不禁, 特地, 特意, 偷偷, 赶忙

Kanca

TDK sözlüğü «mahsus» kelimesine iki ayrı anlam verir: «özellikle» ve «kasten». «Sana mahsus getirdim» bir incelik, «Mahsus yaptı» bir suçlamadır. Çincede 特意 da iki yöne bakar: 汉典'nin çeviri bölümü onu hem «specially» hem «intentionally» diye karşılar. Aynı sözlüğün İngilizce satırında 特地 yalnız «specially» olarak kalıyor. Aynı işi gören iki kelimeden biri niye niyete de bakıyor, ve bir hediyeyi anlatırken hangisi seçilir?

Anlatım

Sahne: dokuzuncu ayın dokuzu

23 Ekim 2028 pazartesi, dersten sonra. Deniz romanın ilk cildini bitirmiş, söz verildiği gibi 张老师 ile yarım saat konuştu. Konuşma bitince 张老师 çantasından ikinci cildi çıkardı: evden sırf bunun için getirmişti. Deniz ona metroda okurken son bölümde kendini tutamayıp yüksek sesle güldüğünü anlattı.

Aynı akşam 小明'den bir mesaj geldi: perşembe ay takviminde dokuzuncu ayın dokuzu, yani 重阳节. Haziranda 颐和园 yağmurundan dönünce 高阿姨 onlara sıcak çorba yapmıştı. Bu kez sıra onlardaydı, ama 高阿姨'nın haberi olmayacaktı. Perşembe gecesi Deniz defterine şunu yazdı:

十月二十六号，九月初九。下午小明和我偷偷在我家做汤，窗户都关上了。小明还特意回家拿了他妈妈准备的点心。七点，我端着汤上了六楼，小明敲门。高阿姨看见我们，不禁笑了起来：「我还不老呢！」说完，她赶忙让我们进门，又赶忙去烧水。

Beş zarf da aynı akşamın içinde: biri saklanarak yapılan hazırlığı, ikisi bir amaç için gösterilen zahmeti, biri tutulamayan gülüşü, sonuncusu kapıda başlayan telaşı anlatıyor.

Hikâyenin bayramı bir yasa maddesine de dayanıyor. Çin'in yaşlıların haklarını koruyan yasası ay takviminin dokuzuncu ayının dokuzunu 老年节, yani «yaşlılar günü» ilan eder; aynı yasa yaşlıyı altmış yaşını doldurmuş yurttaş diye tanımlar. Altmışlarındaki 高阿姨'nın «Ben daha yaşlı değilim!» diye gülmesi bundan.

不禁: elinde olmadan

不禁 bùjīn, insanın kendini tutamadığı bir tepkiyi anlatır. 汉典 onu «抑制不住，不由得» diye açıklar ve iki örnek verir: 不禁失笑, 不禁鼓起掌来. Arkasından hep bir fiil gelir, sık sık 起来 ya da 了 alarak: 不禁笑了起来, 不禁想起了家. Burada 禁 birinci tonla, jīn okunur. Bir yasak levhasındaki 禁止'de ise dördüncü tonla, jìn okunur (Ders HSK2.39).

Anlamca en yakın komşusu 忍不住'dur; ikisinin arasındaki çizgi dilbilgisinden geçer. 忍不住 bir fiil ile bir olasılık tümlecidir. Tek başına yüklem olabilir, olumlu biçimi de vardır: 忍住！马上就好了. 张老师'nin o erişte gecesindeki 我已经忍不住了 cümlesi böyle kurulmuştu (Ders HSK5.13). 不禁 ise bir zarftır ve fiilsiz kalamaz: *我不禁了 diye bir cümle yoktur. Bu yüzden konuşurken kendi hâlini söyleyen 忍不住 der; bir anıyı, bir hikâyeyi anlatan iki kelimeyi de kullanabilir: 她不禁笑了 ile 她忍不住笑了 aynı anı anlatır.

特地 ve 特意: sırf bunun için

İkisi de bir işin yolda, fırsat düşmüşken değil, o iş için ayrıca yapıldığını söyler. 李晓琪'nin işlev sözcükleri kitabı farkı tek cümleyle koyar: 特地 bir amaç için ya da bir şeye önem verildiği için yapılan işi anlatır; 特意 aynı işi görür, ama «öznel isteği daha çok vurgular». Kanca sorusunun cevabı da burada: 特意'nın «intentionally» karşılığı bu niyet vurgusundan gelir.

汉典 iki kelimeyi birbirinin yakın anlamlısı sayar ve karşılarına aynı kelimeyi koyar: 顺便 «yolu düşmüşken, hazır gitmişken». En kolay ayırt etme yolu bu karşıtlıktır: 我是特地来看你的 «Sırf seni görmeye geldim» ile 我是顺便来看看 «Hazır buradayken bir uğradım» aynı ziyareti başka türlü sunar. İlki karşıdakine değer verildiğini söyler; ikincisi ziyareti hafifletir.

Kötü niyetli «kasten» için başka bir kelime vardır: dördüncü düzeyin 故意 sözü, 他故意不接电话 gibi. Bu derste 特地 ile 特意'yı yalnız iyi niyetli hazırlıkları anlatırken kullanıyoruz.

偷偷: kimse görmeden

偷偷 tōutōu, bir işin başkaları fark etmesin diye yapıldığını söyler. 汉典'nin tanımı tam da budur: «形容行动避人、不欲使人觉察». Arkasına 地 alabilir ya da almadan fiile bağlanır: 偷偷地看了一眼, 偷偷告诉你. 汉典'deki Tayvan sözlüğü (国语辞典) 偷偷儿 yazımını da kaydeder. Tek başına 偷 tōu «çalmak» fiilidir; ikilenmiş 偷偷 ise bir tarz zarfı.

Beşinci düzeyde tanıdığın 悄悄 qiāoqiāo yakın bir komşudur, ama başka bir şeyi gizler. 汉典 onun ilk anlamını «寂静；声音低微» diye verir: 悄悄 sesi kısar, 偷偷 gözden saklar. Gece herkes uyurken odadan çıkan biri 悄悄 çıkar; kardeşinin şekerini alıp cebine koyan biri 偷偷 alır. İkisinin birden geçerli olduğu cümleler de çoktur, çünkü sessizlik çoğu zaman gizliliğin bir yoludur.

赶忙: bir şey olunca hemen

赶忙 gǎnmáng, bir olayın ardından hemen ve telaşla yapılan eylemi anlatır. 汉典 onu «赶紧；连忙», 国语辞典 «快速、急忙» diye açıklar ve yakın anlamlı olarak 赶快 ile 赶紧'i gösterir. Sözlüklerin iki örneği de birer hikâye cümlesidir: 《红楼梦》'dan 我赶忙问了那姑子, 《文明小史》'ndan 赶忙去拜王总教. İkisinde de bir şey olmuş, özne hemen davranmıştır.

Dördüncü düzeyin 赶快'sı ile 赶紧'i ise birini acele ettirmek için de kullanılır: 赶快走吧！ (Ders HSK4.3). Sözlük bu farkı bir kural olarak yazmaz, ama örnekleri hep olmuş bir tepkiyi anlatır. Bu derste 赶忙'yı da yalnız böyle, olmuş bir şeyi anlatırken kullanıyoruz; birine «acele et» derken 赶快 ve 赶紧 seçiliyor. Deniz'in defterindeki iki 赶忙 bu yüzden kapıdaki bir anı anlatıyor.

Karakter köşesi

端 bir tencereyi, bir tepsiyi ya da bir kâseyi iki elle, dökmeden taşımaktır: Deniz'in altıncı kata çıkardığı çorba 端着 taşınır. 掌'yı 汉典'nin 不禁鼓起掌来 örneğinde gördün. 秘 ile 偷偷 aynı akşamın iki yüzüdür: 秘密 saklanan şey, 偷偷 saklanarak yapılan iş. 盖 hem tencerenin kapağı (锅盖) hem de «üstünü örtmek» fiilidir.

Türkçe ile karşılaştırma

«Mahsus» kancadaki ikiliği taşıyan kelimedir. TDK onu bir yerde «özellikle» kelimesine gönderir, birkaç satır aşağıda «bilerek, isteyerek, kasten» diye açıklar. Türkçe iyi niyetli hazırlığı da kötü niyetli işi de aynı kelimeyle söyleyebilir; bağlam ayırır. Çince bu yükü bölüştürür: 特地 ve 特意 hazırlığa, 故意 kasta bakar.

不禁'nin Türkçedeki en yakın eşi bir deyimdir: «kendini alamamak». TDK bu deyimi «istemeyerek bir işi yapma durumuna girmek» diye tanımlar; «Gülmekten kendimi alamadım» 不禁笑了 ile aynı anı yakalar. «Kendini tutamamak» da sözlükte «kendine hâkim olamamak» anlamıyla geçer.

偷偷'nin karşılığı için Türkçe bir olumsuz zarf-fiile başvurur. Göksel ve Kerslake, «-mAdAn» ile kurulan zarf-fiillerin tarzı yapılmayan bir şey üzerinden anlattığını yazar. «Çaktırmadan» böyle bir kelimedir; TDK onu «belli etmeden, gizlice, sezdirmeden» diye açıklar. Aynı dilbilgisi ikilemeyi de anlatır: «yavaş yavaş», «çabuk çabuk», «usul usul» zarf olarak kullanılır. 偷偷 da bir ikilemedir. Ama «gizli gizli» onun birebir karşılığı sayılmamalı: TDK bu ikilemeyi «içinden, açığa vuramayarak; için için» diye tanımlar. Açığa vurulamayan bir duygu ile göz önünden kaçırılan bir iş aynı şey değildir.

Örnekler

Örnek diyalog

26 Ekim 2028 perşembe, saat yedi, binanın altıncı katı. Deniz iki elinde kapağı kapalı bir tencere tutuyor, 小明 kapıyı çalıyor. 高阿姨 kapıyı açınca önce tencereye, sonra ikisine bakıyor.

Diyalogda 赶忙 hiç geçmiyor, 不禁 de geçmiyor. Konuşanlar kendi anlarını yaşıyor; 小明 kendi gülüşü için 忍不住 diyor. O gecenin 不禁'si ve iki 赶忙'sı ise Deniz'in defterinde, olay anlatılırken ortaya çıkıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 忍不住: cümle 了 ile bitiyor, arkada fiil yok. 不禁 fiilsiz kalamaz.
2. 顺便: kitap postaneye giderken iade ediliyor, iş ayrıca yapılmıyor.
3. 偷偷: cümledeki 怕妹妹发现 «kardeşi fark etmesin diye» anlamını taşıyor; vurgu sesin değil, görülmemenin üstünde.
4. Örneğin 有人敲门，他赶忙站起来去开门。 (Yǒu rén qiāo mén, tā gǎnmáng zhàn qilai qù kāi mén.) Kapı çalınması tetikleyici olay, 赶忙 ardından gelen tepki.

Özet kartı

1. 不禁: kendini alamadan; arkasında hep bir fiil (不禁笑了起来). 禁 burada jīn okunur.
2. 忍不住 cümleyi kendi başına bitirebilir (我忍不住了); 不禁 arkasında bir fiil ister.
3. 特地: sırf bu iş için; karşıtı 顺便. 特意 aynısı, ama niyeti daha çok vurgular.
4. Kötü niyetli «kasten» için 故意.
5. 偷偷 (地): kimse fark etmesin diye; 悄悄 sesi kısar.
6. 赶忙: bir olayın ardından hemen davranmak; bu derste yalnız anlatı cümlesinde. Birini acele ettirirken 赶快, 赶紧.
7. Yeni karakterler: 偷, 端, 掌, 秘, 盖.

Sonraki derse köprü

Beş zarf da eylemin kendisini niteledi: niyetini, gizliliğini, hızını. Sıradakiler yine yüklemin önüne gelir, ama cümleye konuşanın sabrını, sitemini ya da rahatlamasını katar. Uzun bir bekleyişin sonunda 终于 ile 总算 aynı olayı söylerken neden biri yakınmaya daha yatkındır? 倒是 tek bir cümleye nasıl hem «aslında» hem «hadi ama» anlamı verebilir?