Türkçe ile Çince arasında çeviri tuzakları

Kanca

小明 taslağı okurken bir satırda durdu ve kendi ellerine baktı. Deniz o satıra annesinin «Ellerine sağlık» sözünü kelime kelime aktarmıştı. Çince cümle kusursuzdu; okuyan yalnız birinin ellerinin sağlıklı olduğunu öğreniyordu.

Anlatım

Sahne: annenin mesajı

18 Nisan 2029 çarşamba 张老师 bir ödev verdi: kendi dilinden kısa, gerçek bir metni Çinceye çevir, yanına en çok nerede zorlandığını yaz; teslim 25 Nisan çarşamba. Deniz, annesinin 15 Nisan pazar akşamı gönderdiği mesajı seçti:

Oğlum, kolay gelsin. Ablan dün doktora gitmiş. O da her şey yolunda demiş, bebek iyiymiş. Enişten çok sevinmiş. Geçen yaz Pekin'den getirdiğin kalemi baban hâlâ her gün cebinde taşıyor. Gönderdiğin mantı fotoğrafını gördüm; Xiao Ming'in annesine benden ellerine sağlık de.

21 Nisan'da taslağı okuyan 小明 Türkçe bilmiyordu, ama Çincede neyin tuhaf durduğunu gördü.

Kalıp sözler: söz bir duruma bağlıdır

Çevirmen önce sözün hangi duruma bağlı olduğunu sorar. TDK «kolay gelsin»i «bir iş yapmakta olanlara söylenen iyi dilek sözü» diye tanımlar. Çincede bu duruma en yakın söz 辛苦了'dir; 国语辞典 辛苦'nün anlamları arasında görüşürken söylenen takdir sözünü sayar, örneği 你辛苦了，歇会儿吧. Yön farklı: Türkçe söz işin kalanına kolaylık diler, Çince söz harcanmış emeği tanır. Deniz annesinin sözünü 学习辛苦了 diye karşıladı.

«Eline sağlık» TDK'de «el emeği ile güzel bir şey yapana söylenen iyi dilek sözü»dür. Çincede buna bağlanmış tek kalıp yok. Emek bir iş olunca 辛苦你了 yeter; yemekte sonucu övmek daha doğaldır: 手艺真好, 太好吃了.

«Afiyet olsun» için 国语辞典 慢用'ı verir, iki durumla: sofradan önce kalkanın hâlâ yiyenlere söylediği söz ve yemeği sunanın «tadını çıkararak yiyin» sözü. «Geçmiş olsun» ise daha geniş: TDK'ye göre hastalanana da kaza geçirene de söylenir. Çincede hastalığa bağlanmış söz 早日康复; kazada önce durum sorulur: 人没事吧？

Ters yönde 加油 var. 国语辞典 ilk anlamını «yağ eklemek», ikincisini «birini yüreklendirirken kullanılan söz» diye verir. Sınav öncesi 加油 Türkçede «Başarılar!», tribünde «Haydi!» olur. 吃了吗 ve 慢走 da durumla çevrilir (Ders HSK1.1).

Tanıdık görünen kelimeler

Ortak kökten kelime az olduğu için sahte dost başka yoldan doğar: anlamı karakterlerden kurarsın, sözlük başka bir şey söyler ya da anlam bölgeye göre değişir.

爱人 iki yönlü bir tuzak: Taipei'de 我爱人 diyen çoğu zaman sevgilisinden, Pekin'de eşinden söz eder. 小姐'nın sözlük anlamı saygılı bir hitaptır. 《人民日报海外版》'nde anakaralı bir öğrenci, Tayvan'da dükkânlarda kendisine 小姐 denince ne diyeceğini bilemediğini anlatır: olumsuz çağrışımı yalnız anakaralı duyar, Tayvan'da sözde kötü niyet yoktur. Türkçe konuşana bu tanıdık: TDK «abla»nın anlamları arasında saygı gösterilen kadını da, argodaki olumsuz bir anlamı da sayar. Anakarada garsona 服务员 diye seslenmek daha güvenlidir.

Akrabalık adları: bir Türkçe kelime, birkaç Çince

TDK eniştenin tanımını «bir kimsenin kız kardeşinin veya kadın hısımlarından birinin kocası» diye verir. Çince ilişkiyi ayırır: ablanın kocası 姐夫, kız kardeşin kocası 妹夫, halanın kocası 姑父, teyzenin kocası 姨父. Bebek bekleyen, Deniz'in büyük ablası olduğu için karşılık 大姐夫.

«Yenge» de böyle: TDK'ye göre kardeşin, dayının ya da amcanın karısı. 嫂子 ise 汉典'de ağabeyin karısıdır; küçük erkek kardeşin karısı 弟媳. 国语辞典 嫂子'yu arkadaşın karısına saygılı hitap olarak da verir; Türkçede bir arkadaşın eşine «yenge» demek gibi.

Uzun öbek: sıra aynı, yük farklı

Türkçe fiili sona koyar, Çince nesneyi fiilin arkasına; bu bilinen fark. Çeviride daha sinsi olan iki dilin ortak yanıdır: ikisi de niteleyiciyi ismin önüne koyar. «Geçen yaz Pekin'den getirdiğin kalem» Çinceye aynı sırayla geçer. Deniz'in taslağında öbek 把'nın nesnesi olarak cümlenin ortasına sıkışmıştı. 小明 öbeği başa aldı, gerisini kısa bir yorum cümlesine çevirdi.

严复 aynı sorunu ters yönden anlatır: Batı dillerinde niteleyici ismin arkasına eklendiği için cümle onlarca kelimeye uzar; onu aynen taklit eden çeviri anlaşılmaz. Türkçeden gelene öğüt aynı: uzun sıfat-fiil öbeği Çincede kurulabilir, ama bölünmüşü daha rahat okunur.

Kim söyledi, kimden duydu?

«O da her şey yolunda demiş» cümlesindeki «o» doktordur. Türkçe zamir cinsiyet ayırmaz (G&K 18.1), Çince yazı ayırır (Ders HSK1.3). Deniz önce 他 yazmıştı; doktorun cinsiyetini bilmiyordu. 汉典'ye göre 他 genellikle erkeği gösterir, bazen cinsiyet ayırmaz. En temiz çıkış adı tekrarlamaktır: 医生说.

Asıl incelik -mIş'ta. Anne ablanın doktora gittiğini görmedi, ondan duydu. Türkçe bunu fiilin üstünde işaretler ve bu bir tercih değildir: başkasından alınan bilgi -mIş'sız aktarılırsa konuşan kendi gözüyle gördüğünü ima eder (G&K 21.4.3.1). Dil atlası WALS Türkçeyi dolaylı tanıklığı dilbilgisiyle işaretleyen, Mandarini işaretlemeyen diller arasında sayar.

Çeviride bu bilgi kelimeye geçer. Kaynak önemliyse adı söylenir: 听你大姐说; bilinmiyorsa 听说 yeter. -mIş'ın yeni fark etme kullanımı da var, buzdolabını açanın «yiyecek hiçbir şey yokmuş» demesi gibi (G&K 21.4.3.3); Çince bunu çoğu zaman 原来 ile söyler.

信、达、雅

Çince çeviri üstüne en çok alıntılanan cümle, 严复'nun 1898'de Huxley'den çevirdiği 《天演论》'nun önsözündedir: «译事三难：信、达、雅». Arkasından sırayı verir: sadakat zaten zordur, ama sadık olup anlaşılmayan çeviri «çevrilmemiş gibidir»; bu yüzden anlaşılırlık öne geçer. Kancadaki çeviri bu ölçüyle çevrilmemiş sayılır.

Karakter köşesi

汉典 歧'yi 止 ile ses veren 支'den kurar; ilk anlamı yoldan ayrılan patikadır, 歧义 ve 歧视 «ayrımcılık» «uyuşmayan» anlamından gelir. 鬼 tek parçalı bir resim karakteri ve kendisi bir kök; 胆小鬼 «korkak» gibi kelimelerde kusur adlandırır. 媳'de 女 anlamı, 息 sesi verir. 凑'nin ilk anlamı suların birleşmesidir; 凑合 «idare etmek» oradan dallanır.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu dersin tuzakları aynı yere çıkıyor: Türkçe bilgiyi kelimenin üstüne yükler, Çince kelimeler arasına dağıtır. «Getirdiğin» tek kelimede kimin neyi getirdiğini taşır; Çincede yük 你, 带回来 ve 的 arasında paylaşılır. «Gitmiş» tek ekle hem geçmişi hem «başkasından duydum»u söyler; Çincede ikincisi 听说 ya da bir adla cümleye ayrıca girer. «Enişte» birkaç akrabayı kapsar; Çince her biri için ayrı ad ister. Ters yönde 加油, 辛苦了, 慢用 bir kelimeye değil bir duruma karşılık gelir.

Çevirmen bu yüzden iki soru sorar: kaynak metin neyi örtük bırakıyor (cinsiyet, akrabalık bağı, bilginin kaynağı), hedef dil neyi açıkça istiyor? Türkçeden Çinceye giderken çoğu zaman bir seçim yaparsın (他 mı 她 mı, 姐夫 mı 妹夫 mı); Çinceden Türkçeye gelirken bir şey eklersin (-DI mı -mIş mı). Bilmediğini uydurmazsın: adı tekrarlar ya da sorarsın.

Örnekler

Örnek diyalog

21 Nisan cumartesi, Deniz'in mutfak masası. 小明 çıktının iki satırını kırmızı kalemle çizmiş.

25 Nisan çarşamba, sınıf.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 师傅，辛苦了！ Söz harcanan emeği tanır.
2. 听说新老师明天来。 -mIş 听说'ya geçer; zamir gerekmez.
3. Taipei'de «Bu benim sevgilim»; Pekin'de aynı söz «Bu benim eşim» anlaşılırdı.
4. 昨天我在图书馆认识了一个学生，是从上海来的，明天要来我家。 Öbek bölündü, zamir kullanılmadı.

Özet kartı

1. Kalıp söz durumla çevrilir: «Kolay gelsin» → 辛苦了, «Afiyet olsun» → 慢用, hastalıkta «Geçmiş olsun» → 早日康复; 加油 → «Başarılar!» ya da «Haydi!».
2. Sahte dost parçalardan okumaktan doğar (东西, 鬼天气); 爱人 ve 小姐'nın anlamı ya da çağrışımı bölgeye göre değişir.
3. Bir Türkçe akrabalık adı birkaç Çince adı kapsar: enişte → 姐夫, 妹夫, 姑父, 姨父.
4. İki dil de niteleyiciyi isimden önce koyar; uzun öbeği konuya çevirmek ya da bölmek okumayı kolaylaştırır.
5. Türkçe «o» cinsiyetsizdir; bilmiyorsan 他/她 seçme, adı tekrarla.
6. -mIş'ın Çincede dilbilgisel karşılığı yok; kaynak 听说, bir ad ya da 原来 ile söylenir.

Sonraki derse köprü

Annenin altı cümlesinden hiçbirini atmamaya çalıştık; her ayrıntıya bir karşılık aradık. Sıradaki iş tersini istiyor: uzun bir metni kısaltıp yeniden yazmak (缩写). Hangi cümle gider, hangisi kalır, kalan cümleler yazarın sesini nasıl korur?