所: 我所知道的

Kanca

所 karakterini iki yıldır tanıyorsun: 所以'de bir sonucu açar, 一所学校'de bir binayı sayar. Bu derste aynı karakter bir fiilin önüne geçiyor ve ne bir sonuç ne bir bina gösteriyor: 我所知道的. Türkçesi «bildiğim». Ama 我知道的 de «bildiğim» demek. Aynı anlamı zaten taşıyan bir öbeğe Çince neden bir karakter daha ekler, ve o karakter cümleden çıkarılınca ne kaybolur?

Anlatım

Sahne: ikinci cildin son sayfası

17 Kasım 2028 cuma. 张老师'nin ekimde ödünç verdiği romanın ikinci cildi bitti; Deniz onu bu öğleden sonraki 读书会'ye getirdi, 张老师'ye geri verecek. Hoca bu hafta herkesten okuduğu bir kitap üstüne kısa bir okuma notu (读后感) istemişti, «yazı diliyle». Deniz'in taslağının ilk satırı şuydu:

我知道的北京和小说里写的北京很不一样。

张老师 kâğıdın kenarına aynı cümleyi bir kez daha yazdı:

我所知道的北京，与小说中所叙述的北京并不相同。

Anlam yerinde duruyor. Değişen, cümlenin hangi kâğıda ait olduğu: ilki bir sohbetten, ikincisi bir dergi sayfasından. 与, 并 ve 叙述 bu değişimin bir parçası; ama iki kez geçen 所 en çok göze çarpanı.

所 + fiil + 的: işi değil, işin ulaştığı şeyi göstermek

Bir fiil öbeğini 的 ile isme bağlamayı biliyorsun: 我买的书 «aldığım kitap» (Ders HSK2.19). 所 bu yapının içine, fiilin hemen önüne girer:

Sıra sabittir: işi yapan önde, 所 ondan sonra, fiil en arkada. 所 hiçbir zaman işi yapanın önüne geçmez.

所 neyi gösterir? 国语辞典 (汉典 sayfasında) onu «fiilin önüne konup eylemin ulaştığı şeyi ima eden» bir edat diye tanımlar. Yani 所 bir eylemin nesnesini işaret eder: bilinen durumu, umursanan soruyu, anlatılan hayatı. Dilbilgisi bu nesneye 受事 (shòushì), «eylemden etkilenen» der.

Buradan önemli bir sınır çıkar. 所 nesneyi gösterdiği için işi yapanı gösteremez. «Bunu bilen kişi» 知道这件事的人 olur; bu öbeğe 所 girmez, çünkü 人 burada bilinen şey değil, bilen kişidir.

Bir de 所 çıkarılınca anlam değişmez: 我知道的情况 ile 我所知道的情况 aynı bilgiyi verir. Chinese Grammar Wiki bu yapıyı altıncı düzeye koyar, resmî Çincede sık görüldüğünü ve 所'nın çoğu zaman «fazladan» bir kelime gibi hissettirdiğini not eder. O hissin cevabı üslupta: 所 cümleyi yazı diline taşır. 付义琴 ve 赵家栋'nun çağdaş Çincedeki 所 yapısı üstüne makalesi bir adım daha atar: 所 cümleye neyin kastedildiğini belirginleştirme, kapsananların tümünü toplama ve konuşanın değerlendirmesini katma işlevleri ekler. Aynı çalışmaya göre 所'dan sonra en sık gelen fiiller beş türdendir:

Makale bir şey daha gözlemler: 所 öbeği özne ya da nesne olduğunda cümlenin yüklemi çoğu zaman 是'dir. 这正是我所担心的 «Benim kaygılandığım da tam buydu» bu kalıbın tipik örneği.

为……所: yazı dilinin edilgeni

所'nın ikinci yapısı edilgendir. Edilgeni 被 ile kurmayı biliyorsun (Ders HSK3.15): 这个办法被大家接受了. Yazı dili aynı cümleyi 为……所 ile de kurar:

这个办法为大家所接受。

Burada 为 wéi okunur ve 被'nin işini görür; 汉典 bu 为'yu «被» diye açıklar ve işi yapanı ortaya çıkardığını söyler. İşi yapan 为 ile 所 arasına girer, fiil 所'nın arkasında durur. Sözlüklerin örneklerinde bu yer hiç boş kalmaz: 为人所敬, 为实践所证明, 为一般青年人所喜爱. 汉典 aynı anlamda 被……所 eşleşmesini de anar.

Bu kalıbın kalıplaşmış bir akrabası altıncı düzeyin kelime listesinde: 众所周知 zhòngsuǒ-zhōuzhī, «herkesin bildiği gibi». 汉典 onu «大家都清楚知道的事实» diye tanımlar. 众 «kalabalık, herkes»tir; 所 yine fiilin, 知'nin önünde durur.

Aynı karakter, başka işler

汉典 ölçü kelimesini «evleri sayan» diye verir; 场所'yı «bir etkinliğin ya da toplanmanın yeri», 公共场所 «kamusal alan». 无所谓'yı «umursamamak» diye zaten biliyorsun; içindeki 所 da tablonun dördüncü satırındaki edattır.

Karakter köşesi

众 üç 人'den kurulur: 观众, 群众, 众所周知. 叙, 叙述 «anlatmak» kelimesinin ilk hecesi; 张老师'nin düzeltmesinde romanın «anlattığı» hayatı taşıyor. 抄 elle yazıp geçirmektir: 抄句子, 抄笔记. 惑 疑惑 «kafası karışmak» kelimesinde; altındaki 心 bu karışıklığın zihinde olduğunu gösterir. 晰 tek başına pek durmaz, 清晰 «açık, net» kelimesinin ikinci hecesidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ilgi cümlesini fiile eklenen bir ekle kurar ve hangi eki seçeceğini isim ile fiil arasındaki ilişkiye bakarak belirler. Göksel ve Kerslake ilgi cümlelerini anlattıkları bölümde bu seçimi iki ana yola ayırır. Nitelenen isim fiilin öznesiyse -(y)An gelir: «burada satılan kitaplar», «öğretmen olan Haydar». Nitelenen isim nesneyse -DIK ya da -(y)AcAK gelir, fiil iyelik eki alır ve özne tamlayan durumuna geçer: «Fatma'nın dokuduğu halı».

所'nın alanı tam ikinci yoldur. 我所知道的情况 «bildiğim durum», 张老师所写的句子 «Zhang Hoca'nın yazdığı cümle». Türkçede «Zhang Hoca'nın» tamlayan eki taşır; Çincede işi yapan 所'nın önüne geçer. -(y)An yolunun Çincede 所'lı bir karşılığı yoktur: «bunu bilen kişi» 知道这件事的人 olarak kalır. Türkçe konuşan için bu kolay bir ayraç: cümleyi önce Türkçe kur. Fiil -DIK ya da -(y)AcAK aldıysa 所 girebilir; -(y)An aldıysa giremez.

为……所 da Türkçede iki parçayla karşılanır: fiile edilgen eki, işi yapana «tarafından». 这个办法为大家所接受 «Bu yöntem herkes tarafından kabul edildi». Resmî metinde «-ce» eki de aynı yeri tutar: «herkesçe bilinen», 众所周知'nin bir başka çevirisidir.

Örnekler

Örnek diyalog

17 Kasım 2028 cuma, 读书会'den sonra sınıf. 马克 çantasını topluyor. Deniz ödünç aldığı ikinci cildi 张老师'nin masasına koydu; okuma notu masada, kenarı kırmızı kalemli.

Mark'ın ikinci sorusu dersin sınırını kendisi buldu: 所 bilen kişiyi değil, bilinen şeyi gösterir. Hocanın son repliği ise bir üslup uyarısı, kural değil. 所 yazıya resmî bir ton katar, ama her cümleye serpilince o ton yükleniyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 这就是我昨天所说的那本书。 所, işi yapandan (我) ve zaman sözünden (昨天) sonra, fiilin (说) hemen önüne girer.
2. (a) ölçü kelimesi; (b) «yer» anlamındaki isim; (c) yapı edatı, fiilin nesnesini gösterir; (d) sonuç bağlacı 所以'nin ilk hecesi.
3. 这个办法为很多人所接受。 İşi yapan (很多人) 为 ile 所 arasına girer, fiil 所'nın arkasında kalır. Bitmişlik vurgulanacaksa 已经 eklenebilir: 这个办法已经为很多人所接受。
4. Eklenemez. Nitelenen 人 görmeyi yapan kişidir, görülen şey değil; Türkçede de «gören» -(y)An alır.

Özet kartı

1. 所 + fiil + 的 (+ isim): fiilin nesnesini gösterir; 我所知道的情况 «bildiğim durum».
2. Sıra: işi yapan + 所 + fiil + 的; 所 işi yapanın önüne geçmez.
3. 所 işi yapanı gösteremez: 知道这件事的人, 所 olmadan. Türkçede -(y)An alan her yapı 所 dışında kalır.
4. 所 çıkarılınca anlam aynı kalır; değişen üsluptur. Sık fiiller: 知道, 关心, 担心, 看到, 得到, 经历, 产生. Yaygın kalıp: 这正是……所……的.
5. 为 (wéi) + işi yapan + 所 + fiil: yazı dilinin edilgeni; 为大家所接受. Kalıplaşmış akrabası 众所周知.
6. Aynı karakterin öteki işleri: 所以 bağlaç, 一所学校 ölçü kelimesi, 场所 yer.
7. Köşenin beş karakteri: 众, 叙, 抄, 惑, 晰.

Sonraki derse köprü

所 bir cümleyi yazı diline taşıdı. Sonraki ders iki yöne birden bakar. 不料, bir anlatıda olayların beklenmedik bir yere döndüğü yeri işaretleyen bir bağlaçtır. 啦, 嘛 ve 也好 ise konuşmanın kendi sesine ait edatlardır. 不料 cümlenin hangi yarısına yerleşir ve neyi beklenmedik kılar? 啦 ile 嘛 bir cümleye hangi tavrı ekler, 也好 bir razı oluşu nasıl söyler?