Özetlemek ve yeniden yazmak (缩写)

Kanca

张老师 iki sayfalık bir hikâyeyi dağıttı ve saatine baktı: «Kalemler masada kalsın. On dakika.» On dakika dolunca sayfaları geri topladı. Sınıfta kâğıt yoktu artık, yalnız hatırlanan bir hikâye vardı ve onu beşte iki uzunlukta yeniden yazmak için otuz beş dakika. Hangi cümle aklında kalırsa onu mu yazarsın, yoksa hikâyenin kendisi neyi istiyorsa onu mu?

Anlatım

Sahne: on dakika okuma, otuz beş dakika yazma

7 Mayıs 2029 pazartesi, ilk derste 张老师 kendi yazdığı kısa bir hikâyeyi dağıttı: 《修车的老陈》, bin karakter kadar. Hikâye şöyle: 老陈 bir ortaokulun yakınındaki kavşakta yirmi yıldır bisiklet tamir eder. Yağmurlu bir haziran sabahı öğrenci 小刘'nun bisikleti, lise giriş sınavının yapılacağı gün yolda bozulur. 老陈 o gün tezgâhını açmamıştır, yine de bisikleti onarır ve para almaz. Yirmi yıl sonra 小刘 oğlunun bisikletiyle geri döner; kavşak değişmiştir, 老陈'i semt pazarının köşesinde bulur. 老陈 onu önce tanımaz, sonra tek bir soru sorar.

Alıştırmanın kuralları 张老师'nin uydurması değil. Altı seviyeli HSK'nın yazma bölümü tek sorudan oluşur ve resmî sınav sayfası onu bugün de böyle tanıtır: aday bin karakter dolayında anlatı bir metni on dakikada okur, not almadan; metin toplanır; otuz beş dakikada onu dört yüz karakter dolayında bir kısa yazıya indirir, başlığı kendisi koyar, kendi görüşünü katmaz. 2025 izlencesi altıncı seviyenin görevlerini «yapabilir» cümleleriyle anlatır ve 缩写 adlı bir soru tipinden söz etmez; 张老师 bu görevi bir sınıf alıştırması olarak kullanıyor.

Komşu işler: 摘要, 扩写, 改写

Akademik özeti (摘要) Ders HSK6.23'te gördün: makalenin amacını, yöntemini ve sonucunu metnin dışından, onun hakkında konuşarak verir. 缩写 ise metnin dışına çıkmaz. Kendi başlığı olan bir kısa hikâyedir; okur 老陈'i, 小刘'yu ve yağmurlu sabahı yine hikâyenin içinden görür. «这篇文章讲了……» diye başlayan bir 缩写 türünü değiştirmiş olur.

Ters yöndeki iş 扩写'dir. 扩 汉典'de «推广，伸张，放大» diye açıklanır; bu derste 扩写, kısa bir metni ayrıntı, sahne ve konuşma ekleyerek genişletmek anlamında kullanılıyor. 改写 ikisinden geniştir: 汉典 onu «根据原著进行修改重写» diye tanımlar, yani boy değişse de değişmese de yeniden yazmak. 国语辞典'nin örneği iki işi bir arada gösterir: «这本小说虽经删节改写，仍保留原著精神». Kısaltılmış ve yeniden yazılmış roman asıl eserin ruhunu korur; 缩写'nin ölçüsü de budur.

Ne kalır, ne gider: 详 ve 略

Sınav talimatındaki fiil 复述'dur. 汉典 onun dil öğretimindeki anlamını «学生把读物的内容用自己的话说出来» diye verir: metnin içeriğini kendi sözlerinle söylemek. Kendi sözlerin, ama metnin içeriği.

Bunun pratik karşılığı bir ayıklamadır. Kalanlar: kişiler (老陈, 小刘), ana olay (bozulan bisiklet, para alınmayan onarım), sonuç (yirmi yıl sonraki karşılaşma) ve bunları bağlayan zaman sırası. Gidenler: yağmurun ağaç yapraklarını nasıl düşürdüğü, kapalı dükkânların tek tek sayılması, 老陈'in alet çantasının içi. Betimleme hikâyeyi güzelleştirir, ama olay onsuz da yürür.

Deniz'in taslağı bu dengeyi tersine kurmuştu. İlk paragraf yağmurla açılıyordu:

Bu cümle 张老师'nin metnindeydi ve Deniz onu neredeyse kelimesi kelimesine hatırlamıştı. Sorun da buydu: hafızanın en iyi tuttuğu cümle, hikâyenin en çok ihtiyaç duyduğu cümle değildi. Otuz beşinci dakikada Deniz'in kâğıdında 小刘 daha sınava girmemişti. 方晴 aynı sabahı bir cümleye indirmişti:

Yağmur kalmıştı, ama bir sıfat olarak; olayın zeminini veriyor, sahneyi doldurmuyordu.

Eski sınavın puanlama açıklaması ölçüyü açık yazar: yüksek bantta içerik verilen metinle örtüşür, yapı yerindedir, anlatım tutarlıdır; düşük bantta içeriğin metinle ilgisi zayıftır. Güzel cümle ölçütler arasında yok.

Tırnaktan çıkan söz: kişi ve zaman kayar

Aktarmayı (转述) Ders HSK5.8'de bir bilginin kaynağını anmak olarak görmüştün. 缩写'de iş daha mekanik: metindeki konuşmalar çoğunlukla tırnaktan çıkar ve anlatının içine girer. Hikâyede 老陈 şöyle der:

方晴 bunu tek cümleye çevirdi:

你 anlatıcının gözünden 他 oldu. «Bugün» düştü, çünkü anlatı zaten o günün içinde. Söz söyleme fiili de değişti: 说 yerine 让, çünkü konuşmanın özü bir istekti. Zaman sözcükleri anlatı anına göre kayar:

明天 第二天'ye, 这儿 那儿'ye döner. 来'nin 去'ye dönmesi anlatıcının nerede durduğuna bağlıdır; hikâye 老陈'in kavşağından anlatılıyorsa 来 kalabilir. Fiilin kendisi çekime girmez.

Karakter köşesi

陈'yi 《陈涉世家》'ndan soyadı olarak tanıyorsun; 汉典 onun anlamları arasında «述说»yu da sayar ve örnekleri arasında 陈述 «ifade etmek» var. 幅'nun ilk anlamı kumaşın enidir (汉典: «布的宽度»); sözlük 篇幅'yi genel «genişlik» anlamının örnekleri arasında verir. 详'nin tanımı karşıtını da adlandırır: «与“略”相对». 著 bu derste zhù okunur, 原著 ve 著作'daki gibi; aynı karakterin başka okunuşları da var.

Türkçe ile karşılaştırma

TDK «özet»i «bir yazı veya sözün anlamını daha kısa ve özlü biçimde veren yazı veya söz» diye tanımlar; bu tanım hem 摘要'yi hem 缩写'yi içine alır. Çince ikisini ayırır: biri metnin hakkında konuşur, öbürü metni küçültüp yeniden anlatır. Ters yönde ise Türkçe ayırır, Çince birleştirir: «kısaltma» (TDK: «kısaltılmış ad veya söz») ile «özet» Türkçede iki ayrı kelimedir, Çincede ikisi de 缩写.

Dolaylı aktarımda yük farklı yerdedir. Türkçe doğrudan sözü «demek» fiiliyle verir; dolaylıya geçerken söz bir ad cümleciğine döner ve fiil göreli zamanı taşır: «geldiğini söyledi», «geleceğini söyledi» (G&K 24.2.1, 24.4.3). -DIK önceki ya da eşzamanlı olanı, -(y)AcAK sonrakini gösterir. Çince fiil hiç değişmez: 去 her iki cümlede 去'dir. Zamanı 明天'den 第二天'ye dönen zaman sözcüğü, kişiyi 你'dan 他'ya dönen zamir taşır. Türkçeden düşünen biri fiilde bir değişiklik arar, oysa düzeltilecek yer cümlenin başındaki kelimelerdir.

Örnekler

Örnek diyalog

9 Mayıs 2029 çarşamba. 张老师 kâğıtları kırmızı kalemli notlarla geri veriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 方晴说她那天没带作业，第二天交给老师。 我 → 她, 今天 → 那天, 明天 → 第二天; 您 anlatıda kişinin adına döner.
2. (b), (d), (e) kalır: olay, düğüm ve sonuç. (a) ve (c) betimlemedir, gerekirse bir sıfata iner.
3. (1) 缩写 (缩写本); (2) 摘要; (3) 扩写.
4. Örneğin 一个下大雨的早上，小刘的自行车在路上坏了。 Yağmur sahne olmaktan çıkıp zamanı belirleyen bir niteleyiciye döner.

Özet kartı

1. 缩写 bir metni olay örgüsünü koruyarak kısa bir metin olarak yeniden yazmaktır; kendi başlığı olan bir hikâyedir, hikâye hakkında bir rapor değildir.
2. 摘要 metnin hakkında konuşur; 扩写 kısa metni genişletir; 改写 boyu değişse de değişmese de yeniden yazmaktır.
3. Kişiler, ana olay, sonuç ve zaman sırası kalır; betimleme ve ayrıntı kısalır (详略).
4. Kendi görüşün eklenmez; 复述 metnin içeriğini kendi sözlerinle söylemektir.
5. Doğrudan söz anlatıya geçerken 你 → 他, 今天 → 那天, 明天 → 第二天, 这儿 → 那儿 olur; fiil çekime girmez.
6. Türkçede «kısaltma» ve «özet» ayrı kelimeler, Çincede ikisi de 缩写; Türkçe «özet» ise 摘要'yi de 缩写'yi de kapsar.

Sonraki derse köprü

缩写'de okur kâğıdı elinde tutar; çıkarılan cümleyi aramaz, çünkü yokluğunu bilmez. Bir sunumda dinleyici araya girer: atladığın ayrıntıyı sorar ya da senin sözüne bir parça ekler. Sırada on dakikalık bir konuşmayı açılış sözünden kapanışına kurmak ve ardından gelen sorulara cevap vermek var. Söz alan biri her zaman karşı mı çıkar, yoksa yalnız eksik kalanı mı tamamlar?