Ölçü kelimeleri: 串, 滴, 枝, 扇, 卷 ve 番

Kanca

Market poşetinde üç rulo tuvalet kâğıdı, çantada bir romanın ilk cildi. Çince ikisini de 卷 ile sayar, ama iki ayrı tonla: rulo juǎn, cilt juàn. Yazıda tek işaret, ağızda iki kelime. Hangisinin hangisi olduğunu neyle hatırlayacaksın?

Anlatım

İzlencenin altı ölçüsü

Bireysel ve topluluk ölçülerini beşinci seviyede tanıdın (Ders HSK5.29): 朵 çiçeğin başını, 群 bir arada duranları saymıştı. HSK 6 izlencesi bu listeye beş nesne ölçüsü ekler, 卷'yu iki ayrı madde olarak yazar ve eylem ölçüleri başlığına tek bir kelime koyar: 番.

Altısının beşi bir nesneyi, biri bir çabayı sayar.

串: bir ipe dizilenler

串 fiil olarak «dizmek, bir araya geçirmek» demektir; ölçü olarak da böyle dizilmiş şeyleri sayar. 汉典 örneğini üzümden verir: 一串儿葡萄. Aynı mantıkla bir halkaya geçirilmiş anahtarlar 一串钥匙, bir ipe dizilmiş boncuklar 一串珠子 olur.

串 nesneden olaylara da taşınır: 一连串的问题, art arda gelen sorular. Fiil yüzü de günlük dilde yaşar: 串门, bir komşuya habersiz uğramak.

滴: damla damla düşen

滴 düşen ya da düşebilen sıvıyı damla hâlinde sayar: 一滴水, 两滴眼泪, 几滴雨. 汉典 tanımı açık: «用于滴下的液体的数量». Ölçünün işi sıvıyla sınırlı; pirinç, toz ya da para için 滴 kullanılmaz.

Olumsuz cümlede damla en küçük birim olur: 一滴水也没有, «bir damla su bile yok». Sabit söz 滴水不漏 ise «tek damla sızdırmayan», yani hiçbir açık vermeyen bir plan ya da konuşmadır.

枝 mı, 支 mı?

İki karakter aynı okunur, zhī, ve ikisi de ince uzun şeyleri sayar. 支'yı kalem, şarkı ve yürüyüş kolu için tanıyorsun. 枝'nın kökünde 木 var; tek başına «dal» demektir: 树枝.

Sözlükler burada ayrışır: 汉典'nin temel açıklaması 枝'ya hâlâ 一枝铅笔 örneğini verir. Bir zamanlar 《语言文字报》'nın başında bulunan 杜永道 ise 2022'de bir okura kalem için 支'yı önerir ve 《新华多功能字典》'den bir gözlem aktarır: son on yıllarda 枝'nın ölçü kullanımı daralmış, 一枝花 türü dışında yerini 支 almış. Bugün 枝 genellikle dallı çiçek içindir: 一枝梅花, 两枝桃花.

Uygulamada şöyle düşün: dalıyla koparılmış bir çiçek 一枝花; kalem, ok, tüfek gibi sap biçimli her şey 支.

扇: kapının ve pencerenin kanadı

扇'yi «yelpaze» anlamıyla biliyorsun; ölçü olarak okunuşu yine shàn. 國語辭典 karakterin bir anlamını «kapı kanadı» diye verir, ölçü olarak da «levha ya da yaprak biçimli» şeyleri sayar: 一扇门, 两扇窗子. Saydığı şey duvardaki boşluk değil, açılıp kapanan kanattır; iki kanatlı bir pencere bu yüzden 两扇窗 olur.

Fiil olarak ise shān okunur: yelpazelemek, tokat atmak.

卷: rulo juǎn, cilt juàn

Eskiden «sarmak, rulo» anlamı 捲 ile yazılırdı; sadeleştirilmiş yazıda bu karakter 卷'ya katıldı, ses ise ayrı kaldı. 汉典 iki ölçüyü iki ayrı okunuşun altında verir:

Elde sarılıp açılan bir rulo varsa juǎn, bir eserin parçası söz konusuysa juàn. Sınav kâğıdı 试卷'deki 卷 da juàn'dır. Ezber için: ruloyu sararken bileğin aşağı inip yukarı kalkar, üçüncü ton gibi.

番: zaman ve emek isteyen

番 izlencede eylem ölçüsüdür, ama bazı isimlerin önüne de geçer: işi de, işten çıkanı da tartar. 汉典 üç anlamını ayırır. Birincisi «kez»: 几番风雨, «nice fırtına». İkincisi «tür»: 别有一番滋味, «bambaşka bir tadı var». Üçüncüsü «kat»: 翻了一番.

次 de «kez» der; fark yüktedir. CC-CEDICT 番'yı «zaman ve emek isteyen» eylemlerin ölçüsü diye tanımlar. 打扫一次 bir sayıdır; 打扫一番 adamakıllı temizlemektir. İsimde de aynı ağırlık: 一番话 üzerinde durulmuş sözler, 一番努力 ciddi bir çaba.

Fiilden sonra eylemi tartar (思考一番, 讨论一番), isimden önce işin büyüklüğünü verir (一番话, 一番苦心). Bu derste 番'yı 一 ile kullanıyoruz; 三番五次 ise kalıplaşmış bir dörtlüdür: «defalarca».

Üçüncü anlamda dikkat: 翻 ile birleşen 番 artışı değil ikiye katlanmayı sayar. 翻了一番 «iki katına çıktı», 翻了两番 ise iki kez ikiye katlanmak, yani dört katına çıkmaktır.

Karakter köşesi

Ezber için: 串'de dikey çizgi iki ağzı birden deler, şişe geçirilmiş iki parça gibi. 枝, 支'nın soluna 木 koyar. 胶 胶带'de, 景 风景'de, 谈 ise 一番谈话 gibi uzun bir görüşmede.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu ölçülerin çoğu Türkçede de karşılık bulur. TDK «salkım»ı «üzüm gibi, birçoğu bir sap üzerinde bir arada bulunan meyve» diye tanımlar; 一串葡萄 tam olarak «bir salkım üzüm»dür. «Damla» yuvarlak biçimde, çok küçük miktarda sıvıdır; 一滴水 «bir damla su». Dalıyla koparılmış bir çiçek, 一枝花, Türkçede de «bir dal çiçek»tir.

En öğretici eşleşme 扇 ile «kanat»: TDK kanadı kapı, pencere, dolap gibi dikine açılıp kapanan şeylerin kapağı diye de tanımlar. «İki kanatlı kapı» ile 两扇门 aynı parçayı sayar.

卷'da ise roller tersine döner. Türkçe rulo ile cildi iki kelimeyle ayırır; Çince ikisini tek karakterde toplar ve ayrımı tona bırakır.

Asıl fark 番'da: Türkçede emeği ölçen bir kelime yok, bu ağırlığı zarflar taşır. 打扫一番 Türkçeye «bir güzel temizlemek» ya da «adamakıllı temizlemek» diye çevrilebilir, 想一番 ise «şöyle bir oturup düşünmek». Bir de tuzak var: Türkçede «damla» mecazen «çok az miktar» da olabilir, keyfin damlası gibi. Çincede 滴 bu genişlemeyi yapmaz.

Örnekler

Örnek diyalog

14 Ekim 2028 cumartesi akşamı, Deniz'in üçüncü kattaki evi. Bu hafta ilk soğuk rüzgâr çıktı, ısıtma ancak kasım ortasında yanacak ve mutfak penceresi hiç tam kapanmıyor. 小明 altıncı kattan bir poşetle iniyor.

Bant rulosu juǎn, kitabın cildi juàn: aynı karakter, iki ses. 打扫一番 emek isteyen bir işi, 这番话 tartılarak söylenmiş sözleri sayıyor; ikilenen 一滴一滴 ise suyun ritmini veriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 枝 — dalıyla bir çiçek. (b) 扇 — kapı kanadı. (c) 串 — salkım hâlinde üzüm. (d) 滴 — sıvı ve olumsuz kalıp: bir damla bile.
2. 一卷胶带 yì juǎn (rulo), 第二卷 dì-èr juàn (ikinci cilt), 试卷 shìjuàn (sınav kâğıdı).
3. 一番: 我得把房子打扫一番。 Emek isteyen bir temizlik; 一次 yalnız kaç kez olduğunu sayardı.
4. 这家公司的销售从2020年到2028年翻了两番。 (Zhè jiā gōngsī de xiāoshòu cóng 2020 nián dào 2028 nián fānle liǎng fān.) 100'den 200'e bir kez, 200'den 400'e bir kez daha: iki katlanma.

Özet kartı

1. 串 diziyi sayar: 一串葡萄, 一串钥匙; mecazen 一连串的问题.
2. 滴 damla hâlindeki sıvıyı sayar: 一滴水, 两滴眼泪; «az miktar» için 一点儿.
3. 枝 bugün çoğunlukla dallı çiçek içindir (一枝梅花); kalem ve sap biçimli şeyler 支 alır.
4. 扇 shàn kapı ve pencere kanadını sayar: 一扇门, 两扇窗.
5. 卷 juǎn rulo (一卷胶带), 卷 juàn cilt (上卷, 第三卷); yazı bir, okunuş iki.
6. 番 emek ve zaman isteyen eylemi ya da bunun ürününü tartar: 打扫一番, 一番话, 一番努力.
7. 翻一番 iki kat, 翻两番 dört kat.
8. Yeni karakterler: 串, 枝, 番, 胶, 景, 谈.

Sonraki derse köprü

三番五次 tekrarı bir ölçüyle, kalıplaşmış dört hecede söyledi. Aynı işi iki zarf da görür: 一再 ve 再三. Hangisi 考虑 gibi bir fiilin arkasına geçebilir, hangisi elde olmayan bir aksiliğin tekrarını anlatabilir? Yanlarında 一时 ile 一向 de var: biri geçici bir anı, öbürü öteden beri süren bir huyu söyler.