于, 至于, 因, 除: yazı dili edatları

Kanca

Bir müze kapısındaki beş satırlık ilanda 于 üç kez geçiyor, 因 ve 除 birer kez. Aynı ilanı bir arkadaşına sesli anlatan biri ise bunların hiçbirini kullanmaz; yerlerine 在, 因为, 除了 gelir. Tek heceli bu edatlar konuşmadaki iki heceli eşlerinin kısaltılmışı mı, yoksa kendi kuralları olan ayrı kelimeler mi?

Anlatım

Sahne: tarih salonunun kapısı

Perşembe, 9 Kasım 2028. Sınıfta herkes geçen haftanın ödevini okudu: bir duyuruyu konuşma diline çevirmek. Ders biterken 张老师 yeni bir malzeme verdi. Okulun tarih salonu (校史馆) gelecek hafta üç gün kapalı olacaktı; kapısındaki ilanı yerinde okuyup içindeki yazı dili edatlarını bulmak, pazartesi sınıfa getirmek gerekiyordu.

Deniz ile 马克 11 Kasım cumartesi sabahı gitti. Kapıdaki kâğıtta şunlar yazıyordu:

校史馆参观须知

本馆位于图书馆东侧，建于1998年，馆内展出照片、书籍和学生作品五百余件。

开放时间：除周一外，每天上午九点至下午五点。

因供暖设备检修，本馆将于11月14日至16日闭馆，17日起照常开放。

馆内请勿携带饮料和食物。

İçeride, birinci kattaki vitrinin yanında küçük bir tabela daha vardı: 一楼展出的是学校的老照片和书籍。至于学生作品，请到二楼参观。

于: zaman ve yer, kâğıt üstünde

汉典 于'ya sekiz edat anlamı verir: «在» (生于北京), «到», «对», «向», «给», «从», karşılaştırma (重于泰山) ve edilgen. Altıncı düzeyin izlencesi bunlardan yalnız birini öne çıkarır: zamanı ve yeri işaretlemek. İlandaki üç 于 tam bu işi görüyor, ama iki ayrı yerde durarak.

Fiilin önünde 于, 在'nin yazıdaki karşılığıdır: 本馆将于11月14日闭馆 «salon 14 Kasım'da kapanacak». Konuşmada aynı cümle 我们十四号关门 olur. Bir resmî metinde toplantının, sınavın, açılışın ne zaman yapılacağı çoğunlukla böyle yazılır: 将于……举行.

Fiilin arkasında ise 于 bir yeri ya da zamanı fiile bağlar: 位于图书馆东侧 «kütüphanenin doğusunda bulunur», 建于1998年 «1998'de kurulmuş», 生于西安 «Xi'an'da doğmuş». Konuşma bu sırayı genellikle çevirir: 在1998年建的, 在西安出生的. 住在, 放在 gibi kalıpları zaten biliyorsun; 于 yazıda aynı yeri, daha çok fiillerle tutar.

于 bazen de bir kelimenin içine yerleşmiştir ve artık ayrı bir edat gibi okunmaz. 大于, 小于, 高于, 低于 bir karşılaştırma yapar: 今天的气温低于零度 «bugün sıcaklık sıfırın altında». Konuşmada aynı yeri 比 tutar. 属于, 等于, 有助于, 过于 da bu aileden; 汉典 bu kullanımı «sıfatın ya da fiilin arkasına gelen ek» diye ayrıca verir. Bunlar ayrı kelimeler olarak öğrenilir.

至于: konuyu değiştirmek

Türkçede «…'e gelince» neyse, Çincede 至于 zhìyú odur. 汉典 onu «表示另提一件事» diye tanımlar, örneği de bir erteleme: 至于我个人的意见，以后再提. Aynı sayfadaki 国语辞典 maddesi daha açık yazar: konuşma bir yandaki ya da ilgili bir konuya geçerken kullanılan bağlayıcı.

Chinese Grammar Wiki'nin koyduğu sınır önemli: 至于 bir konu açmaz, açık bir konudan başka birine geçer. Önce bir şey söylenmiş olmalı. Tabeladaki sıra bunu gösteriyor: önce birinci kattaki fotoğraflar ve kitaplar, sonra 至于学生作品. Hiçbir şey söylenmeden 至于 ile başlayan bir mektup ya da sohbet tuhaf kaçar.

Burada 关于 ile ayrılır (Ders HSK3.34). 关于 bir konuyu tanıtır ve çoğu zaman bütün bir metnin, sorunun, kitabın neyle ilgili olduğunu söyler: 关于这次参观，我写了一篇作文. 至于 ise bir konunun yanından başka birine geçer: 照片我都看了，至于那些老书，下次再看.

Aynı iki karakter bir de dereceyi ölçer. 不至于 «o kadarına varmaz»: 汉典 onu «表示不会达到某种程度» diye tanımlar. Wiki'nin örneği: 我是不高兴，但不至于不跟你说话. Soru biçimi 至于……吗 ise bir sitem taşır: 这点小事，至于这么生气吗？ «Bu kadarcık bir şey için bu kadar kızmaya değer mi?» Bu derste bu ikinci 至于'yu konuşmada kullanıyoruz; konu değiştiren 至于 hem yazıda hem konuşmada duyulur.

因: 因为'nın kâğıttaki kısası

因 yīn, sebebi bildiren edat olarak 由于 ile aynı kayda düşer (Ders HSK4.10). 国语辞典 bu anlamı tek kelimeyle, «由于» diye verir; örnekleri de kâğıt kokar: 因公出差, 因事请假. Bu kalıplarda 因'nin arkasına çoğu zaman tek heceli bir isim gelir: 因病, 因雨, 因事. Böylece dört karakterlik, sıkı bir öbek çıkar: 因病请假 «hastalık nedeniyle izin almak».

İlandaki gibi daha uzun bir sebep de alabilir: 因供暖设备检修，本馆……闭馆. Konuşmada aynı cümle 因为暖气要修，我们关三天 olur.

除: dışarıda bırakmak

除 chú, 除了'nin yazı dilindeki kısasıdır ve aynı çerçeveyi kurar: 除……外, 除……以外, 除……之外. İlandaki 除周一外 «pazartesi hariç». 汉典'nin örneği: 除他以外，我都认识.

除了 kalıbında öğrendiğin ayrım burada da geçerli (Ders HSK3.35). Arkadan 都 gelirse anılan şey dışarıda kalır: 除周一外，每天都开放. 还 ve 也 ise anılan şeyi sayar, yanına da yenisini ekler: 除照片外，馆里还有书籍和学生作品. Yazı dilinde 都 bazen düşer, ilandaki gibi: 除周一外，每天上午九点至下午五点. Anlam yine dışlamadır, çünkü zaman tablosunda başka okuma yok.

İlan ile konuşma arasında

Son satırda konuşma 至于'yu bırakmak zorunda değil, ama çoğu zaman konuyu başa alıp bir 啊 ile geçmek yeter.

Karakter köşesi

闭 ilanın 闭馆'sinde «salonu kapatmak»; 关闭 da aynı anlamda. 携, 携带'nin ilk hecesi: ilanda bir yasak cümlesinin içinde. 籍'nin üstündeki bambu kökü onu yazıya bağlar: 书籍 «kitaplar», ama 国籍 «uyruk» kelimesinde «kayıt» anlamına geçer. 展 展出 «sergilemek», 展览 «sergi» ve 发展 «gelişme» kelimelerinde.

Türkçe ile karşılaştırma

于'nun iki yüzü Türkçede tek bir ekte birleşir: bulunma hâli. «13 Kasım'da», «kütüphanenin doğusunda». Resmî metin bu eke bir kelime ekler: «14 Kasım tarihinde», «16 Kasım tarihine kadar». Sıra ise terstir: Türkçede ek ismin arkasına gelir, Çincede 于 öne geçer. «14 Kasım'da kapanacak» cümlesini kelime kelime izleyen biri 于'yu tarihin arkasına koyar; bu hata aşağıda.

至于'nun Türkçedeki eşi «…'e gelince». Göksel ve Kerslake onu konu değiştiren işaretler arasında sayar: yeni konuyu cümlenin başına koyar, yönelme hâli alır ve cümlenin geri kalanında ona bir zamir döner. Kitaba göre «-DA» ve «-(y)sA»dan daha seyrek kullanılır, ama konuşanın arkadan gelen söze özellikle dikkat çekmek istediğini gösterir; arkasında kısa bir duraklama olur. Kitabın örneği: «Ahmet'e gelince, o nasıl olsa çok düşüncelidir.» Çincede de 至于'dan sonra bir virgül ve bir soluk gelir.

因'nin karşısında «nedeniyle» durur. Aynı kitap «yüzünden»i istenmeyen sonuçlara, «sayesinde»yi istenen sonuçlara ayırır; «nedeniyle» ise sonuç konusunda tarafsızdır ve görece resmî bir kayıtta kalır. 因病请假 «hastalığı nedeniyle izin aldı»; konuşmada «hastalandığı için izin aldı» daha doğal.

除'nin eşi «hariç». TDK onu «dışta kalmak üzere, dışında sayılmak üzere, müstesna» diye tanımlar. «Pazartesi hariç her gün» ile 除周一外，每天 aynı sırayla ilerler, yalnız Çince çerçeveyi iki parçayla kurar: 除 önde, 外 arkada.

Örnekler

Örnek diyalog

11 Kasım 2028 cumartesi, saat on. Tarih salonunun kapısı. 马克'in elinde yarısı içilmiş bir kahve var; kapıdaki görevli ona bakıyor.

İçeride 马克 eski kitapların vitrinine eğiliyor.

Görevlinin gerekçesi bir kâğıt gerekçesi: yer darsa kısa kelime seçilir. Deniz ilanın edatlarını konuşmaya çevirirken her birinin iki heceli eşini buluyor; 马克 aynı geçişi kendi cümlesinde, 至于 ile yapıyor. Son replikteki 除外 bir kelimedir; 除'nin aynı «hariç tutma» anlamını tek başına, cümlenin sonunda taşır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 于: arkasında bir zaman var, fiilin önünde. (b) 因: tek heceli bir sebep, 因雨. (c) 除: 外 ile çerçeveyi kapatıyor. (d) 至于: bilet konusu açık, söz konaklamaya geçiyor.
2. Örneğin 因教师生病，周五的课暂停。 ya da kısaca 因病，周五停课一次。 Sebep önde kalır.
3. 至于: soru biçimi bir sitem kuruyor, «buna değer mi?». 不至于 olumsuz bir yargı bildirir, soru taşımaz.
4. İlkinde edat: zamanı işaretliyor, 在'nin yerinde. İkincisinde 低于 tek bir kelime ve karşılaştırma yapıyor; konuşmada 比零度低.

Özet kartı

1. 于: fiilin önünde 在'nin yazıdaki eşi (将于11月14日闭馆); fiilin arkasında yer ve zaman bağlar (位于, 建于, 生于). Tarihin önüne geçer.
2. 大于, 低于, 属于, 过于 gibi kelimelerde 于 artık ayrı bir edat gibi okunmaz; bunlar ayrı öğrenilir.
3. 至于: «…'e gelince»; açık bir konudan başkasına geçer, ilk konuyu açan 关于'dur.
4. 不至于 «o kadarına varmaz»; 至于……吗 sitemli bir soru: 至于这么生气吗？
5. 因: 由于 ile aynı kayıtta; sık sık tek heceli isimle (因病, 因雨, 因事), sebep önde.
6. 除: 除……外, 除了'nin yazıdaki kısası; 都 ile dışlar, 还 ya da 也 ile ekler.
7. Yeni karakterler: 闭, 携, 籍, 展.

Sonraki derse köprü

Tabeladaki 学生作品'yi konuşma 学生写的作品 diye açar. Yazı dili aynı öbekte fiilin önüne bir karakter daha koyabilir: 学生所写的作品. Bu karakter eylemin hangi ucunu gösterir, yazanı mı yazılanı mı? Ve yazı dili edilgen bir cümleyi 被 olmadan kurmak istediğinde aynı karakteri neden yeniden çağırır?