Diş sessizleri: z, c, s

Kanca

Pinyin tablosunda yan yana duran üç heceye Türkçe gözle bak: zi, ci, si. Altı harf var ve Türkçe okuma alışkanlığı bunların yalnız birini, s'yi, doğru seslendirir. z titreşimli çıkar, c'ye «cam»ın sesi verilir, i'lerin her biri «iğne»nin i'si olur.

Çin'de ilkokulda pinyin öğretilirken bu üç hece «bütün olarak okunan heceler» (整体认读音节) arasında sayılır: harflerine bölünerek kurulmaz, tek parça öğrenilir. Bu derste nedenini göreceksin: z, c ve s'de dilin ucu üst dişlerin arkasına yerleşir ve ardından gelen «i», o uçtan hiç ayrılmayan bir sestir.

Anlatım

Dil ucu öne geçiyor

j, q, x'te dilin ucu aşağıda, alt dişlerin arkasında saklanıyordu; işi dilin önü görüyordu. z, c, s'de roller değişir. Dilin ucu ve hemen arkasındaki dar şerit, üst ön dişlerin arkasına, dişle diş eti arasındaki bölgeye yaklaşır.

s en kolayıdır: Türkçe «su»daki s ile hemen hemen aynı yerde ve aynı biçimde çıkar. Dil ucunu o s konumunda bırak; z ve c bu konumdan doğar. Dili dişlerin arkasına tam yapıştırıp havayı bir an durdurursan ve sonra bir s ile bırakırsan kapanışla sürtünmeyi bir arada söylemiş olursun: [ts]. Bu ses Türkçe bir kelimenin başında hiç durmaz, ama ağzın onu tanır. «Tatsız» ve «kabul etsin» kelimelerinde t ile s yan yana gelir; orada iki ayrı heceye bölünmüş olan diziyi tek bir hecenin başına taşırsan [ts]'ye ulaşırsın.

z ile c: titreşim değil soluk

Önceki dersin sonunda sorulan soru şuydu: z ile c'yi ayıran nedir? Cevap S.7'den beri tanıdık. Pinyin harfleri yine yanıltıcı bir çift seçmiş: z, Türkçe gözüne titreşimli bir ses vaat eder, ama Pekin söyleyişinde z de c de titreşimsizdir. Aralarındaki çizgiyi bırakıştan sonraki soluk çeker.

Ton ve ünlü sabit kalınca soluk tek başına anlamı değiştirir:

Dudağının önündeki bir peçete ucu c'de savrulur, z'de yerinden oynamaz. z'yi söylerken amaç «dz» değil, yumuşak ve kısa bir «ts»dir; ünlü kapanış açılır açılmaz başlamalı. c'de ise kapanış ile ünlü arasına bir nefes sığar: «ts» ve hemen ardından bir «h» esintisi.

Bir istisna var. Lee ve Zee, hafif tonlu bir hecenin önündeki titreşimsiz sessizlerin sık sık titreşimli hâle geldiğini not eder. 包子 (bāozi) ya da 儿子 (érzi) gibi kelimelerin sonundaki zi'yi kulağın «dzı»ya yakın duyabilir. Bu ses hafif tonun getirdiği bir gevşemedir; vurgulu bir hecede z'yi titreşimli söylemek için gerekçe değildir.

zi, ci, si'nin «i»si

S.6'da bu hecelerin i'sinin [i] olmadığı söylenmiş ve ayrıntısı buraya bırakılmıştı. Şimdi dilin nerede durduğunu bildiğin için sesi tarif etmek kolay. zi, ci, si'de sessiz bittikten sonra dil ucu dişlerin arkasından ayrılmaz. Ses tellerinin titreşimi başlar, hava aynı dar aralıktan geçmeye devam eder, ama sürtünme hışırtı çıkaracak kadar güçlü değildir. Ortaya çıkan şey, sessizin ünlüye dönüşmüş uzantısı gibi duyulur.

Bu sesin yazımı kaynaktan kaynağa değişir ve değişimin kendisi sesin doğasını anlatır. Lee ve Zee onu [ɹ̩] ile, yani hece oluşturan bir yaklaşıcıyla gösterir. Çinli dilbilimcilerin geleneksel yazımı Karlgren'in [ɿ] işaretidir ve ders kitaplarında «dil ucunun önüyle yapılan ünlü» (舌尖前元音) diye geçer. Chao Yuen Ren ise aynı sesi [z̩] ile, hece oluşturan titreşimli bir diş sürtünmelisi olarak yazmıştı. Biri ünlü der, biri sessiz der; ses tam ikisinin sınırında durur.

Ağızda bu sese ulaşmanın yolu s'den geçer. Uzun bir «sss» söyle. Dili hiç kımıldatmadan ses tellerini titret: «sss» bir «zzz» vızıltısına döner. Şimdi vızıltıyı biraz gevşet, dil ucunu dişlerden kıl kadar uzaklaştır; hışırtı kaybolur, geriye boğuk, kısa bir ünlü kalır. 四 (sì) bu sesle biter. Türkçe kulak bu ünlüyü çoğu zaman «ı»ya benzetir ve «sı» demek «si» demekten hedefe yakındır, ama ikisi aynı ses değildir: Türkçe ı dilin arkasıyla kurulur, buradaki ses dil ucunda kalır.

j, q, x ile karşılaştırma

Bu dersin üç harfi önceki dersin üç harfiyle yan yana konunca bir düzen belirir. z, c, s hiçbir zaman gerçek bir [i] ya da ü önüne gelmez; j, q, x de yalnız o iki ünlünün önüne gelir. Pinyinde zi ile ji'nin ikisi de i ile yazılır, ama iki i aynı sesi göstermez.

Dil ucunun bu iki dizide yaptığı iş tam terstir. 四'da uç yukarı kalkar ve heceyi sonuna kadar orada taşır; 西'de uç aşağı iner ve dilin önü damağa doğru kabarır. Dudaklar iki hecede de yayıktır, bu yüzden aradaki farkı dudaklarında değil dilinde arayacaksın. Dağılımın iyi bir yanı var: zi'yi yanlışlıkla ji gibi söylemek anlamı kaydırır, ama yazıda bu iki hece hiçbir zaman birbirinin yerine geçmez.

Bir de geriye kıvrık sessizler (zh, ch, sh, r) var; dil ucunun dişlerden geriye çekildiği o dizi sonraki dersin konusu.

Karakter köşesi

草 ve 菜 aynı bitki kökünü, 艹'yi taşır; 在 ile 坐 da 土 köküne bağlanır. 草'nin alt yarısına dikkatle bakarsan 早'yi görürsün ve iki okunuş birbirine çok yakındır: zǎo, cǎo. Make Me a Hanzi bu karakteri 艹 ile 早'ye ayrıştırır. 四 dört kenarlı 囗 kökünün içinde yazılır; 三 ise üç yatay çizgiden ibarettir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede s ve z dil ucuyla dişlerin arkasında yapılır ve birbirinden titreşimle ayrılır: «sor» titreşimsiz, «zor» titreşimli başlar. Bu alışkanlıkla büyüyen okur, pinyinde z harfini görünce boğazında titreşim arar. Çincede ise titreşim bu dizide anlam ayırmaz; ayrımı soluk yapar. «zor»un z'siyle söylediğin bir 早 (zǎo) çoğu zaman anlaşılır, ama Pekin kulağına yabancı gelir.

Türkçenin ünsüz envanterinde [ts] diye bir ses yoktur; Zimmer ve Orgun'un tablosunda yalnız iki kapantılı sürtünmeli vardır, ç [tʃ] ve c [dʒ]. Türkçe c'nin dili diş eti arkasına götürmesi ve titreşimli olması, onu pinyin c'den iki yönden uzaklaştırır: yer yanlış, titreşim yanlış. Pinyin c'yi okurken Türkçe alfabeyi tamamen bırakmak gerekir. Harf burada bir «ts» ile bir soluğu birlikte gösterir.

İyi haber s'de. Türkçe s ile Çince s neredeyse aynı yerde, aynı biçimde çıkar ve Türkçe konuşan 三 (sān) ya da 四 (sì) hecelerinin baş sesinde hiç zorlanmaz. Zorluk sessizde değil, ardından gelen ünlüdedir: Türkçe «si» dilin önünü damağa doğru kaldırır, Çince sì ise dil ucunu dişlerin arkasında bırakır.

Örnekler

İlk iki örnekte yalnız baş ses değişir, gerisi aynıdır; çiftleri kâğıt testiyle sına. 岁 (suì) ile 四 (sì) aynı s'yle başlar, ama birinde s'nin ardından dudaklar yuvarlanıp uei'ye geçer, ötekinde orada kalır. 这个字怎么写'da 字 ile 怎 iki ayrı z taşır ve 这 bir sonraki dersin zh'sine küçük bir göz kırpar. 请坐'da q ile z yan yana: dil ucu önce aşağıda, sonra yukarıda.

Örnek diyalog

Sabah yedi buçuk, yurdun yemekhanesi. Deniz buharda pişmiş çöreklerin önündeki sırada; Xiao Ming arkasından yetişiyor.

Sırada beklerken Deniz siparişini kendi kendine tekrarladı ve ilk 菜'si Türkçe «cay» gibi çıktı; tezgâhtaki kadın kaşlarını kaldırdı. Deniz bir daha söylerken ucu üst dişlerin arkasına yasladı, kapanışı bıraktıktan sonra soluğu ekledi ve sipariş bir sorun çıkmadan alındı. Diyalogda 早 üç kez geçer, her seferinde soluksuz bir z ile; 菜 ise iki kez, soluklu c ile. 三 ile 四 s'yi, 坐 de z'yi bir kez daha çalıştırır. 包子'nın zi'si hafif tonda olduğu için kısa ve yumuşak kalır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Kâğıt cǎo, cài ve cì'de savrulmalı; c soluklu bir sestir. zǎo, zài ve zì'de kâğıt durgun kalmalı, ama z yine de titreşimsizdir.
2. cü. z, c, s hiçbir zaman ü'nün ya da gerçek bir [i]'nin önüne gelmez; o ünlülerin önünde j, q, x vardır. zǎo, sān ve zuò olağan Çince hecelerdir.
3. 四'da dil ucu üst dişlerin arkasında kalır ve hece sürtünmesiz bir dil ucu ünlüsüyle biter. 西'de dil ucu alt dişlerin arkasına iner, dilin önü damağa kabarır ve hece gerçek bir [i] ile biter.
4. Son adımda: «zzz» vızıltısını gevşetip dil ucunu dişlerden kıl kadar uzaklaştırdığında sürtünme biter ve geriye kısa bir ünlü kalır.

Özet kartı

1. z [ts], c [tsʰ], s [s] diş sessizleridir (舌尖前音): dil ucu üst ön dişlerin arkasında.
2. z de c de ses telleri susarken söylenir; c'yi z'den ayıran, ardından gelen hava patlamasıdır. z Türkçe z değil, c Türkçe c değil.
3. Türkçede kelime başında [ts] yok; «tatsız»daki t-s dizisini tek bir hecenin başına taşı.
4. zi, ci, si'deki i, [i] değil: dil ucu yerinde kalır ve sürtünmesiz bir dil ucu ünlüsü çıkar ([ɹ̩], gelenekte [ɿ]).
5. z, c, s gerçek [i] ve ü'nün önüne hiç gelmez; o ünlülerin önü j, q, x'in alanıdır.
6. Hafif tonlu hecede z titreşimli duyulabilir (包子 bāozi); vurgulu hecede titreşimsiz söyle.

Sonraki derse köprü

Bu derste dil ucu dişlerin arkasında durdu. Sonraki derste aynı uç geriye çekilir ve sert damağın ön kısmına doğru kalkar: zh, ch, sh, r geriye kıvrık sessizlerdir. z ile zh, c ile ch, s ile sh arasındaki fark yalnız bu geri çekilişte yatar ve Ders S.11 tam da bu ayrımı kulağına ve diline yerleştiriyor; dizinin dördüncü harfi r'nin ise burada bir eşi yok.