Bileşik ünlüler: ai, ei, ao, ou ve ötekiler

Kanca

Pazartesi sabahı 张老师 sınıfa küçük bir dikte yaptırdı: dört karakter okudu, öğrenciler pinyinlerini yazdı. Deniz'in kâğıdı döndüğünde sesler doğruydu ama iki işaret kırmızıyla daire içine alınmıştı: «lìu» ve «hùi». Doğrusu liù ve huí'ydi. Sonra hoca Deniz'den 好 kelimesini okumasını istedi; Deniz «ha-o» dedi, iki ayrı vuruşla, ve sınıfta birkaç kişi gülümsedi.

İki hata da aynı yerden doğuyor: Türkçe okur yan yana iki ünlü harf görünce onları iki ayrı ses, çoğu zaman da iki ayrı hece sanıyor. Çincede ise ai, ao, iou gibi harf öbekleri tek bir hecenin içinde akan tek bir ünlü hareketidir. Bu derste on üç bileşik ünlüyü ve ton işaretinin yerini öğreneceksin.

Anlatım

Harf iki, hece bir

S.6'da son sesin en küçük parçalarını, tek ünlülü a, o, e, i, u, ü'yü görmüştük. Son ses iki ya da üç ünlü harften de oluşabilir; Çince ders kitapları bunlara bileşik ünlü der.

Türkçe «saat» kelimesini düşün: iki a arasında küçük bir duraklama, bir hece sınırı var, sa-at. Çince 来 (lái) hecesinde a ile i arasında böyle bir sınır yoktur: dil a'nın açık konumundan i'ye doğru tek hamlede kalkar ve ses o hamlenin tamamıdır. Ton da bu hareketin üstüne yayılır; lái'nin yükselişi a'da başlayıp i'de biter.

1958 tarihli pinyin şeması on üç bileşik ünlü sayar. Çin'de yaygın ders kitabı sınıflandırması bunları hangi parçanın güçlü duyulduğuna göre üç öbeğe ayırır: ilk ünlüsü güçlü olanlar (前响), son ünlüsü güçlü olanlar (后响) ve ortadaki ünlüsü güçlü olanlar (中响). Ayrım ağzın ne yapacağını tarif eder: güçlü parça uzun ve net, öteki parça kısa ve yalnız bir yön göstergesi.

Düşen ikililer: ai, ei, ao, ou

Bu dördünde güç baştadır. İlk ünlüyü tam söyle, sonra dili ikinci ünlüye doğru gevşekçe kaydır; ikinci ünlüye tam varmasan da olur.

ai ve ei Türkçe okura neredeyse hazır gelir; «çay» ve «hey» bu seslerin iyi bir başlangıcıdır. ao'da ise yazı yanıltır. Harf o diyor, ama Lee ve Zee'nin kaydında bu ünlü [au] olarak geçer: a hafifçe geride söylenir, dil ve dudaklar u'ya doğru kapanır. Türkçe «Laos» gibi okursan iki hece ve sonunda açık bir o duyulur. Hedef, «a»dan başlayıp dudakları yuvarlayarak kapanan tek bir hareket.

ou'da da benzer bir kapanış var, yalnız başlangıç noktası o. «o» söyle ve dudakları biraz daha büzerek «u»ya doğru git. 走 (zǒu) ile 早 (zǎo, erken) arasındaki fark bu başlangıç noktasındadır.

Yükselen ikililer: ia, ie, ua, uo, üe

Bu beşinde güç sondadır. İlk ünlü kısa bir girişten ibarettir; i, u ya da ü konumundan hızla geçer ve asıl ünlüye açılırsın. Türkçe kulak ilk parçayı çoğu zaman bir ünsüz gibi duyar: ia «ya»ya, ua da dişlerin dudağa değmediği bir «va»ya yakın gelir.

Bu tablonun en önemli satırı ie'dir, çünkü burada Türkçe okurun S.6'da öğrendiği bir kural tersine döner. Orada pinyin e'nin, yalnız durduğunda, arkada ve yuvarlaksız bir [ɤ] olduğunu görmüştük: 饿 è, 喝 hē. ie ve üe içinde ise e harfi ağzın önüne gelir ve Türkçe e'ye yaklaşır. Lee ve Zee bu e'yi alçalmış bir ön ünlü olarak tarif eder; birçok ders kitabı onu [ɛ] diye yazar. İki gösterim de aynı yönü işaret ediyor: dil önde, ağız Türkçe «e»deki kadar açık.

谢 (xiè) hecesindeki e'yi 饿 (è) gibi geriden söylersen kelime bozulur. Aynı harf, yanına i ya da ü gelince ağzın öbür ucuna taşınır; Türkçe okurun kendi e'si bu kez doğruya çok yakındır.

uo, S.6'daki bo, po, mo, fo'da gizli kalan u kaymasının açıkça yazılmış biçimidir: 火 huǒ, 我 wǒ. üe'de dudaklar ü için yuvarlanır ve dil önde kalarak e'ye açılır. 学 (xué) ve 月 (yuè) bu hareketi taşır; xué'de ü'nün noktaları x'ten sonra yazılmaz.

Üçlüler: iao, iou, uai, uei

Dört üçlünün her biri, düşen bir ikilinin önüne kısa bir i ya da u eklenmiş hâlidir: iao = i + ao, uai = u + ai. Güç ortadaki ünlüdedir; baştaki parça hızlı bir giriş, sondaki parça bir yön göstergesidir. Dil önce kalkar, sonra iner, sonra yeniden kalkar ve bütün bu dalga tek bir heceye sığar.

İki satırda parantez var. Pinyin şeması, önüne bir sessiz gelince iou'yu iu, uei'yi ui diye kısaltır: liù, huí. Ortadaki o ve e yazıdan düşer; Lee ve Zee'nin kaydında ise iou ve uei üç parçalı söyleyişle durur. Sessizsiz hecelerde i ve u'nun y ve w ile yazılması (有 yǒu) ve kısaltmaların bütün kuralları Ders S.14'te.

Ton işareti hangi harfe konur?

Kancadaki kırmızı daireler buradan geliyor. Pinyin şeması ton işaretinin «hecenin ana ünlüsüne» konduğunu söyler. Ana ünlü, ağzın en açık olduğu, sesin en güçlü duyulduğu ünlüdür. Bunu her hecede çözmek yerine uygulamada üç adımlı bir kural kullanılır:

1. Hecede a varsa işaret a'ya gider: lái, hǎo, xiǎo, kuài.
2. a yoksa o ya da e'ye gider: shéi, zǒu, xiè, huǒ, yuè.
3. iu ve ui'de ikinci harfe gider: liù, huí.

Üçüncü adım ilk ikisinin istisnası gibi görünür, ama değildir. iou ve uei'de ana ünlü ortadaki o ve e'dir; kısaltmada bu harfler düştüğü için işaret yazıda kalan son harfe taşınır. Deniz'in «lìu» ve «hùi» yazması bu yüzden yanlıştır: i ve u bu hecelerde giriş parçasıdır, ses onlarda güçlenmez.

Karakter köşesi

Her satır bir bileşik ünlüyü taşıyor. 谁 sözlüklerde iki okunuşla yer alır, shéi ve shuí; bu derste shéi'yi kullanıyoruz. 谁 ve 谢 aynı «söz» kökünü (讠) paylaşır. 花'nin üstündeki 艹 bitki kökünün kısalmış biçimidir ve üç çizgi sayılır. 有 karakterinin altındaki parça sözlüklerde 月 kökü olarak sınıflanır; ay anlamındaki 月 ile aynı biçimdedir. 块 konuşma dilinde para birimi yuan için kullanılır: 六块 «altı yuan».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yazıda «çay», «hey», «ev» gibi kelimelerde ünlüden sonra gelen y ve v birer ünsüzdür ve bu ünsüzler hecenin sınırına göre yer değiştirir. «çay» tek hecedir, ama ünlüyle başlayan bir ek gelince y sonraki heceye geçer: ça-yı. «ev» de e-vi olur, «ova» zaten o-va diye iki hecedir. Türkçede iki ünlü harf yan yana geldiğinde ise neredeyse her zaman iki hece duyulur: sa-at, ka-os, şi-ir.

Çince bileşik ünlüde bu bölünme hiç olmaz. 来 (lái) hecesinin i'si hiçbir koşulda sonraki heceye geçmez; 来了 (lái le) «la-yi-le» diye bölünmez. Çincede bir hecenin sınırı karakterin sınırıdır ve bileşik ünlü o sınırın içinde kalır. Türkçe kulak için ai ile «ay» benzer duyulsa da, Çincede i bir ünsüz değil, ünlünün kapanış yönüdür.

İkinci fark e harfinde. Türkçede e her yerde aynı sese yakındır. Pinyinde ise e, S.6'da gördüğün arka ünlü [ɤ] olabilir, ei'deki gibi kapalı bir ön ünlü olabilir, ie ve üe'deki gibi daha açık bir ön ünlü de olabilir. Türkçe okurun e'si burada üç yerden ikisinde işe yarar; tek tuzak, yalnız duran e.

Örnekler

Üçüncü örnekte üç bileşik ünlü üst üste gelir: yǒu'da iou, xiǎo'da iao, gǒu'da ou. Beşinci örnekte liù ve kuài iki üçlüyü yan yana getirir; işaretlerin yerine bak: liù'da ikinci harf, kuài'de a.

Örnek diyalog

Akşamüstü, kampüs kapısının önündeki küçük çiçekçi. 张老师'nin doğum günü yarın; Deniz ile 小明 bir demet seçiyor. Ertesi sabah sınıf kapısında hocaya veriyorlar.

Diyalogda 好 ve 老 [au], 来 ve 买 [ai], 给 ve 谁 [ei] taşır; 花, 谢, 六 ve 块 öteki öbeklerden gelir. Deniz bu kez 好'yu tek vuruşta söylüyor. 张老师'nin sevinci 太…了 kalıbıyla gelir; 谢谢'nin ikinci hecesi hafif tonda kısa kalır, ama e yine öndedir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. lái, shéi, yǒu, liù, huí, xué, guó. a varsa a'ya, yoksa o ya da e'ye, iu ve ui'de ikinci harfe.
2. Önde: xiè, yuè, shéi (ie, üe ve ei içinde). Arkada: è ve hē, çünkü orada e yalnız durur ve [ɤ] değerini alır.
3. zǒu o'dan, zǎo a'dan başlar; ikisi de dudakları yuvarlayarak u'ya doğru kapanır. Fark başlangıçtadır, varış noktası ortaktır.
4. Üç: wǒ'daki uo ve jiā'daki ia yükselen ikili, huí'deki uei üçlü. xiǎng sayılmaz; -ng ile biter ve genizsi sonların konusudur.

Özet kartı

1. Bileşik ünlü (复韵母) iki ya da üç ünlünün tek hecede, tek ton altında kesintisiz kayışıdır; Türkçedeki gibi hece sınırıyla bölünmez.
2. Düşen ikililer ai, ei, ao, ou: güç baştaki ünlüde. ao [au] u'ya, ou [ou] u'ya kapanır; ikisi de açık bir o ile bitmez.
3. Yükselen ikililer ia, ie, ua, uo, üe: güç sondaki ünlüde, baştaki i, u, ü kısa bir giriştir.
4. ie ve üe'deki e önde, Türkçe e'ye yakındır; yalnız duran e [ɤ] ise arkadadır.
5. Üçlüler iao, iou, uai, uei: güç ortada. Önünde sessiz olunca iou iu, uei ui yazılır.
6. Ton işareti ana ünlüye konur: önce a, sonra o ya da e; iu ve ui'de ikinci harf.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki bütün heceler bir ünlüyle bitti: lái, huí, xiè. 儿化'yı ayrı tutarsak, Çincede bir hece ünlüden sonra yalnız iki sessizle kapanabilir: -n ve -ng. 安 (ān) ile 昂 (áng), 心 (xīn) ile 星 (xīng) arasındaki fark tam bu kapanışta yatar ve Türkçe kulak çoğu zaman onu duymaz, çünkü Türkçede «n» ile «ng» ayrı kelimeler kurmaz. Dilin ucu mu kapatıyor, yoksa arkası mı? Ders S.13 genizsi sonları bu ayrımla açıyor.