Klasik Çince: 论语'dan cümleler

Kanca

《论语》 şu cümleyle açılır: 学而时习之，不亦说乎？ Birinci ile dördüncü karakteri birleştirirsen bugünün 学习 kelimesi çıkar; sondan ikinci karakteri HSK 1'den bildiğin gibi shuō diye okursan cümle bozulur. Burada 说 yuè okunur ve «sevinmek» demektir. Tanıdık karakterlerin bir kısmı aynı işi görüyor, bir kısmı başka bir işe geçmiş; bu derste dokuz cümlenin bugünkü dile nasıl girdiğine bakacağız.

Anlatım

Sahne: dağıtılan bir sayfa

9 Mart 2029 cuma, 读书会. 张老师 herkese tek sayfalık bir çıktı dağıttı: 《论语》'dan dokuz cümle, her birinin yanında bölüm adı. 《陈涉世家》 çevirisi 7 Mart'ta teslim edilmişti. Yeni görev: her öğrenci bir cümle seçecek, 16 Mart cuma günkü 读书会'de onu bugünkü Çinceyle anlatacak. 张老师 bir şart ekledi: «注释可以查，但要说清楚是谁的注释。» Şerh serbest, kaynağı söylenecek.

Kitap ve kişi

汉典 《论语》'yı «孔子 sözlerinin derlemesi» diye tanımlar ve derleyenlerin öğrencileri ile öğrencilerinin öğrencileri olduğunu söyler; bugünkü metin 20 bölümdür (篇). Stanford Felsefe Ansiklopedisi 孔子 için geleneksel tarihleri verir, MÖ 551–479, ve doğum yerini Lu devletinin güneyindeki Zou, bugünkü Shandong olarak gösterir.

Bölüm adları bir konu başlığı değildir; bölümün ilk sözlerinden alınmıştır. 学而第一 «学而时习之» ile, 为政第二 «为政以德» ile açılır. Cümlelerin çoğu 子曰 ile başlar. 子 burada 孔子'yi gösteren bir saygı sözüdür; 何晏《论语集解》'deki Ma Rong notu da böyle der. 曰 ise klasik dilde «demek»tir. 汉典 onu «说。用于文言文» diye tanımlar; bugün onu alıntılarda görürsün.

Birinci cümle: üç soru

Konumdan okuma burada yeter (Ders HSK6.26): 之 习'nin arkasında, yani zamirdir; 习之 «öğrenileni tekrar etmek». Sondaki 乎 bir soru işaretidir; 不亦……乎 kalıbında ise cevabı «evet» olan bir sorudur: «… değil mi?». 亦 da önceki dersteki «de, da»dır; 不亦说乎 harfiyen «bu da sevindirici değil mi» olur. 说'nun yuè okunuşunu 汉典 «同"悦"» notuyla verir; 朱熹 de aynı yerde «说、悦同» yazar.

Tartışma 时'da başlar. 何晏'nin derlediği şerhte Wang Su 时'yı «uygun zamanında» diye okur: «学者以时诵习之». 朱熹 ise 时习'yi «时时习之», yani «durmadan tekrar etmek» diye açar ve Xie adlı bir yorumcudan «无时而不习» sözünü aktarır. 习 için 朱熹'nin açıklaması somuttur: «鸟数飞也», kuşun kanat çırpıp tekrar tekrar uçması. 汉典 de 学习 kelimesinin en eski anlamını «yavru kuşun uçmayı denemesi» diye verir ve 《礼记·月令》'den «鹰乃学习» örneğini gösterir. Yani kelimenin ilk tanığı 《论语》 değil; bu cümlede iki karakter henüz ayrı ayrı iş görüyor.

朋 için de iki şerh ayrılır: Bao Xian «同门曰朋» der, aynı hocanın öğrencileri; 朱熹 «朋，同类也» der, benzer yoldaki insanlar. 君子 da böyle: 何晏'nin şerhi cümleyi «başkası bilmediğinde 君子 kızmaz» diye açar, 朱熹 君子'yi «成德之名», yani erdemi olgunlaşmış kişinin adı sayar. 汉典 kelimenin iki tarihsel anlamını birlikte kaydeder: önce «yüksek mevkideki kişi», sonra «karakteri yüce kişi». Bu cümlede hangisinin baskın olduğu şerhe bağlı.

Bugünkü dile geçen sekiz cümle

Tablodaki modern çeviriler 朱熹'nin şerhini izler.

温故知新 ve 知之为知之

汉典 温故知新'yi «温习旧知识以获得新理解» diye tanımlar ve kaynak olarak bu cümleyi gösterir. Deyim 而'yı ve cümlenin ikinci yarısını bırakmış; 朱熹'ye göre 故 «önceden duyulan», 新 «şimdi kazanılan»dır.

2.17'de 孔子 öğrencisi 子路'ya seslenir. 为 burada «saymak» anlamında wéi okunur: bildiğini bilir say, bilmediğini bilmez say. 汉典 知 için ikinci bir okunuş da kaydeder: zhì, «智 ile aynı». 是知也'daki son 知'yi böyle okursan anlam «bu, akıllılıktır» olur. Bugünkü dil bu iki anlamı 知道 ile 智慧'ye bölmüş.

三人行 ve bir cümlenin yarısı

汉典 bugünkü 三人行，必有我师 sözünü «çevrendeki herkesin öğrenmeye değer bir yanı vardır» diye açıklar. 朱熹'nin okuması daha keskindir: üç kişiden biri benim; öteki ikisinden biri iyi, biri kötü; iyisine uyarım, kötüsünü görünce kendi kötülüğümü düzeltirim, «是二人者皆我师也». 汉典'nin açıkladığı söz ilk yarıdır; kötü örnekten ders çıkarmayı anlatan ikinci yarı ona girmemiş. 我师 de dikkat ister: klasik dilde 的 olmadan «benim öğretmenim» demektir.

仁: bir tanım değil, cevaplar

Bu söz iki kez geçer: 颜渊 12.2'de 仲弓'nun 仁 sorusuna verilen cevabın içinde; 卫灵公 15.23'te 子贡 «ömür boyu uygulanacak tek bir söz var mı?» diye sorunca 孔子 önce 恕 «anlayış» der, sonra bu cümleyi söyler. 勿 «yapma» anlamında bir yasak sözüdür; bugün 请勿吸烟 gibi levhalarda yaşar.

Aynı bölümde 仁 sorusuna iki öğrenci iki ayrı cevap alıyor; Stanford Ansiklopedisi 12.22'yi «bazen» verilen genel bir tanım diye anar. 仁'yi tek bir Türkçe kelimeye bağlamak yerine cevaplarını okumak daha sağlam. 汉典'nin bugünkü tanımı «insanlar arasında karşılıklı sevgi, yardım, şefkat»tir: 仁爱, 仁义.

而立 ve 不惑: bir cümleden yaş adları

2.4'te 孔子 hayatını on yıllarla anlatır. 汉典 而立'yi «sonradan otuz yaşın adı», 不惑'yi «kırk yaşın adı» diye kaydeder; 而立之年 ve 不惑之年 bugün de kullanılır. 而 bağlacı kelimenin içinde kalmış: 而立 cümleden kesilip ad olmuş.

Karakter köşesi

汉典 曰'yi bir işaret karakteri sayar: ağız biçiminin üstüne eklenmiş kısa çizgi, çıkan sesi gösterir. 孔'nun gündelik anlamı «delik»tir (鼻孔, 孔雀'da kuşun adı olarak); 孔子'daki soyadıdır. 仁'yi 汉典 «人 ile 二'den» kurulmuş bir birleşik karakter sayar. 君 bugün 君子 ve 君主 gibi kelimelerin içindedir. 悦, 说'nun yuè okunuşunun bugünkü yazımıdır: 喜悦, 愉悦.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede en yakın deneyim, eski bir şiirin dizesini bugün dolaşan bir söz olarak tanımaktır. TDK, «ilim» maddesinde Yunus Emre'nin «İlim ilim bilmektir / İlim kendin bilmektir» dizelerini örnek gösterir. TDV İslâm Ansiklopedisi Yunus Emre'yi Eski Anadolu Türkçesinin oluşumunda çok önemli rol oynayan ilk Türk şairi diye anar; TDK da Eski Anadolu Türkçesini 13.–15. yüzyılların Oğuz Türkçesi olarak tanımlar.

Bu dize ile 知之为知之 arasında biçimce bir benzerlik var: ikisi de aynı kelimeyi bir cümlede iki ayrı işte kullanır. TDK «ilim» maddesini «bilim»e gönderir. Çincede de 知 bugün tek başına değil, 知道 içinde konuşulur.

Fark yazıda. 《论语》 bugünkü karakterlerle okunur; değişen, karakterin okunuşu ve görevidir (说 yuè). Osmanlı Türkçesi (TDK: 14.–20. yüzyılların yazı ve konuşma dili) ile yazılmış bir Divan şiirinde ise okuru çoğu zaman kelimenin kendisi durdurur; TDK Divan edebiyatını «Arap, Fars etkisi altında gelişmiş» diye tanımlar. Klasik Çincede ise zorluk kısalıktan gelir: 我师'da 的 yoktur, 勿施于人'da özne yoktur.

Örnekler

Örnek diyalog

16 Mart 2029 cuma, 读书会. Deniz'in nüshasında 7.21'in altı kurşun kalemle çizilmiş.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örnek: 只学习不思考，就会越学越糊涂。 朱熹 罔'yu «zihin karanlıkta kalır, bir şey kazanılmaz» diye açar; 糊涂 bunu bugünkü dille karşılar.
2. 己 → 自己, 欲 → 想要, 勿 → 不要 / 别, 于 → 给 ya da 对: 自己不想要的，不要给别人。
3. «Zamanı gelince» Wang Su'nun «以时诵习之» okumasıdır; «durmadan» 朱熹'nin «时时习之» okumasıdır.
4. 我爸爸今年四十岁，到了不惑之年，可是很多事他还是不确定。 不惑 «şüphe kalmaması» demek olduğu için cümle hafif bir şakadır.

Özet kartı

1. 《论语》 孔子 ile öğrencilerinin sözlerinin derlemesidir; 20 bölümü vardır ve bölüm adları bölümün ilk sözleridir (学而, 为政).
2. 子曰'deki 子 孔子'yi, 曰 «dedi»yi gösterir; 曰 bugün alıntıda yaşar.
3. 不亦说乎'daki 说 yuè okunur, «sevinmek» demektir (= 悦).
4. 时习 tartışmalıdır: Wang Su «zamanında», 朱熹 «durmadan» der; 朋 ve 君子 için de şerhler ayrılır.
5. Bugünkü izler: 温故知新, 而立之年, 不惑之年, 三人行，必有我师, 己所不欲，勿施于人.
6. 朱熹'nin 三人行 okumasında kötü örnek de bir öğretmendir; 仁 sorusuna ise her öğrenci başka bir cevap alır.
7. Yeni karakterler: 曰, 孔, 仁, 君, 勿, 悦.

Sonraki derse köprü

《论语》'da cümlenin ritmini konuşma kurar: biri sorar, 子曰 diye cevap gelir, 乎 ve 也 cümleyi kapatır. Sıradaki metinlerde kimse kimseye cevap vermiyor: Tang döneminden dört dizelik şiirler, her dizede aynı sayıda karakter. Soru da cevap da yoksa dizeyi ne bağlar; dize sonlarında birbirini karşılayan sesler mi?