Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- 绝句 dört dizelik şiirdir: 五绝 beş, 七绝 yedi heceli dizelerle.
- Dörtlükte ikinci ve dördüncü dize uyaklı (押韵), birinci serbest, üçüncü uyaksız.
- 平 eski düz ton, 仄 öbür üçü (上, 去, 入); dize içinde sırayla değişir, karşılıklı dizede ters döner.
- 白 ve 一 gibi birinci ya da ikinci tona geçmiş eski 入声 kelimeleri şiirde 仄 sayılır.
- 王力'ya göre 《登鹳雀楼》 kurallı (律绝), 《静夜思》 serbest dörtlük (古绝); 《春晓》 仄 tonlu uyağıyla serbest dörtlük ölçütüne girer.
- Aksayan uyak sesin değişmesindendir (古今音变); 《静夜思》'nin metinleri ve 床'nın anlamı tek değildir.
Kanca
李白'in on iki yüzyıllık dörtlüğünde dize sonları 光, 霜, 乡: guāng, shuāng, xiāng. Bugünkü okunuşla da kusursuz uyaklı. 杜牧'nun bir dörtlüğünde ise uyak kelimeleri 斜, 家, 花: xié, jiā, huā. Kulak ikincisinde bir aksama duyar, oysa şair kural bozmamış; değişen dilin sesi. Bu derste dört dizelik Tang şiirini üç soruyla okuyacağız: kaç hece, hangi dizeler uyaklı, sesler nasıl dizilmiş.
Anlatım
Sahne: cuma okuma saatinde üç şiir
20 Mart 2029 salı, ilkbahar ılımı (春分): Deniz sabah dere boyunda koşarken söğütlerin yeşerdiğini gördü. 23 Mart cuma okuma saatinde (读书会), 《论语》 cümlelerinden sonra, 张老师 metin dağıtmadı; tahtaya üç kısa şiir yazdı, dize sonlarının altına pinyin ekledi. Soru: hangi kelimeler uyaklı ve neden? Üç şiir de aynı biçimde: dört dize, her dizede beş karakter.
Tang hanedanı 汉典'ye göre 618–907 arasında sürdü. Üç şair aynı yüzyılda yaşadı: 王之涣 (688–742), 孟浩然 (689–740) ve 李白 (701–762). Çin'in zorunlu eğitim dil programı (2022) üç şiiri de 1–6. sınıflar için ezberlenmesi önerilen 75 şiir arasında sayar.
Uyak: hangi dizeler?
Dilbilimci 王力 《诗词格律》 kitabında uyağı pinyinle açıklar: şiirdeki uyak aşağı yukarı son ses (韵母) demektir. Arada duran i, u, ü (韵头) farkı uyağı bozmaz: 家 jiā ile 花 huā uyaklıdır.
王力'ya göre dörtlükte ikinci ve dördüncü dize uyaklıdır, birinci serbesttir, üçüncü uyaksızdır. Beşli dörtlükte ilk dize daha çok uyaksız, yedilide daha çok uyaklıdır.
《登鹳雀楼》'da uyak 流 liú ve 楼 lóu; ilk dize 尽 jìn ile kapanıyor. 《春晓》'da 晓 xiǎo, 鸟 niǎo, 少 shǎo; 《静夜思》'de 光, 霜, 乡. Bu iki şiirde birinci dize de uyağa katılıyor, üçüncü dize (声, 月) dışarıda kalıyor.
Ton düzeni: 平 ve 仄
王力'ya göre eski Çincenin dört tonu vardı: 平声, 上声, 去声 ve kısa, kesik bir ton olan 入声. Şairler bunları iki sınıfa ayırdı: 平 «düz» olan 平声, 仄 «eğik» olan öbür üçü.
Bugünkü Çincede kaba eşleme şu: birinci ve ikinci ton çoğunlukla 平, üçüncü ve dördüncü çoğunlukla 仄. Eşlemeyi bozan 入声'tir.
王力'ya göre standart dilde eski 入声 kelimeleri en çok dördüncü tona, sonra ikinci tona geçmiş. Üçüncü ve dördüncü tona geçenler zaten 仄 sayılır; birinci ya da ikinci tona geçenler ise bugün 平 gibi duyulur ama şiirde 仄'dir. Bir ipucu: -n ya da -ng ile biten hece hiçbir zaman 入声 değildir.
王力 《登鹳雀楼》'yu beşli dörtlüğün örneği olarak verir ve eski 入声 kelimelerini işaretler: 白, 日, 入, 欲, 目, 一. Kalıp ve bugünkü tonlar:
| Dize | Kalıp (王力) | Dikkat edilecek kelime |
|---|---|---|
| 白日依山尽 | 仄仄平平仄 | 白 bugün bái (2. ton), ama 入声 → 仄 |
| 黄河入海流 | 平平仄仄平 | 入 rù, 4. tona geçmiş, sorun yok |
| 欲穷千里目 | 仄平平仄仄 | ilk hece serbest; 欲 ve 目 入声 |
| 更上一层楼 | 仄仄仄平平 | 一 bugün yī (1. ton), ama 入声 → 仄 |
Birinci ve ikinci dize hece hece birbirinin tersi; üçüncü ile dördüncü de, serbest ilk hece dışında. 王力 ayrıca dört dizenin de anlamca karşılıklı (对仗) kurulduğunu not eder: 白日 ile 黄河, 欲穷 ile 更上.
Kurallı dörtlük, serbest dörtlük
王力'ya göre kurallı dörtlük (律绝) yalnız 平 tonlu kelimelerle uyak yapar ve ton kalıbına uyar; serbest dörtlük (古绝) ya 仄 tonlu uyak kullanır ya da kalıbı izlemez. 《静夜思》 王力'nın kendi örneğidir: «疑是地上霜» dizesi 平仄仄仄平 diye dizilir, kalıba uymaz; o yüzden serbest dörtlük sayılır. 《春晓》'yu 王力 anmaz, ama ölçütü uygulanabilir: 康熙字典 晓 ve 少 için «上聲» der, yani uyak 仄 tonlu. Bu bir değer sıralaması değil; 王力'ya göre serbest dörtlük kurallıdan çok önce de vardı.
Aynı şiirin başka metinleri
Wikisource 《静夜思》'nin üç metnini verir. 《唐诗三百首》: 床前明月光 … 举头望明月. 《全唐诗》 卷165 üçüncü dizede 山月 der; 《李太白全集》 床前看月光 ve 举头望山月 der ve sayfanın notuna göre bu derlemenin hiçbir baskısında 明 yoktur. Bu derste 《唐诗三百首》 metnini kullandık; öbürleri yanlış sayılmaz.
İlk kelime de tartışmalı. 床 bugün «yatak», ama 汉典 «kuyu başı korkuluğu» anlamını da verir. 宁源声 《中华读书报》'da kuyu korkuluğu, katlanır tabure gibi okumaların öne sürüldüğünü ve tartışmanın «bugüne dek sonuçlanmadığını» yazar; kendisi yatak okumasını da «tamamen anlamlı» bulur. Çeviride «yatak» dedik; bu bir hüküm değil.
Değişen ses
Kancadaki 杜牧 dörtlüğü 《山行》'dır: 远上寒山石径斜，白云生处有人家. 王力 aynı şiiri «白云深处» metniyle verir ve uyağı açıklar: Tang döneminde 斜 siá gibi okunuyordu, bugünkü Şanghay ağzındaki okunuşa benzer biçimde, yani 家 ve 花 ile uyaklıydı. 王力'ya göre eski şiiri eski sesle okumak ne mümkün ne gerekli, ama uyağın neden aksadığını bilmek gerekir. Bu değişime 古今音变 denir.
Karakter köşesi
| Karakter | Pinyin | Anlam | Kök | Çizgi |
|---|---|---|---|---|
| 诗 | shī | şiir | 讠 | 8 |
| 唐 | táng | Tang hanedanı; abartılı, boş | 口 | 10 |
| 霜 | shuāng | kırağı | 雨 | 17 |
| 柳 | liǔ | söğüt | 木 | 9 |
| 晓 | xiǎo | şafak; bilmek | 日 | 10 |
| 韵 | yùn | uyak; ahenk | 音 | 13 |
| 仄 | zè | eğik; (şiirde) eğik ton | 人 | 4 |
汉典 诗, 霜, 柳 ve 晓'yu ses-anlam karakteri sayar; 柳'da anlamı 木 taşır, öbür üçünde anlam parçası ile ses parçası sırasıyla 言 (讠) ve 寺, 雨 ve 相, 日 ve 尧. 唐'nın ilk anlamı «abartılı söz»dür ve 荒唐 «saçma» içinde yaşar; hanedan adı ise 唐朝, 唐诗'de. 韵 son ses (韵母) kelimesinden tanıdık; 押韵 ve 韵味 «ahenk» onun çevresinde. 仄'nın ilk anlamı «eğik»tir.
Türkçe ile karşılaştırma
Türk şiirinin iki geleneksel ölçüsü Çince şiirin iki düzenine farklı yerlerden yaklaşır. Hece ölçüsü, TDK'nin tanımıyla «belirli sayıdaki hece kümelerine dayanan şiir ölçüsü»dür; halk arasındaki adı «parmak hesabı». Beş ya da yedi hecelik Çince dize bu bakımdan tanıdık.
Uyak düzeninde mani, 《静夜思》 ile örtüşüyor. TDK maniyi «genellikle birinci, ikinci ve dördüncü dizeleri uyaklı olan, daha çok hecenin yedili ölçüsüyle söylenen halk şiiri» diye tanımlar. Bu, ilk dizesi uyağa katılan bir dörtlüğün düzenidir: üçüncü dize iki dilde de dışarıda kalır.
Aruz 平仄'ye daha yakındır. TDK aruzu «hecelerin uzunluk veya kısalık, kapalılık veya açıklık değerlerine göre» kurulan kalıplar diye tanımlar. İkisinde de heceler iki sınıfa ayrılıp düzenli dizilir; ayrılık ölçütte: aruz hecenin uzunluğuna, 平仄 tonun sınıfına bakar. TDK rubaiyi de «dört dizeden oluşan ve belirli aruz kalıpları ile yazılan şiir» diye verir: dört dize ile sabit bir ses kalıbının buluştuğu bir biçim.
Örnekler
Örnek diyalog
Okuma saati, 23 Mart. 马克 ilk dizenin altına ton işaretleri çizmiş.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"‘白’是第二声，所以在唐诗里是平声。"
— Bugünkü ton eski ton sınıfını her zaman vermez: ikinci tona geçmiş eski 入声 kelimesi şiirde 仄'dir. Doğrusu: "白"现在读第二声，但它是古代的入声字，在唐诗里算仄声。 (Bái xiànzài dú dì-èr shēng, dàn tā shì gǔdài de rùshēng zì, zài Táng shī li suàn zèshēng.)
Yaygın yanlış"绝句的四句都要押韵。"
— «Dörtlük» her dizesi uyaklı bir kalıp çağrıştırabilir; oysa üçüncü dize uyaksızdır, birinci serbesttir. Doğrusu: 绝句一般第二句和第四句押韵，第三句不押韵。 (Juéjù yìbān dì-èr jù hé dì-sì jù yāyùn, dì-sān jù bù yāyùn.)
Yaygın yanlış"我会背三个唐诗。"
— Şiir 个 ile değil 首 ile sayılır. Doğrusu: 我会背三首唐诗。 (Wǒ huì bèi sān shǒu Táng shī.)
Mini alıştırma
Cevaplar
- 尽 jìn, 流 liú, 目 mù, 楼 lóu. Uyak 流 ile 楼'da. Beşli dörtlükte ilk dizenin uyaksız olması sıktır; 尽 zaten 仄 tonlu.
- 疑 yí 平, 是 仄, 地 仄, 上 仄, 霜 平: 平仄仄仄平. 王力 da bunu verir ve kurallı kalıba uymadığını söyler.
- Bugünkü xié, jiā ve huā ile aynı son sesi taşımaz. 王力'ya göre Tang döneminde siá gibi okunuyordu.
- 这首诗的第一、二、四句押韵。
Özet kartı
- 绝句 dört dizelik şiirdir: 五绝 beş, 七绝 yedi heceli dizelerle.
- Dörtlükte ikinci ve dördüncü dize uyaklı (押韵), birinci serbest, üçüncü uyaksız.
- 平 eski düz ton, 仄 öbür üçü (上, 去, 入); dize içinde sırayla değişir, karşılıklı dizede ters döner.
- 白 ve 一 gibi birinci ya da ikinci tona geçmiş eski 入声 kelimeleri şiirde 仄 sayılır.
- 王力'ya göre 《登鹳雀楼》 kurallı (律绝), 《静夜思》 serbest dörtlük (古绝); 《春晓》 仄 tonlu uyağıyla serbest dörtlük ölçütüne girer.
- Aksayan uyak sesin değişmesindendir (古今音变); 《静夜思》'nin metinleri ve 床'nın anlamı tek değildir.
Sonraki derse köprü
斜'nın eski sese yakın okunuşu Şanghay'da duruyordu; aynı karakter her yerde aynı sesle okunmuyor. Bu derste standart Çincenin (普通话) okunuşunu esas aldık. Ama Mandarin Taipei'de, Singapur'da ve Hong Kong'da da konuşuluyor: orada aynı kelime aynı tonla mı söyleniyor, aynı şeye aynı ad mı veriliyor?