净, 一同, 大都, 异常, 较为

Kanca

较为老旧 ile 比较旧 aynı boruyu anlatır, ama ilki bir duyurunun, ikincisi bir sohbetin cümlesidir. Çincede altıncı düzeyin birçok zarfı böyle bir ikiz taşır: anlamı neredeyse aynı, yalnız oturduğu kâğıt farklı. Bu derste bir site duyurusunu satır satır sohbete çevireceksin. Hangi zarf yolda kılık değiştirir, hangisi duyuruya hiç giremez?

Anlatım

Sahne: asansördeki kâğıt

6 Kasım 2028 pazartesi. 张老师 haftanın ödevini verdi: gündelik hayattan yazılı bir metin bulmak, onu bir arkadaşa anlatır gibi konuşma diline çevirmek, perşembe sınıfa getirmek. Deniz aynı akşam eve dönerken ödevin malzemesini asansörde buldu. Site yönetiminden (物业) 刘先生 bir kâğıt asmıştı:

通知：近日气温异常，本周四起将骤降至零下。本楼暖气管道较为老旧，物业将于11月8日下午两点试水，届时请各位居民在家。如发现漏水等异常情况，请及时联系物业。本楼居民大都已在此居住多年，请大家一同关心身边年纪较大的邻居。

Kapı açılınca 高阿姨 bindi, kâğıda baktı ve «刘先生净贴通知，电梯里都快贴满了» dedi. Deniz duyurunun fotoğrafını çekti; ödevin iki yüzü de aynı asansördeydi.

净: başka bir şey değil

净 jìng'i karakter olarak 干净'den tanıyorsun (Ders HSK2.10); sıfat olarak hâlâ «temiz» demek. Zarf olunca fiilin önüne geçer ve bir durumu tek renge boyar. 吕叔湘'nın 《现代汉语八百词》 bu zarfa üç kullanım verir; 谢韬'nun 净 üstüne makalesi bu üçlüyü özetliyor:

Üçünde de tek bir şey bütün alanı kaplar: konuşmayı, günleri, rafı. 汉典'nin örnekleri de böyle: 这几天净下雨, 桌上净是书. Kaynak cümlelerinin çoğunda bu alanı kaplayan şey hoşa gitmez: rüzgâr, yağmur, yazım hatası. Bu derste 净'yi de konuşmada, yakınırken kullanıyoruz.

光 da aynı «yalnız»ı taşır (Ders HSK4.2). Ayrıldıkları yer şu: 光 bir ismin ya da sayının önüne geçebilir, 净 geçemez. 光我们班就有几十人报名 doğal; aynı yere 净 konmaz. Bir de vurgu farkı var. 他光欺侮我 cümlesinde 光 kişiye bakar: başkasına değil, bana. 他净欺侮我 cümlesinde 净 eyleme bakar: yaptığı hep bu. Son bir sınır: 净 her 都'nun yerine geçmez. 他们都是学生 doğal, *他们净是学生 değil. Kaynaktaki 净是 örnekleri bir yerin neyle dolu olduğunu söylüyor: 地上净是废纸.

一同: aynı anda, aynı yerde

一同 yìtóng ile 一起 aynı eylemi anlatır: iki ya da daha çok kişi bir işi birlikte yapar. 汉典 一同'yu tam böyle tanımlar: bir eylemin birden çok özne tarafından aynı zamanda, aynı yerde yapılması. Ama 一起'ye bir anlam daha verir: «aynı yer». 一起 bu yüzden 在'nin arkasına geçip bir yer gibi davranabilir: 我们住在一起. 一同'nun böyle bir anlamı yoktur; yalnız fiilin önünde durur: 我们一同出发.

Sözlük 一同'ya bir üslup etiketi koymaz. Bu derste onu duyuruda ve resmî anlatımda kullanıyoruz, çoğu zaman 与 ya da 和 ile: 与家人一同. Arkadaşa söylenen cümlede aynı yeri 一起 tutar.

大都: hepsi değil, çoğu

都 kalabalığın tamamını toplar; 大都 tamamına yakınını. 汉典 onu «几乎全部或大多数» diye tanımlar, 大多'yu ise «大多数，占很大比例». İkisi de zarftır ve fiilin önünde durur: 学生大都住在学校里. Bir ismin önüne «çoğu» koymak gerekiyorsa ikisi de işe yaramaz, 大多数 gelir: 大多数学生.

İzlence 大都'yu dàdū diye verir: 都 burada dū okunur. Tayvan'ın 国语辞典'si (汉典 üzerinden) aynı zarfı dàdōu diye okur ve dū okunuşunu başka bir anlama ayırır: «büyük şehir». CC-CEDICT her iki okunuşu da kaydeder. Bu derste izlencenin okunuşunu, dàdū'yu kullanıyoruz.

O ikinci anlamın bir de tarihi var: 大都, bugünkü Pekin'in yerindeki Yuan başkentinin adıydı.

异常: olağanın dışı

非常 ile 异常 aynı kökten yürür: 非 «değil», 异 «farklı», ikisi de 常'ye, «olağan» olana bakar. 汉典 异常'ye iki anlam verir. İlki sıfattır, «olağan durumdan farklı»: 情况异常, 检查结果没有异常. Karşıtı 正常'dir. İkincisi zarftır, «derecenin çok yüksek olduğunu» söyler: 异常安静, 异常寒冷. Yakın anlamlısı 非常.

İzlence ikisini ayırır: 非常 yalnız zarf, 异常 hem sıfat hem zarf. Duyurudaki iki 异常 bu farkı gösterir. 气温异常 cümlesinde 异常 yüklemdir, havanın olağan dışı olduğunu söyler. 异常情况 ifadesinde ise ismi niteler. Bu derste 异常'yi yazıda ve resmî bir dille kullanıyoruz; konuşmada derece için 非常 ya da 特别 yeter.

较为: görece, kıyasla

较为 jiàowéi, 比较'nin derece anlamını taşır. 汉典 onu «相当于"较"、"比较"» diye tanımlar ve açıkça «多见于书面语» notunu düşer. Sözlüğün örneği: 这样干法较为容易发生误会. 比较 ise bir fiildir de: 比较一下 «karşılaştır». 较为'nın böyle bir fiil kullanımı yoktur.

Bu derste 较为'yı hep iki heceli bir sıfatla kuruyoruz: 较为老旧, 较为简单, 较为稳定. Konuşmada aynı yeri yine 比较 tutar: 暖气管子比较旧.

Duyuru dili, konuşma dili

Anlam aynı kalır, üslup rengi değişir (Ders HSK4.9):

Son satırın sol yanı boş: bir duyuru yakınmaz.

Karakter köşesi

异: 异常, 差异. 骤 duyurunun 骤降'sinde «birden düşmek» demek; 步骤 «adım, aşama» kelimesinde de var. 罕, 罕见 «az görülen» kelimesinin ilk hecesi. 嫌 bir şeyi beğenmeyip ondan kaçmayı anlatır: 嫌麻烦, 嫌冷. 粥 kış sabahlarının yemeği; diyalogda 高阿姨 bir tencere 小米粥 getiriyor.

Türkçe ile karşılaştırma

净'nin üç kullanımı Türkçede tek bir kelimede buluşuyor: «hep». TDK bu zarfa iki anlam verir: «bütün, tüm» ve «sürekli olarak, her zaman, daima». 书架上净是科技书 «rafta hep bilim kitabı var», 这些日子净刮大风 «bu günlerde hep rüzgâr esiyor». Göksel ve Kerslake'in bağlaçlar bölümünde «neyse» için verdiği örnek, «hep»i tam 净'nin sevdiği bağlamda gösterir: «Hafta sonunda hep yağmur yağdı. Neyse, okuduğum romanı bitirebildim.» «Neyse» bir teselli arar; teselli gerektiren durumu «hep» kurar, tıpkı 周末净下雨 gibi.

较为'nın Türkçedeki eşi «nispeten»dir. TDK onu «bir dereceye kadar, oldukça» diye tanımlar. Aynı dilbilgisinde, genel adları anlatan bölümde, bu dersin kış sahnesine yakın bir cümle geçer: «Kalorifersiz evler nispeten ucuz oluyor.» Çincesi 没有暖气的房子较为便宜 olurdu. Konuşmada aynı yeri «epey» ya da «biraz» doldurur, 比较'nin 较为'nın yerini alması gibi.

异常'nin iki yüzü Türkçede iki ayrı kelimeye dağılır. Sıfat olarak «olağan dışı, anormal», zarf olarak «son derece». TDK'nın «olağanüstü» maddesi hem «alışılmıştan farklı» hem «çok güzel» anlamını taşır. 异常 ise övgüye kaymaz, yalnız dereceyi söyler: 异常安静 «son derece sessiz».

Örnekler

Örnek diyalog

8 Kasım 2028 çarşamba, saat ikiyi yirmi geçe, Deniz'in dairesi. Radyatör borularında su sesi başladı. 小明'in öğleden sonra dersi yok, altıncı kattan inmiş. Masada boş kâseler duruyor.

刘先生 yarım saat sonra geldi ve vanayı sıktı. 高阿姨'nın 净'leri yakınmadır: borular hep arıza çıkarıyor, 刘先生 hep kâğıt asıyor. Hazır erişte üstüne olanlar ise birer endişe. 小明 duyuruyu konuşmaya çeviriyor ve Deniz'in yazı alışkanlığını son replikte yakalıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 光: arkasından bir zamir ve bir sayı geliyor (我一个人); 净 ne isme ne sayıya bağlanır.
2. Örneğin 近日异常寒冷，请大家一同注意身体。 特别 yerine 异常, 一起 yerine 一同; 这几天'yi de 近日'ye çevirmek duyuru dilini tamamlar.
3. (a) sıfat, yüklem: «olağan değil». (b) zarf, 安静'nin derecesi: «son derece».
4. dàdū. İzlencenin okunuşu bu; Tayvan sözlüğü aynı zarfı dàdōu okur.

Özet kartı

1. 净: konuşmada «hep, yalnız, baştan sona»; çoğu zaman bir yakınmanın içinde (这几天净下雨). Sıfat olarak «temiz».
2. 净 bir isme ya da sayıya bağlanmaz (光我们班, *净我们班) ve eyleme bakar: 他净欺侮我.
3. 一同: birlikte; yalnız fiilin önünde, resmî dilde, sık sık 与……一同. «Bir arada» için 在一起.
4. 大都 dàdū: çoğu, hemen hepsi; fiilin önünde (学生大都……). İsmin önünde 大多数.
5. 异常: sıfat «olağan dışı» (情况异常), zarf «son derece» (异常安静); 非常 yalnız zarf.
6. 较为: 比较'nin yazı dilindeki eşi, fiil olarak kullanılmaz; bu derste iki heceli sıfatla.
7. Yeni karakterler: 异, 骤, 罕, 嫌, 粥.

Sonraki derse köprü

刘先生'nin duyurusunda bu derste açıklanmamış bir kelime vardı: 物业将于11月8日下午两点试水. Oradaki 于, konuşmadaki 在'nin işini görüyor ve bir zamanı işaretliyor. Duyuru dili yalnız zarflarını değil, edatlarını da değiştirir. 于 bir zamanı ve bir yeri nasıl işaretler? «…'e gelince» diye konu değiştiren 至于, sebebi bağlayan 因 ve bir şeyi dışarıda bırakan 除, konuşmadaki eşlerinden hangi noktada ayrılır?