一时, 不时, 依旧, 一向, 一再, 再三

Kanca

考虑再三 «uzun uzun düşündükten sonra» demektir ve gündelik bir kalıptır. Aynı yere 一再 koyarsan, *考虑一再, kalıp çöker. Oysa sözlük ikisini de «bir kez, bir kez daha» diye açıklar. Anlamları bu kadar yakınken biri fiilin arkasına geçebiliyor, öteki geçemiyor: aralarındaki çizgi nereden geçiyor?

Anlatım

Sahne: 张老师'nin kendi hikâyesi

16 Ekim 2028 pazartesi, sabahın ilk dersi. 张老师 bu kez tahtaya kural yazmadı, kendi yazından bir parça yazdı:

我一向早上跑步。五月脚受了伤，一时不能跑。现在脚好了，我依旧每天早上去跑。路上不时遇到我的学生。医生一再说别跑太快，我考虑再三，现在跑得慢多了。

Mayısın sonunu hatırlayan sınıf gülüştü. 张老师 altı zarfın altını çizdi: «Hepsi zamanla ilgili, ama kimi anı, kimi tekrarı, kimi alışkanlığı söylüyor.» Ders bitince tahtayı silmek sınıf başkanı Deniz'e düştü; Deniz silmeden önce paragrafı defterine geçirdi.

一时: o an için

一时 yìshí kısa, kalıcı olmayan bir süreyi işaretler. 汉典'nin 国语辞典 bölümü bu anlamı «短时间内，即刻、突然» diye verir ve yakın anlamlı olarak 暂时'yı gösterir. En sık bir olumsuzlukla ya da yapamama tümleciyle duyulur: 他的名字我一时想不起来 «Adını şu an hatırlayamıyorum», 我一时没注意 «Bir an dikkat etmedim». Kusurun geçici olduğu da söylenmiş olur.

Bu derste 暂时'yı bir düzenleme için (这个房间暂时不用 «oda şimdilik kullanılmıyor»), 一时'yı elde olmayan anlık bir boşluk için kullanıyoruz. Sözlüğün verdiği «bir dönem» anlamı da yaşıyor: 流行一时 «bir dönem moda olmak».

不时: sık sık, aralarla

不时 bùshí bir olayın ara ara ama sık tekrarlandığını söyler. 汉典'nin 国语辞典 bölümündeki tanım «随时、时时»dir; CC-CEDICT «from time to time; frequently» der. Aralar kısadır: 窗外不时传来车的声音 «Dışarıdan ikide bir araba sesi geliyor».

Seyrek olanı anlatan 偶尔 (Ders HSK4.4) ölçeğin bir ucundaysa, 不时 öteki ucuna yakındır. Bu dersin örneklerinde 不时 tek bir sahnenin içinde kalıyor: bir toplantı, bir gece, bir telefon görüşmesi. 偶尔 ise bir yaşam biçimini özetleyebilir: 我偶尔也喝茶. Konuşmada aynı işi 时不时 görür; 汉典 onu ağız dili (方言) diye işaretler.

依旧 ve 仍旧: eskisi gibi

依旧 yījiù ile 仍旧 réngjiù bir şeyin değişmeden kaldığını söyler. 还是'nin yazıdaki eşi 仍然'yı dördüncü seviyede tanıdın (Ders HSK4.14); bu ikisi aynı ailedendir. 汉典 依旧'ya iki anlam verir: «保持原来的样子不变» ve «仍然». İlk anlam 依旧'yu bir yüklem yapabilir: 风景依旧 «manzara eskisi gibi» cümlesinde fiil yoktur, 依旧 yüklemin kendisidir. 仍然 bunu yapamaz. 汉典 onun için açıkça «修饰动词、形容词» der, yani yalnız bir fiilin ya da sıfatın önünde durur. 依旧'nun ikinci anlamı ise 仍然 ile neredeyse aynı yeri doldurur: 他病好了，依旧每天去图书馆.

Aynı sözlük 仍旧'yu «依旧、照旧» diye tanımlar; ikisi çoğu cümlede yer değiştirebilir. 仍然 için düşülen not bu ailenin tamamına yol gösterir: yazıda sık, konuşmada ise aynı yeri çoğu zaman 还 doldurur.

一向: öteden beri hep

一向 yíxiàng geçmişten bugüne süren bir alışkanlığı, tutumu ya da huyu söyler: 他一向很准时, 我一向不喝酒. Chinese Grammar Wiki bunu «alışkanlık, tutum ya da gelenek» diye özetler ve iki sınır koyar. 一向 geleceğe gidemez. Değişim ya da süreç anlatan bir fiille de kullanılmaz, çünkü değişimin bir başlangıcı vardır, alışkanlığın yoktur.

一直 ile ayrıldığı yer tam burası. 一直'yi üçüncü seviyede kesilmeden süren zaman olarak tanıdın (Ders HSK3.8). 一直 bir başlangıç noktası kabul eder ve oradan ileriye, geleceğe de uzanır: 我会一直等你. 一向'nun böyle bir başlangıcı yoktur: 他一向不迟到，今天怎么了？ cümlesinde konuşan, adamın ne zamandan beri dakik olduğunu söylemez, yalnız «hep öyleydi» der. Bu yüzden 一向 sık sık bir şaşkınlığın dayanağı olur. Yakın bir kardeşi 一贯 yíguàn da altıncı düzeyde: 他一贯认真.

一再 ve 再三: tekrar tekrar

İkisi de bir eylemin birkaç kez yapıldığını söyler: 他一再/再三向我道歉 «Bana defalarca özür diledi». 周小兵 ile 赵新'in zarf çalışmasını özetleyen bir okuma notu farkları üç yerde bulur.

Birincisi fiilin türüdür. Bir insanın isteyerek yaptığı eylemlerin önüne ikisi de gelir. Ama elde olmayan bir olay, bir başarı ya da bir aksilik söz konusuysa yalnız 一再 kullanılır: 他一再获奖 doğru, *再三获奖 değil. 这种错误一再发生 doğru; aynı cümle 再三 ile kurulamaz.

İkincisi zamandır. 一再 çoğunlukla olup bitmiş tekrarı özetler. Bir öğüt ya da plan söz konusu olduğunda 再三 daha rahat kullanılır: 到了北京，你要再三向他道歉 doğal bir öğüttür; aynı yere 一再 koymak zorlar.

Üçüncüsü, kancadaki soru: 再三 birkaç fiilin arkasına da geçebilir. 考虑再三, 犹豫再三 ve 斟酌再三 böyle kurulur. Bu fiillerin ortak yanı, zaman alan bir düşünme ve tartma eylemi olmalarıdır. 一再 fiilin arkasına hiç geçmez. 再三 de her fiilin arkasına geçemez: 批评再三, 解释再三 kurulmaz. Fiil arkasındaki 再三 çoğunlukla bir kararın öncesini anlatır; arkasından ne yapıldığı gelir: 他考虑再三，还是去了上海.

Karakter köşesi

贯 一贯'nin ikinci hecesidir. 犯 ve 遭 istemeden başa gelene bakar, bu yüzden 一再 ile iyi anlaşır: 一再犯同样的错误, 一再遭到拒绝. 瞬, 一时'ya anlamca yakın 瞬间 «an» kelimesinde geçer. 旬 ayı onar günlük dilimlere böler: 上旬, 中旬, 下旬; bu dersin sahnesi ekimin 中旬'sında.

Türkçe ile karşılaştırma

Göksel ve Kerslake Türkçenin sıklık zarflarını bir ölçek gibi sıralar: hep ve her zaman en üstte, sık sık ve çok defa onların altında, bazen, arada bir ve arasıra en altta. 不时'nın Türkçedeki en yakın eşi belki «ikide bir»dir. TDK bu deyimi «sıklıkla, sürekli bir biçimde» diye tanımlar ve onu «vırt zırt» ile aynı satıra koyar. İki dil de bir sayıdan yola çıkar: Türkçe «iki»den, 再三 «ikinci kez» ile «üç»ten.

一向'nun karşılığı «öteden beri»dir; TDK onu «geçmişten bugüne kadar, başlangıçtan beri» diye açıklar. Tanım geleceği kapsamaz: «Öteden beri seni bekleyeceğim» Türkçede de tuhaf durur.

Tekrardan yorulmuş bir sesi Türkçe bir yardımcı fiille verir; aynı dilbilgisi «-Ip dur-» yapısını sürüp giden eylem için anar: «Şarkı derslerine gidip duruyor ama şarkı söylediği yok.» Tekrara rağmen sonuç gelmeyen bu durum 一再'nin sevdiği bağlamdır; Çincede hayal kırıklığını zarf taşır, Türkçede fiilin arkasındaki «dur-». Fiilsiz yüklemde ise iki dil buluşur: «Manzara eskisi gibi» ile 风景依旧 aynı biçimde kurulur.

Örnekler

Örnek diyalog

22 Ekim 2028 pazar akşamı, Deniz'in evi. 小明 altıncı kattan inmiş, masada 高阿姨'nın getirdiği armutlar var. 大卫 Şanghay'dan görüntülü arıyor: okulunun beşinci düzey sınavı 18 Ekim çarşamba yapıldı, sonuç 20 Ekim cuma açıklandı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 一直: cümle geleceği anlatıyor (明天会), 一向 geleceğe gidemez.
2. Örneğin 他考虑再三，接受了那份工作。 Fiil arkasındaki 再三 bir kararın öncesini anlatır, karar arkasından gelir.
3. Birincisinde seyrek, bir yaşam biçimi gibi; ikincisinde tek bir akşamın içinde ikide bir.
4. 他的笑容依旧. 依旧 «değişmeden kalmak» anlamıyla yüklem olabilir; 仍然 yalnız bir fiilin ya da sıfatın önünde durur ve burada cümle yarım kalır.

Özet kartı

1. 一时: o an için, geçici; çoğu zaman yapamama ile (一时想不起来). «Bir dönem» anlamında fiilin arkasında da durur (流行一时).
2. 不时: tek bir sahnenin içinde ikide bir, kısa aralarla; 偶尔 seyrek olanı özetler.
3. 依旧 ve 仍旧: eskisi gibi. 依旧 tek başına yüklem olabilir (风景依旧), 仍然 olamaz.
4. 一向: öteden beri hep; huy, tutum, alışkanlık. Geleceğe ve değişime gitmez; oralarda 一直 kullanılır.
5. 一再: olmuş tekrarı özetler; iradesiz fiille de gelir (一再发生, 一再犯错).
6. 再三: isteyerek yapılan tekrar; öğütte rahat (你要再三……); birkaç düşünme fiilinin arkasına geçer (考虑再三, 犹豫再三).
7. Yeni karakterler: 贯, 犯, 遭, 瞬, 旬.

Sonraki derse köprü

Bu derstekiler bir eylemin zamanını ölçtü: ne sıklıkla, ne zamandan beri, kaç kez. Sıradaki zarflar aynı eylemin nasıl yapıldığına bakar. Bir insanın kendini tutamadan güldüğünü söyleyen 不禁 ile birinin bir işi bilerek, ayrıca zahmet ederek yaptığını söyleyen 特地 ve 特意 aynı eyleme ne katar? Kimse görmeden yapılan iş 偷偷 ile, aceleyle yapılan iş 赶忙 ile nasıl anlatılır?