Geriye kıvrık sessizler: zh, ch, sh, r

Kanca

Çincenin en bilinen tekerlemelerinden biri (绕口令, ràokǒulìng) şöyle başlar: «四是四，十是十，十四是十四，四十是四十。» Dört dörttür, on ondur, on dört on dörttür, kırk kırktır. Sayılar basit, cümle basit; zorluk tamamen ağızdadır. 四 (sì) ile 十 (shí) arasında ton farkı da var, ama tekerlemenin asıl hedefi baş sestir: dil ucu bir hecede dişin arkasında, ötekinde damağa doğru kalkmış durur.

Türkçe konuşan için tekerlemenin yarısı kolaydır: s'yi zaten biliyorsun. Bu derste zh, ch, sh ve r'nin dili nereye götürdüğünü, «geriye kıvrık» adının ne kadar doğru olduğunu ve bu seslerin Türkçe c, ç, ş, j ve r'den nerede ayrıldığını göreceksin.

Anlatım

Dil ucu yukarı

H.6'da zh, ch, sh için «dil ucu daha geride, damağa doğru kalkar» denmişti. Şimdi o cümleyi açıyoruz.

Önce s söyle: dil ucu üst ön dişlerin arkasında. s'yi sürdürürken dil ucunu yavaşça geriye, diş eti tümseğini geçip damağın başladığı yere kaydır. Ses kalınlaşır, hışırtı koyulaşır. Ucun durduğu o nokta sh'nin yeridir: 是 (shì). Aynı noktada ucu damağa kısa bir an bastırıp hışırtıyla bırakırsan zh çıkar: 这 (zhè). Bırakışın arkasından bir soluk gönderirsen ch: 吃 (chī).

zh ile ch arasındaki çizgi, S.7'den beri her dizide gördüğün çizgidir: ikisi de titreşimsiz, fark bırakıştan sonra gelen havadadır. Dizinin titreşimli tek üyesi r'dir; ona aşağıda ayrıca bakacağız.

«Kıvrık» ne kadar kıvrık?

Tablodaki [ʈʂ ʂ] simgeleri IPA'nın «retroflex» sütunundan gelir. Bu sütunun örnek sesleri, bazı Hint dillerindeki gibi, dil ucunun gerçekten geriye kıvrıldığı, damağa ucun alt yüzüyle dokunulan seslerdir. Pekin söyleyişinde bu olmaz. Dil ucu kalkar, ama damağa ucun üst yüzüyle ya da ucun hemen arkasındaki ayayla yaklaşır; alt yüz işe girmez.

Fonetikçiler burada ayrıca ikiye ayrılır. Bir gözlem, sesin dilin ucuyla, yani apikal olarak yapıldığını söyler. Ladefoged ve Maddieson ise Pekin sh'sini dil ayasıyla yapılan, yassı bir diş eti arkası ses olarak tarif eder: Toda dilindeki gibi ucla değil, İngilizce «sh»deki gibi kubbeli değil, düz. Lee ve Zee'nin Pekin envanteri de retroflex simgelerini hiç kullanmaz; bu dört sesi «dil ucuyla yapılan diş eti arkası» sesler olarak yazar.

Öğrenci için sonuç sadedir. «Dilini geriye kıvır» talimatı fazla ileri götürür: ucu ters çevirirsen ses boğuklaşır. Hedef, diş eti tümseğinin hemen arkasında kalkık duran ve damağa üst yüzüyle bakan bir dil ucudur. Ders kitapları «geriye kıvrık» adını kullanmayı sürdürür; ağzın yaptığı iş «kalkık uç»tur.

r: titreşimli bir sh mi, yumuşak bir yaklaşma mı?

Şimdi sh'yi sürdür ve ses tellerini titret. Ortaya çıkan, pinyin r'nin bir söyleyişidir: 热 (rè), 人 (rén), 日 (rì). Hece başındaki bu sesin sürtünmeli mi, sürtünmesiz bir yaklaşma sesi mi olduğu tartışmalıdır. Duanmu onu titreşimli sürtünmeli [ʐ] sayar ve sh ile ilişkisini İngilizce s ile z arasındakine benzetir. Chao'dan gelen gelenek ise sesi bir yaklaşma sesi, yani hava yolunun hışırtı çıkaracak kadar daralmadığı bir ses olarak tarif eder. Lee ve Zee de r'yi bir yaklaşma sesi olarak yazar.

Bu tartışma sana bir serbestlik bırakır: 日'yi belirgin bir sürtünmeyle de, yumuşak bir kayışla da söylesen anlaşılırsın. Kaçınman gereken tek şey Türkçe r'dir. En güvenli başlangıç, sh'ye ses tellerini eklemek ve hışırtıyı biraz gevşetmektir.

zhi, chi, shi, ri: i yazılır, i söylenmez

是 (shì) hecesini «şi» diye okursan Pekinli dinleyici seni anlar, ama bir yabancı duyar. Bu hecelerde i harfi Türkçe i'yi değil, sessizin titreşimli devamını gösterir: dil ucu sessizin konumunda kalır, ses telleri titreşmeye başlar ve hışırtı bir vızıltıya döner. Çin ders kitapları bu sese 舌尖后元音 «dil ucu–arka ünlüsü» der; IPA'da kimi yazarlar [ɻ̩], kimi [ɨ] ile yazar.

zi, ci, si'de de i, dişin arkasındaki sessizin devamıydı. İki dizinin i'si yazıda aynı, ağızda farklıdır. Pinyin bunu tek harfle yazabilir, çünkü bu altı sessizden sonra gerçek bir [i] hiç gelmez; gerçek [i] ancak j, q, x'ten sonra duyulur.

Üç dizi, aynı hece

Dil artık üç ayrı konumda hışırdıyor. Aşağıdaki tablonun her satırında ünlü yazısı aynı, değişen yalnız dil.

Sağ sütunda i gerçek [i]'dir; sol iki sütunda değildir. Sesler birbirine karışırsa ünlüyü bırak, dilin ucuna odaklan: dişte, damakta, aşağıda.

Bölgesel söyleyiş

Pekin söyleyişinde zh/z, ch/c, sh/s ayrımı kesindir ve izlencenin standardı budur. Tayvan'da ve Çin'in güneyinde konuşulan Mandarin'de bu iki dizi sık sık birbirine yaklaşır, bazı konuşucularda tamamen birleşir. Bir neden, oradaki pek çok yerel dilde, örneğin Tayvan'da yaygın Güney Min'de, bu dizinin olmamasıdır. Tayvan'da yapılmış bir ultrason çalışması konuşucular arasında büyük bir çeşitlilik bulmuştur. Böyle konuşan biriyle karşılaştığında 是'yi «sì»ye yakın duyabilirsin; bu bir yanlış değil, başka bir bölgenin söyleyişidir.

Karakter köşesi

日 hem kendi başına bir karakter hem 是 karakterinin üstündeki kök olarak durur. 这 karakterinin solundaki 辶 yürüme köküdür; tabloda üç çizgiyle görünmesi standart glif sayımından gelir. 热 karakterinin altındaki dört nokta 灬, ateşi gösteren 火 kökünün alttaki biçimidir; Kangxi sözlüğü bu karakteri 火 altında sıralar. 茶'nin üstündeki 艹'i S.9'da 茄'de görmüştün.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşan bu dersin seslerine boş elle gelmez. c, ç, ş ve j, zh, ch, sh ve r'ye en yakın dört Türkçe sestir ve hepsi diş eti arkasında yapılır. Ayrım dilin hangi kısmının iş gördüğündedir. Türkçe ç ve ş'de dilin ayası geniş bir yüzeyle diş eti arkasına yaklaşır; çoğu konuşucu ucu ayrıca kaldırmaz. Pekin zh, ch, sh'de ise uç kalkar ve biraz daha geride, sert damağın başladığı yerde durur. Türkçe ş'yi söyleyip dil ucunu bilerek yukarı kaldırırsan sh'ye yaklaşırsın; ses bir ton koyulaşır. Dudaklar Türkçe ş'de çoğu zaman öne büzülür; sh'de dudaklar hafif yuvarlak kalabilir, ama asıl işi dil yapar.

Titreşim ve soluk farkı burada da sürer. Türkçe c'de ses telleri titrer, ç'de susar. Pinyin zh ile ch'nin ikisi de titreşimsizdir; zh'yi c ile söylersen fazla yumuşak, ch'yi soluksuz bir ç ile söylersen zh'ye yakın duyulursun.

En büyük uzaklık r'dedir. Türkçe r dil ucunun diş etine bir ya da birkaç kez hızla vurmasıyla çıkar: «araba»daki r tek bir vuruştur. Pinyin r'de hiçbir vuruş yoktur; dil ucu kalkık konumda durur ve hava sürekli akar. Türkçe j ise pinyin r'nin sürtünmeli söyleyişine yakındır; ucu kaldırman yeter. Bu yüzden 人'yi «ren» diye vuruşlu söylemek, Türkçe j ile «jen» demekten daha uzak düşer.

Örnekler

İlk iki örnek tekerlemeden çıkıyor: s ile sh aynı ünlü yazısıyla dönüp duruyor. Üçüncü örnekte zh, sh ve sh art arda gelir; dil ucu üç hece boyunca kalkık kalabilir. Son örnekte 日本 ile 人 aynı r'yi iki kez taşır.

Örnek diyalog

Haziranın ilk sıcak günü, Wudaokou'da küçük bir çay dükkânı. 张老师 bir paket çay seçmiş, rafa iliştirilmiş fiyatı okuyor. Deniz ile 小明 yanında.

Deniz'in yanlışı kulakta başladı: sìshí'nin iki hecesini ters sırayla duydu. Diyalogda dil ucu sürekli yer değiştirir: 这'da zh, 是'de sh, 茶'de ch, 热 ve 人'de r kalkık; 四'te uç dişin arkasına iner. 十四 ile 四十'yi yalnız sıra ayırır, bu yüzden dilin her hecede nerede durduğunu bilmek fiyatı bilmek demektir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Uç diş eti tümseğini geçince ses koyulaşır; sh orada başlar. 四'te uç dişin arkasında, 十'da kalkıktır.
2. 西 (xī). x'ten sonra gelen i gerçek [i]'dir. 是 ve 四'teki i, sessizin titreşimli devamıdır: birinde uç kalkık, ötekinde dişin arkasında.
3. 知 zhī, 吃 chī ve 茶 chá. Karşılarındaki 字 ve 次'te uç dişin arkasında, 七'de aşağıda, dilin önü damakta.
4. Türkçe «re»de dil ucu diş etine vurur. 热'de vuruş yoktur; uç kalkık durur, ses titreşimli ve sürekli akar.

Özet kartı

1. zh [ʈʂ], ch [ʈʂʰ], sh [ʂ], r: geriye kıvrık sessizler (翘舌音); dil ucu kalkar, diş eti tümseğinin hemen arkasına, sert damağın önüne yaklaşır.
2. Ad «kıvrık» olsa da Pekin söyleyişinde dilin alt yüzü damağa dönmez; Lee ve Zee bu sesleri dil ucuyla yapılan diş eti arkası sesler olarak yazar, Ladefoged ve Maddieson sh'yi yassı ve laminal tarif eder.
3. zh ile ch'nin ikisi de titreşimsizdir; aralarını soluk ayırır. Dizinin titreşimli tek üyesi r'dir.
4. r'nin değeri tartışmalıdır: sürtünmeli [ʐ] ya da yaklaşma sesi [ɻ]. İkisi de vuruşsuzdur; Türkçe r'den uzaktır.
5. zhi, chi, shi, ri'deki i, [i] değil, sessizin titreşimli devamıdır; zi, ci, si'deki i gibi.
6. Üç dizi üç dil konumudur: 四 sì (uç dişte), 是 shì (uç kalkık), 西 xī (uç aşağıda, ön yüz damakta).
7. Tayvan'da ve güneyde zh/z, ch/c, sh/s sık sık yakınlaşır ya da birleşir; standart Pekin söyleyişi ikisini ayırır.

Sonraki derse köprü

Bu derste hecenin başındaki sessiz dilin üç ayrı yerine dağıldı. Diyalogdaki fiyat sorusunda ise hecenin sonu hareketliydi: 块 kuài'de ağız tek hecenin içinde üç ünlü konumundan geçer, 少 shǎo'da a'dan u'ya doğru kapanır. Ders S.12 bu son sesleri, yani ai, ei, ao, ou gibi bileşik ünlüleri ele alıyor: iki harf tek hecede nasıl akar, hangi parça güçlü ve uzun duyulur, hangisi yalnız yön gösterir?