Çin dilleri: Kantonca, Wu ve Mandarin

Kanca

Tang şiirinde eğik ton sayılan 白, Pekin'de bugün bái diye ikinci tonla söyleniyor; eski kesik sesinden iz kalmamış. Guangzhou'da aynı karakter baak6: hecenin sonunda kısa bir -k, ağız kapanır ve ses kesilir. Şanghay'da 说 da hecenin sonunda bir gırtlak kapanmasıyla biter. Aynı yazının arkasında birkaç ayrı ses düzeni duruyor. Öbeklerin haritası, onlara verilen ad ve iki öbeğin, Kantonca ile Şanghaycanın, sesleri bu dersin konusu.

Anlatım

Sahne: pazar akşamı bir görüntülü arama

8 Nisan 2029 pazar akşamı 大卫 Şanghay'dan aradı. Oda arkadaşı Şanghaylı; az önce annesiyle telefonda konuşmuş ve 大卫 tek cümlesini anlamamış. Oda arkadaşı ona iki kelime öğretmiş: 侬 «sen» ve 阿拉 «biz». Deniz'in aklına ilk gelen, geçen ayki okuma saatinde konuşulan kesik ton (入声) oldu.

汉典 方言'yu «bir dilin içinde standart dilden ayrılan, daha çok konuşmada kullanılan bölgesel çeşidi» diye verir; 国语辞典 de «aynı dilin farklı yörelerde değişerek oluşmuş çeşitleri» der. İki tanım da 方言'yu tek bir dilin içine yerleştirir. Çin dillerinin bir aile oluşturduğunu Ders H.1'de görmüştük; burada ailenin haritasına, ses düzenine ve adlandırma tartışmasına bakıyoruz.

Harita: on öbek

中国社会科学院语言研究所 ile Avustralya'daki ortağı 澳洲人文科学院 1983'te ortak bir atlasa başladı; 《中国语言地图集》 1987'de çıktı, ikinci baskısı 2012'de 商务印书馆'den yayımlandı. Atlas Çin dillerini beş basamakta sınıflar: büyük bölge (方言大区), bölge (方言区), kol (方言片), alt kol ve tek tek yerleşim yerleri.

Victor Mair 1991'de, Çin'in 《方言》 dergisinde 1985'ten beri yayımlanan yeni sınıflamayı aktarır: Mandarin (官话), Jin (晋语), Wu (吴语), Hui (徽语), Gan (赣语), Xiang (湘语), Min (闽语), Yue (粤语), Pinghua (平话) ve Hakka (客家话). Mair'in dikkat çektiği bir ayrıntı: on öbeğin yedisinin adı 语 «dil» ile, üçününki 话 «söz» ile biter.

Atlasta öbekler iki tarihî ses olayına bakılarak ayrılır: eski kesik ton kelimelerinin bugün ne olduğu ve eski ötümlü ünsüzlerin nasıl değiştiği. Çıkış noktası tek bir eski ses düzenidir; her öbek ondan kendi yoluyla uzaklaşmıştır.

Dil mi, lehçe mi?

Kantonca ile Mandarine «lehçe» demek doğru mu? İki taraf da gerekçesini kaynağa dayandırıyor.

Bir yanda anlaşılırlık ölçütü var. Mair aynı makalede İngilizce kullanım için şunu önerir: İsveççe ile Almancaya ayrı dil deniyorsa, Mandarin ile Kantoncaya da denmelidir, çünkü konuşanlar birbirini dinleyerek anlamaz. 方言 kelimesini «dialect» diye değil, kelimenin harfî anlamını koruyan yeni bir sözcükle, «topolect» (yer dili) diye çevirmeyi önerir. John DeFrancis de aynı amaçla «regionalect» sözcüğünü türetmişti. Mair'e göre yazı da tam ortak değildir: Kantonca ya da Şanghayca konuşma diliyle yazılmış metni yalnız Mandarin okuyan biri zor çözer.

Öbür yanda ortak tarih ve ortak yazı dili var. 汉典'nin tanımı Çince dilbilim geleneğinin terimini yansıtır: bunlar 汉语'nun bölgesel çeşitleridir. Atlasın kendisi öbekleri tek bir eski ses düzeninden türeyen dallar olarak sınıflar. Mair da şunu kabul eder: klasik yazı dili (文言) ve çağdaş yazı dili (白话) Çin'in her yerinde okunur, okuyan onu kendi yerel söyleyişiyle seslendirir. Mair'e göre Çinli dilbilimcilerin bunlara 方言 demesi «kendi tercihleridir»; önerisi yalnız İngilizceye dairdir.

Bu derste hüküm vermiyoruz. Hangi kelimeyi seçeceğin, hangi ölçüyü öne aldığını gösterir: anlaşılırlığı mı, ortak kökü ve ortak yazıyı mı.

Kantonca: dokuz ses, altı perde

Guangzhou söyleyişi için yaygın deyiş «九声六调»dur. Geleneksel ses biliminde kesik heceler ayrı ton sayılır ve dokuz çıkar. Yalnız perdeye bakılırsa üç kesik ton başka üç tonla aynı yüksekliktedir ve altı kalır. Hong Kong Dilbilim Derneği'nin Latin yazısı Jyutping bu yüzden 1'den 6'ya kadar rakam kullanır: 福 fuk1, 霍 fok3, 服 fuk6. Kesik heceyi ton rakamı değil son harf gösterir.

Kantoncada sayılar bunu kulağa getirir: 十 sap6, 一 jat1, 六 luk6. Tang şiirinde eğik tonlu olan 白 baak6, 说 syut3. Mandarindeki shí, yī, liù, bái, shuō hiçbirinde kapanma yok.

Kantoncanın konuşma dili kendi kelimeleriyle de yazılır. 嗰本係我嘅書 (go2 bun2 hai6 ngo5 ge3 syu1) Mandarinde 那本是我的书 olur: 嘅 burada 的'nın işini görür. 佢去咗邊度呀？ (keoi5 heoi3 zo2 bin1 dou6 aa3) Mandarinde 他去哪儿了？ demektir: 佢 «o», 咗 fiilden sonra gelip bitmiş eylemi gösterir. 唔 m4 ise fiilin ya da sıfatın önünde olumsuzluk verir, yani Mandarindeki 不'nın karşılığıdır.

Şanghayca: kesik hece, az ton

Şanghay ağzı Wu öbeğindedir. Ses bakımından Kantoncadan ayrı bir yoldan gitmiştir: tonlar azalmış, kesik heceler kalmıştır. 《上海方言词典》'ye dayanan anlatıma göre eski kuşağın konuşmasında altı, orta ve genç kuşağınkinde beş tek hece tonu vardır. Kesik tonun iki kolu, 阴入 ve 阳入, hecenin sonunda bir gırtlak kapanmasıyla (IPA'da ʔ) biter. 说 bu kolların ilkindedir: Kantoncada -t ile kapanan hece, Şanghay'da gırtlakta kesilir.

Kelimeler de ayrılır. «Sen» Şanghay'da 侬 (noŋ), «biz» 阿拉 (aʔ la): 阿拉'nın ilk hecesi de kesik. 你好 orada 侬好, 谢谢你 da 谢谢侬 olur. 侬 eski metinlerde başka anlamlarla da geçer; 汉典 eski şiirde «ben», eski Wu-Yue yöresinde «o» ya da genel olarak «kişi» anlamlarını verir.

Karakter köşesi

Dördü yer adıdır ve haritada birbirine komşudur. 沪 汉典'ye göre balık tutmak için suya dikilen bambu çitin adıydı; rivayete göre (相传) bugünkü Wusong ırmağı eskiden 沪渎 diye anılırdı ve şehrin kısa adı oradan geldi. 汉典'de 闽 bir ses-anlam karakteridir, 虫 ile ses veren 门'dan kurulur; ilk anlamı eski bir halk adıdır. 侬 ses-anlam karakteridir: 亻 «insan», 农 ses.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bu tartışmanın üç terimi var ve TDK'nin sözlüğü üçünü ayrı tanımlar. Lehçe, «bir dilin tarihsel, bölgesel ve siyasal sebeplerden dolayı ses, yapı ve söz dizimi özellikleriyle ayrılan kolu»dur. Ağız, «belli yerleşim bölgelerine özgü, yazı dili hâline gelmemiş dil»dir; sözlüğün örnekleri Rumeli, Konya, Muğla ve Siverek ağzıdır. Şive ise yalnız «söyleyiş özelliği»dir.

Konya ağzı ile İstanbul söyleyişi aynı yazı dilinin altında durur. Azerbaycan Türkçesi ve Kazakça ise kendi yazı dilleri olan kollardır, ve onlar için hangi terimin kullanılacağı Türkiye'de de bir tercih meselesidir. TDK'nin «lehçe» maddesinin ikinci anlamı bunu açıkça söyler: «Birtakım sınıflandırmalara göre Türk dilinin yazı dili olmuş dallarından bazıları.» Kültür Bakanlığının 1991'de yayımladığı sözlüğün adı Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü'dür ve içinde «Kazak Türkçesi», «Azerbaycan Türkçesi» diye geçer. Talat Tekin ile Mehmet Ölmez'in 1995'ten beri basılan el kitabının adı ise Türk Dilleri: Giriş'tir.

Çincedeki 方言 tartışmasıyla benzerlik burada: kelime seçimi bir sınıflama tercihini taşır. Fark da var: Türkçede «ağız» ile «lehçe» arasına bir terim çizgisi çekilmiştir, 方言 ise Pekin ağzını da Kantoncayı da aynı kelimeyle adlandırır.

Örnekler

Örnek diyalog

8 Nisan pazar akşamı. Ekranda 大卫'nin Şanghay'daki odası; arkada oda arkadaşının kitapları.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 上海话 Wu (吴), 广州话 Yue (粤), 福州话 Min (闽).
2. -p, -t, -k, -k. Mandarinde shí, yī, liù, bái: hiçbiri kapanmıyor. Dördü de eski kesik ton (入声) kelimesi, yani şiirde 仄.
3. 我同屋说的是上海话，我一句也没听懂。
4. Dil: konuşanlar birbirini dinleyerek anlamaz (Mair 1991). Lehçe: aynı eski ses düzeninden türeyen dallardır ve ortak yazı dili kendi söyleyişleriyle okunur (汉典'nin tanımı; atlasın ölçütleri).

Özet kartı

1. 《中国语言地图集》 (1987; 2. baskı 2012) Çin dillerini beş basamakta sınıflar; yaygın liste on öbektir: 官话, 晋, 吴, 徽, 赣, 湘, 闽, 粤, 平话, 客家话.
2. Atlasın ölçütü tarihî sestir: eski kesik ton kelimelerinin ve eski ötümlü ünsüzlerin bugünkü durumu.
3. «Dil mi lehçe mi?» sorusunun iki cevabı iki ölçüye dayanır: anlaşılırlık ya da ortak köken ve yazı dili. Birini doğru ilan etmek bir tercihtir.
4. Kantonca «九声六调»: kesik heceleri ayrı sayınca dokuz, yalnız perdeyle altı ton. -p, -t, -k korunur.
5. Yazılı Kantoncada 嘅 (的), 咗 (bitmiş eylem), 佢 (o), 唔 (不) gibi kendi karakterleri vardır.
6. Şanghayca bir Wu koludur: beş ya da altı ton, gırtlakta kesilen kesik heceler; 侬 «sen», 阿拉 «biz».

Sonraki derse köprü

方言'yu «lehçe» diye çevirince Türkçe kelime kendi sınıflamasını da Çinceye taşıyor. Kelimeyi kelimeyle karşılamak ile söylendiği durumu karşılamak arasındaki fark gündelik sözde daha da keskin. Bir annenin «ellerine sağlık» sözü Çinceye kelime kelime geçince okuyana ne söyler, Çincede o duruma hangi söz bağlanmıştır?