Mandarinin çeşitleri: Tayvan, Singapur, Hong Kong

Kanca

Dersten sonra sınıfın yeni öğrencisi elinde boş bir kâğıt bardakla Deniz'e dönüyor ve çöp kutusunu soruyor: «lèsè 桶在哪里？» Deniz bir an duraksıyor. 垃圾 kelimesini çoktandır biliyor, ama onu hep lājī diye duymuştu. Karakter aynı, anlam aynı; ses başka. Konuşan yanlış okumuyor, başka bir sözlüğe göre okuyor. Bu derste Mandarinin üç büyük çeşidini, Tayvan'ın 国语'sunu, Singapur'un 华语'sunu ve Hong Kong'daki 普通话'yu kelime, okunuş ve yazı açısından karşılaştıracağız.

Anlatım

Sahne: Taipei'den gelen sınıf arkadaşı

26 Mart 2029 pazartesi sabahı 张老师 sınıfa yeni bir yüz getirdi: 方晴 (Fāng Qíng), Taipei'deki bir üniversiteden bu dönem için gelen değişim öğrencisi. Not alırken telefonunda Latin harfli bir klavye değil, zhuyin sembolleri olan bir klavye kullanıyordu. Ders boyunca 马克 iki kez «bunu nasıl dedin?» diye sordu; 方晴 da Deniz'in «下星期» sözünü kendi kulağıyla xīngqī değil, xīngqí diye tekrarladı.

Dersin sonunda 张老师 bir ödev verdi: bir hafta boyunca 方晴 ile konuşurken farklı duyduğun beş kelimeyi yaz, her birinin karşılığını sözlükten bul, 2 Nisan pazartesi teslim et. 方晴'ya da aynı ödev, ters yönden: Pekin'de duyduğu beş kelime.

Üç ad, üç merkez

Ortak dilin adları Ders H.1'de geçmişti: Çin Halk Cumhuriyeti'nde 普通话, Tayvan'da 国语, Singapur ve Malezya'da 华语. Üçü de Pekin söyleyişine dayanan aynı standardın kollarıdır ve konuşanları birbirini rahatça anlar. Ayrıldıkları yer, her kolun kendi ölçüsünü koyan bir merkezi olmasıdır.

Anakarada okunuşun ölçüsü 1985'te yayımlanan 《普通话异读词审音表》'dür. Tayvan'da Eğitim Bakanlığı'nın sözlükleri aynı işi görür. Singapur'da 1979'da dönemin başbakanı 李光耀 (Lee Kuan Yew) 讲华语运动 kampanyasını başlattı; amaç Çin kökenli Singapurluların ağızlar yerine 华语 konuşmasıydı. Bugün kampanyayı yürüten 推广华语理事会, Singapur'a özgü kelimeleri bir veri tabanında topluyor.

Hong Kong'un durumu farklı. Hükümetin dil politikası «iki yazı, üç dil» (两文三语) diye özetlenir: yazıda Çince ve İngilizce, konuşmada Kantonca, 普通话 ve İngilizce. Resmî toplantılarda üç dilde de anında çeviri verilir. Yani Hong Kong'da Mandarin, 普通话 adıyla, üç konuşma dilinden biridir. 2021 nüfus sayımının dil kullanımı yazısına göre beş yaş üstü nüfusun yarıdan fazlası İngilizce ya da 普通话 konuşabiliyor; sokağın ve evin dili ise büyük ölçüde Kantoncadır.

Aynı şeye başka ad

Tayvan Eğitim Bakanlığı'nın 《國語辭典簡編本》'ü ekinde bir «iki yakada sık kullanılan kelimeler» tablosu verir. Aşağıdaki çiftler oradan; tabloda bazı satırlarda anakara için birden çok karşılık yazılıdır.

Son satır bir uyarı taşıyor: tablo Tayvan'ın 品质'sine anakarada hem 品质 hem 质量 karşılığını verir. Aynı tabloda 自行车, 脚踏车 ve 单车 iki tarafta da geçer. Fark çoğu zaman «biri var, öteki yok» değil, «hangisi daha sık» meselesidir.

Bazen de aynı ad başka şeyi gösterir. Tablo Tayvan'daki 土豆'yu anakaranın 花生 «yer fıstığı» kelimesiyle eşler; anakarada ise 土豆, 马铃薯 «patates»in adlarından biridir. Pekin'de 土豆 isteyen patates bekler, Taipei'de yer fıstığı.

Singapur'un kelimeleri bir üçüncü renk katar. 《新加坡华语资料库》 taksiye 德士 (déshì) der ve onu İngilizce taxi'nin ses çevirisi sayar; öbür bölgeler için 出租车, 的士 ve 计程车'yi listeler. Pazar yeri Singapur'da 巴刹 (bāshā)'dır, Malayca pasar'dan; veri tabanına göre anakara ve Tayvan 菜市场, Hong Kong 街市 der.

Aynı karaktere başka ses

Okunuş farkları kelime farklarından azdır, ama kulağı daha çok şaşırtır. Anakaranın 1985 tablosu birden çok okunuşu olan karakterlerin çoğunu tek okunuşa bağlamıştır; tabloda bu «统读» diye işaretlenir.

Son satırda Tayvan sözlüğü 和'nın hàn okunuşunu bağlaç için «konuşma okunuşu» (语音) diye kaydeder. 方晴 «我和你» derken bu yüzden hàn duyulabilir. Kancadaki lèsè de bir dikkatsizlik değil, Tayvan sözlüğünün ana okunuşudur.

Ton dışındaki farklar da var. Tayvan'da hafif ton daha seyrek kullanılır; oradaki sözlük iki heceli birleşik kelimelerin yaklaşık yarısında ikinci heceye tam ton yazar (Ders S.4). Kuzeyin 儿化'sı da Taipei'de ve Singapur'da pek duyulmaz; orada kulağına daha çok 哪里 ve 一点 gelir.

Yazı: iki biçim, bir alfabe daha

Tayvan ve Hong Kong geleneksel, Singapur basitleştirilmiş karakter yazar; iki yazının tarihi Ders H.3'te. Tayvan'a özgü bir araç daha var: okunuşu Latin harfleriyle değil kendi sembolleriyle gösteren zhuyin (注音符号). 方晴'nın klavyesindeki semboller buydu; Tayvan'daki sözlükler de okunuşu önce zhuyin'le verir. Yukarıdaki tablolarda Tayvan sözlüğünden aktarılan okunuşları pinyine çevirdik.

Hong Kong'da Mandarin öğrenen birini iki şey bekler: okuduğu tabelalar geleneksel karakterle yazılmıştır, duyduğu konuşmanın çoğu ise Mandarin değildir. Yazıyla konuşmanın orada nasıl ayrıldığı Kantoncanın kendi konusudur ve bu dersin sınırını aşar.

Hangisi doğru?

İki yakanın kelimesi de sözlükte kayıtlı, okunuşu da. Bu yüzden «Tayvan'da yanlış söylüyorlar» demenin dayanağı yok; kendi merkezinin ölçüsüne göre söylüyorlar. Ölçülebilir tek hedef şu: HSK izlencesi anakaranın 普通话'sunu esas alır. Sınavda lājī, 软件 ve 信息 yaz; 方晴'yı dinlerken lèsè, 软体 ve 资讯'yi tanı.

Karakter köşesi

港 汉典'de üç anlam taşır: ırmak kolu, gemilerin yanaştığı liman (港口) ve «香港»un kısaltması, 港币 «Hong Kong doları» gibi. 坡 bir yamaçtır (山坡); 新加坡'nın son hecesi de odur. 陆'nun ilk anlamı «sudan yüksek toprak»tır, 陆地 «kara» ve 大陆 «kıta, anakara» oradan. 腔 vücuttaki boşlukla başlar (口腔 «ağız boşluğu»), ezgiye ve konuşmanın tınısına uzanır: 京腔 Pekin söyleyişi, 台湾腔 Tayvan şivesi. 《儒林外史》'nin bir dizesi kendini 南腔北调人 «güneyli ağızla kuzeyli tınıyı karıştıran adam» diye anar. 讯 资讯 ve 通讯'da «haber» demektir. 华, 华语, 华人 ve 繁华 «hareketli, gösterişli» kelimelerinde geçer.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu dersteki kelime farklarının bir kısmı, yabancı bir kelimenin dile hangi kapıdan girdiğiyle ilgili. Singapur'un 德士'si İngilizce taxi'nin sesini taklit eder. Anakaranın 出租车'si ve Tayvan'ın 计程车'si ise anlam çevirisidir (意译): biri «kiraya verilen araç», öbürü «yolu hesaplayan araç». Türkçe bu kelimeyi tek kapıdan almış; TDK taksi'yi Fransızca taxi'ye bağlar.

Pazar yerinde zincir daha uzun. Singapur veri tabanı 巴刹'yı Malayca pasar'a, onu da Farsça bazar'a götürür; TDK Türkçe pazar'ın kökenini Farsça bāzār diye verir. Singapurlu birinin 巴刹'sı ile bir İstanbullunun semt pazarı, aynı Farsça kelimenin iki ayrı yoldan gelmiş torunlarıdır.

Bilgisayar faresinde ise üç dil aynı benzetmeyi seçmiş. 鼠标 ve 滑鼠'nın ikisinde de 鼠 «fare» var; TDK da fare'nin anlamları arasında bu aygıtı sayar. Ayrılan, benzetmenin yanına eklenen parça: anakara «işaret» (标), Tayvan «kaymak» (滑) der. Türkiye Türkçesinde yazım kılavuzunu ve sözlüğü tek bir kurum hazırlar, kelime de tek kalır. Mandarinde aynı benzetme iki merkezde iki ayrı kelimeye dönüşmüş; bir kelimenin «doğru» biçimini sorarken önce «hangi sözlüğe göre?» diye sormak gerekir.

Örnekler

Örnek diyalog

26 Mart pazartesi, ilk ders. 方晴 kendini tanıtırken bilgisayar programlarından söz etti, 马克 bir kelimeye takıldı.

31 Mart cumartesi Deniz ve 小明, 方晴'yı sitenin yakınındaki sebze pazarına götürdü. 小明 patatesi gösterip «土豆» deyince 方晴 güldü: «我们那边，土豆是花生。» Deniz listesine beşinci kelimeyi orada ekledi. 2 Nisan pazartesi listeler teslim edildi; 方晴'nın listesinin başında 视频 vardı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 软体 → 软件, 资讯 → 信息, 列印 → 打印, 滑鼠 → 鼠标.
2. Hayır. Tayvan Eğitim Bakanlığı sözlüğü 星期'yi xīngqí diye verir; anakaranın 1985 tablosu 期'yi qī'ye bağlar. İki ayrı standart; HSK'da xīngqī.
3. Pazar yerine (sebze pazarı). Singapur veri tabanına göre anakara ve Tayvan 菜市场, Hong Kong 街市 der.
4. 这个词在台湾和大陆的读法不一样，两种读法都有词典根据。

Özet kartı

1. 普通话 (anakara), 国语 (Tayvan) ve 华语 (Singapur, Malezya) aynı standardın kollarıdır; her birinin kendi ölçü merkezi var.
2. Kelime çiftleri: 软件/软体, 信息/资讯, 网络/网路, 视频/影片, 打印/列印; 自行车 ya da 品质 gibi kelimeler iki tarafta da yaşar, fark sıklıktadır.
3. Aynı ad başka şeyi gösterebilir: 土豆 anakarada patates, Tayvan'da yer fıstığı.
4. Okunuş farkları: 垃圾 lājī/lèsè, 星期 xīngqī/xīngqí, 危险 wēixiǎn/wéixiǎn, 和 hé/hàn (Tayvan'da konuşma okunuşu); Tayvan'da hafif ton ve 儿化 daha seyrek.
5. Tayvan ve Hong Kong geleneksel, Singapur basitleştirilmiş karakter yazar; Tayvan'da okunuş zhuyin'le gösterilir.
6. Hong Kong'un dil politikası 两文三语: Çince ve İngilizce yazı, Kantonca, 普通话 ve İngilizce konuşma.
7. HSK anakaranın standardını esas alır; ötekiler yanlış değil, başka bir sözlüğün ölçüsüdür.

Sonraki derse köprü

方晴'nın 软体'si ile Pekin'in 软件'i arasındaki fark, Hong Kong sokağında duyulan farkın yanında küçük kalır: orada konuşulan Kantoncayı Pekinli biri dinleyerek anlamaz. Böyle bir konuşmaya 方言 demek yerinde mi, yoksa ayrı bir dilden mi söz ediyoruz? Ses tarafında da bir soru bekliyor: Tang şiirinin kesik tonu Mandarinde kaybolmuşken Guangzhou'da ve Şanghay'da hecenin sonunda nasıl duyuluyor?