Yazım kuralları: y, w, ü'nün noktaları ve kısaltılmış ünlüler

Kanca

Deniz'in telefonunda Çince klavye henüz kurulu değildi, o yüzden 小明'ye pinyinle, tonsuz yazdı: «wo wuyue yao qu xian». Cevap birkaç saniyede geldi: «先去哪儿？» Önce nereye? Deniz 西安 şehrine gideceğini söylemek istemişti; 小明 ise xian'ı tek hece okumuştu, «önce» anlamındaki 先 (xiān) olarak.

Mesajda eksik olan tek bir işaretti: Xi'an. Pinyinin yazım kuralları süs değildir; harflerin nerede bir heceyi bitirip ötekini başlattığını okura gösterirler. Bu derste o kuralların bütününü göreceksin: y ve w'nin ne zaman yazıldığını, ü'nün noktalarının nerede kaybolup nerede kaldığını, bazı ünlülerin neden yazıdan düştüğünü ve kesme işaretinin işini.

Anlatım

Hecenin başını belli etmek

Önceki derslerde bir heceyi baş ses (声母) ve son ses (韵母) diye ikiye ayırdık. Pek çok hece ise baş sessizsiz başlar: 衣, 五, 鱼, 有, 外. Pinyin bu heceleri son sesin çıplak biçimiyle yazmaz; başlarına y ya da w getirir, bazen bir harfi onlarla değiştirir.

Bunun neyi çözdüğünü 大衣 (dàyī, palto) gösterir. y olmasaydı kelime tonsuz yazıda «dai» olurdu ve okur onu tek hece sanardı; oysa burada dà ile yī var. y harfi ikinci hecenin kapısını işaretler. 1958 tarihli 汉语拼音方案 (Çince Fonetik Alfabe Şeması) bu yazımı satır satır sayar.

i ile başlayanlar: yi ya da y

İki ayrı işlem var ve hangisinin uygulanacağı i'den sonra bir ünlü gelip gelmediğine bağlı.

i hecenin tek ünlüsüyse, başına y eklenir: i → yi (衣), in → yin (因), ing → ying (英). Hecede i'den sonra başka bir ünlü varsa, i harfi y'ye dönüşür: ia → ya, ie → ye (也), iao → yao (要), iou → you (有), ian → yan, iang → yang, iong → yong.

Ses değişmez. yě'deki y, Türkçe «ye»deki gibi ayrı bir sessiz değil, ie'nin i'siyle aynı kayıştır; S.12'de bu kayışa «yükselen ikili» demiştik.

u ile başlayanlar: wu ya da w

Mantık aynı. u tek ünlüyse başına w gelir: u → wu (五). u'dan sonra bir ünlü varsa u, w olur: ua → wa, uo → wo (我), uai → wai (外), uei → wei, uan → wan (晚), uen → wen (问), uang → wang, ueng → weng.

Türkçe okur için bu w, dudakların dişe değdiği bir «v» değildir. 外 (wài) hecesinde dudaklar u konumunda yuvarlanıp açılır; dişler hiç işin içine girmez. 问 (wèn) ve 晚 (wǎn) da aynı yuvarlak dudakla açılır; «ven» ya da «van» diye dişi dudağa değdirirsen Türkçe bir ses eklemiş olursun.

ü ile başlayanlar: yu, noktasız

ü satırında tek bir işlem var: başa y gelir ve noktalar düşer. ü → yu (鱼, 雨), üe → yue (月), üan → yuan (远), ün → yun (云). Burada u harfi bir u değil, ü'dür; «yu» Türkçe «yu» gibi değil, dudakları yuvarlak, dili önde «yü» gibi okunur.

Noktaların neden gittiğini sormak yerinde. y'den sonra Çincede düz u gelmez: «yu» diye bir hece varsa, o mutlaka ü'dür. Karışıklık olamayacağı yerde şema fazladan işareti yazdırmaz.

j, q, x'ten sonra noktasız, n ve l'den sonra noktalı

Aynı ekonomi baş sessizli hecelerde de çalışır. S.9'dan hatırlarsın: j, q, x'in ardından gelebilen ünlüler i ve ü'dür, düz u bu üç sessizin arkasına hiç girmez. Bu yüzden 去 (qù), 句 (jù), 学 (xué) yazılırken noktalar düşer ve gözün gördüğü u, ağzın söyleyeceği ü'dür.

n ve l başka bir durumda. Bu iki sessiz hem u hem ü ile hece kurar, ve ikisi farklı kelimeler verir:

Bu yüzden n ve l'den sonra noktalar yazılır. nǚ'nün üstünde hem iki nokta hem ton işareti durur; ikisi birlikte ü harfinin şapkasıdır, biri ötekini silmez. Noktayı unutup 女'yi «nǔ» diye yazarsan, okur 努'yü okur.

Kısaltılmış ünlüler: iu, ui, un

S.12'de iou ve uei'nin, önlerine bir sessiz gelince iu ve ui diye yazıldığını görmüştün. Şema bu kısaltmaya üçüncü bir son ses ekler: uen → un.

Tablonun iki sütununu karşılaştır. Sessizsiz hecede tam biçim yazıda kalır: you, wei, wen. Ortadaki o ya da e yalnız bir sessizin arkasında, yalnız yazıda düşer. Söyleyişte yerinde durur: 六 liù'yü «li-u» diye iki uçlu söylersen ortadaki o'nun yuvarlaklığı kaybolur; 对 duì'de de dil u'dan i'ye giderken e'nin bölgesinden geçer. Lee ve Zee 2003 bu iki son sesi [iou] ve [uei] diye, kısaltılmamış biçimiyle yazar.

Kısaltmanın ton işaretine etkisi S.12'deydi: iu ve ui'de işaret ikinci harfe gider (liù, duì, guì). un'da ise tek ünlü u'dur ve işaret ona konur: lùn.

Kesme işareti

Kancadaki sorun burada çözülüyor. a, o ya da e ile başlayan bir hece başka bir hecenin arkasına geldiğinde araya kesme işareti (隔音符号, géyīn fúhào) girer: Xī'ān (西安) iki hecedir, xiān (先) tek. 天安门 Tiān'ānmén, 晚安 wǎn'ān (iyi geceler), 皮袄 pí'ǎo (kürklü ceket) aynı kuralın örnekleri.

1958 şeması işareti «hece sınırı karışabilecekse» koymayı söyler. Bu programın örnekleri işareti a, o, e ile başlayan her iç hecenin önüne koyar; böylece okur her kelimede karışıklık olup olmadığını tartmak zorunda kalmaz. Kelime yazımını düzenleyen ulusal standart GB/T 16159-2012 de kesmeyi örneklerinde kullanır ve satır sonunda nasıl bölüneceğini ayrıca düzenler. i, u, ü ile başlayan hecelerin kesmeye ihtiyacı yoktur; onların kapısını zaten y ve w gösterir.

Büyük harf, bitişik yazım ve klavye

H.4'te gördüğün iki kural bu dersin tablosunu tamamlar. Pinyin kelime kelime yazılır: 老师 lǎoshī, 女朋友 nǚpéngyou. Cümle başı ve özel ad büyük harfle başlar: Běijīng, Xī'ān; kişi adında soyadı ve ad ayrı ayrı büyük harf alır: Zhāng lǎoshī'nin soyadı Zhāng, 小明 Xiǎo Míng.

Bilgisayarda ve telefonda ü yazmak zahmetlidir; Çince giriş yöntemlerinin çoğu bunun için v tuşunu kullanır, nü yerine nv yazılır. Bu bir klavye alışkanlığıdır, pinyin yazımı değil; klavyeyle yazmayı Ders S.23 ayrıca ele alıyor.

Karakter köşesi

Make Me a Hanzi ayrışımında 努'nün alt parçası 力 anlam bileşeni ve köküdür, üst parçası 奴 (nú) ses bileşenidir. Aynı kaynak 奴 için sesi 女'nin verdiğini not eder; nǚ, nú ve nǔ'nün birbirine bu kadar yakın durması rastlantı değildir. 路'nün solundaki parça 足 kökünün sol kenarda daralmış biçimidir. 对 iki karakterde geçer: tek başına «doğru!» anlamında bir onay, 对不起 içinde ise özür kalıbının ilk hecesi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yazım da iki ünlünün çarpışmasıyla uğraşır, ama çözümü söyleyişe dokunur. «araba» kelimesine «-ı» eki gelince araya bir y girer: araba-y-ı. Bu kaynaştırma harfi duyulur; kelime gerçekten bir y sesi kazanır. Pinyindeki y ve w ise çoğu durumda yeni bir ses getirmez. 衣 i'dir ve yi diye yazılır; 五 u'dur ve wu diye yazılır. Harf, okura «burada yeni bir hece başlıyor» diyen bir tabeladır.

Kesme işaretinde de işlev farklı. Türkçede kesme özel adı ekten ayırır: İstanbul'a, Deniz'in. Hece sınırıyla ilgisi yoktur; «İstanbul'a» zaten İs-tan-bu-la diye okunur. Pinyinde kesme bir kelimenin içinde, iki hecenin arasında durur ve görevi okumanın kendisini değiştirmektir: Xī'ān iki hece, xiān tek hece.

Noktalar konusunda ise Türkçe okurun alışkanlığı bir tuzak kurar. Türkçede u ile ü ayrı harflerdir ve noktalar hiçbir koşulda düşmez: «kul» ile «kül», «un» ile «ün» ayrı kelimelerdir. Bu yüzden «qu»yu gören Türk okur doğal olarak «ku» der. Pinyin noktayı yalnız karışıklık doğabilecek yerde, n ve l'den sonra yazar. Türk okurun yapması gereken, j, q, x ve y'den sonra gördüğü her u'yu kafasında ü'ye çevirmektir.

Örnekler

İkinci örnekte iki kural birlikte çalışır: wài'de uai'nin u'su w olmuş, yǔ'de ü yu yazılmış ve noktaları düşmüştür. Üçüncü ve beşinci örnekler n'nin iki yüzünü gösterir: nǚ'de noktalar yerinde, nǔ'de yok. Dördüncü örnekte lù noktasızdır ve «yol» demektir; yanına iki nokta koysan cümle «Bu yeşil doğru mu?» gibi anlamsız bir şeye döner. Altıncı örnekteki wèn, uen'in sessizsiz, tam yazılmış biçimidir.

Örnek diyalog

Ertesi sabah, sınıfın önündeki koridor. 小明 Deniz'in mesajını gösterip gülüyor; derse giren 张老师 konuşmayı duyuyor.

Diyalogda Xī'ān dört kez geçiyor ve kesme işareti her seferinde yerinde; Xī'ānrén'de kelime üç heceye uzasa da işaret yalnız ān'ın önündedir. wǔ, yě, yǔ ve wèn sessizsiz hecelerin üç satırını birden gösterir. 张老师'nin sevinci bir onayla başlıyor: tek hecelik 对, kısaltılmış ui'si ve ikinci harfteki işaretiyle.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. yi, ye, you, wu, wei, yu, yuan. i ve u tek ünlüyken başa y ya da w eklenir; arkalarında ünlü varsa harfin kendisi y ya da w olur; ü satırında y eklenir ve noktalar düşer.
2. qù, yú ve jù. q, j ve y'den sonra düz u gelemez. lù, wǔ ve nǔ'de u gerçekten u'dur; nǔ'nün karşılığı nǚ olurdu.
3. Tiān'ānmén ve wǎn'ān kesme ister, çünkü ān a ile başlar. 先 xiān tek hecedir, kesme almaz.
4. liù (iou), guì (uei) ve lùn (uen) kısaltılmıştır; tam biçimleri liou, guei, luen olurdu. yǒu'da sessiz yoktur, tam biçim you yazıda kalır.

Özet kartı

1. Baş sessizi olmayan hecede i tek ünlüyse yi, yin, ying; arkasında ünlü varsa i y olur: ya, ye, yao, you.
2. u tek ünlüyse wu; arkasında ünlü varsa u w olur: wa, wo, wai, wei, wan, wen. w dudakla yapılır, dişle değil.
3. ü satırı yu, yue, yuan, yun yazılır. y, j, q, x'ten sonra noktalar düşer; n ve l'den sonra kalır: nǚ / nǔ, lǜ / lù.
4. iou, uei, uen bir sessizin arkasında iu, ui, un yazılır; düşen ünlü söyleyişte durur. Sessizsiz hecede tam biçim kalır: you, wei, wen.
5. a, o, e ile başlayan iç hecenin önüne kesme girer: Xī'ān, Tiān'ānmén, wǎn'ān.
6. Kelime bitişik, cümle başı ve özel ad büyük harfle yazılır; klavyedeki v, ü'nün yazım biçimi değildir.

Sonraki derse köprü

Bu derste her hecenin tonu sözlükteki gibi yazıldı ve öyle okundu. Konuşmada ise bazı heceler komşusuna göre ton değiştirir: 你好'da 你 aslında yükselir, 不 dördüncü tonlu bir hecenin önünde bú olur, 一 ise sayarken yī, 一个'da yí, 一起'da yì söylenir. Hangisi yazıda gösterilir, hangisi yalnız ağızda kalır? Ders S.15 üçüncü ton, 不 ve 一 değişimlerini bu sorudan açıyor.