunu gösterir. Çince 玩儿'da n düşer, ama pinyin onu yazıda tutar. Türkçe yazı sesin ardından gider; pinyin burada kökü korumayı seçer, okur da n'yi görmezden gelmeyi öğrenir.

Bir de hece sayısı meselesi var. Türkçe konuşan, her yazılı birimi bir heceyle eşleştirmeye alışkındır ve Çincede de şimdiye kadar her karakter bir hece oldu. 哪儿 bu eşlemenin tek istisnasıdır: iki karakter, bir hece. Okurken gözün iki birim görür; ağzın tek vuruş yapmalıdır.

Örnekler

İlk beş örnekte 儿 hiçbir zaman kendi hecesini kurmaz: nǎr, zhèr, yìdiǎnr, hǎowánr tek hecelik kuyruklardır. Beşinci örnekte iki ayrı r var; xiǎoháir'de -i, wánr'da -n düşer ve ikisi de [ar]'a yakın biter. Altıncı örnek tam heceli 儿 ile 二'yi aynı cümlede çalıştırır: nǚ'ér ve èr. Yedinci örnek 哪儿'nın güneyde de duyulan kardeşini, 哪里'yı kullanır; 儿子'da 儿 yine tam hecedir.

Örnek diyalog

Cuma akşamı, yurdun önü. 小明 hafta sonu için plan yapmak istiyor; ertesi gün Deniz planı 张老师'ye de anlatıyor.

小明 Pekinli bir konuşan gibi neredeyse her fırsatta 儿 ekliyor: kòngr, yíkuàir, miàntiáor. Deniz onun kelimelerini taşıyor. 张老师 ise aynı soruyu 哪里 ile soruyor; ikisi de birbirini rahatça anlar. kòngr'da geniz kapanışı düşer ama ünlü genizsi kalır; yíkuàir'de i duyulmaz.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. zhèr, yìdiǎnr, hǎowánr, yíhuìr. 一 ardındaki hecenin sözlük tonuna bakar: diǎn üçüncü ton olduğu için yì, huì dördüncü ton olduğu için yí.
2. 女儿 nǚ'ér ve 儿子 érzi. Ötekilerde 儿 önceki heceye eklenir: nǎr, xiǎoháir, miàntiáor.
3. 玩儿'da -n düşer, 一块儿'da -i düşer; ikisi de [ar]'a yakın biter. 空儿'da -ng kapanışı düşer, ünlü genizsi kalır.
4. 你去哪里？我在这里。 [Nǐ qù nǎlǐ? Wǒ zài zhèlǐ.] Anlam aynıdır.

Özet kartı

1. 儿 kendi başına tam bir hecedir: ér (儿子 érzi, 女儿 nǚ'ér); aynı hece 二 èr'de dördüncü tonla geçer.
2. 儿化'da 儿 kendi hecesini kurmaz, önceki hecenin sonuna r renklenmesi olarak eklenir; pinyinde sona r yazılır: nǎr, zhèr, yìdiǎnr.
3. 儿 ekinin tonu yoktur; hece kökün tonunu taşır. 哪儿 nǎr ile 那儿 nàr yalnız tonla ayrılır.
4. Pekin söyleyişinde -n ve -i r'nin önünde düşer (玩儿 [war], 一块儿 [kʰuar]); -ng'den genizsi bir ünlü kalır (空儿). Yazı kökü korur.
5. 儿 bazı kelimelere küçültme ve sevgi tonu katar (小孩儿), bazılarında anlamı kaydırır (头儿 «şef», 信儿 «haber»).
6. 儿化 kuzeyde yoğun, güneyde ve Tayvan'da seyrektir; 哪儿/哪里, 这儿/这里 ikisi de HSK 1 listesindedir.

Sonraki derse köprü

儿'nin şimdiye kadar yalnız sesiyle uğraştık. Kâğıtta ise iki hareketle yazılır: ilki sağ üstten sola aşağı iner, ikincisi aşağı indikten sonra sağa kıvrılır ve ucunda yukarı kalkar. Kalemin kâğıttan kalkmadan çektiği her iz Çincede bir çizgidir (笔画), ve yön değiştiren bir iz de tek çizgi sayılır. Ders S.17 sesi geride bırakıp karakterin içine giriyor: çizgi nedir, temel çizgi türleri hangileridir ve sözlükteki çizgi sayısı bu hareketlerden nasıl çıkar?