Klasik Çinceye giriş (文言文): 之, 乎, 者, 也

Kanca

Song hanedanının ilk imparatoru 宋太祖 bir gün başkentin yeni dış surlarını denetlemeye çıkar. Güney kapısının alnında 朱雀之门 yazmaktadır. İmparator sorar: neden düpedüz 朱雀门 değil, bu 之 ne arıyor orada? Yanındaki danışmanı 赵普 «o bir yardımcı sözcüktür» der. İmparator güler: «之乎者也，助得甚事？» Yani bu dört sözcük neye yardım eder ki? Cevap: iki bin yıllık bir yazı dilinde neredeyse her şeye. Bugünkü Çincede de hâlâ saklandıkları yerler var.

Anlatım

Sahne: tahtada sekiz karakter

1 Mart 2029 perşembe, dönemin ilk haftası. 张老师 derse girer girmez tahtaya sekiz karakter yazdı: 陈胜者，阳城人也. Cümle 司马迁'in 《史记》 eserinde 《陈涉世家》 bölümünün ilk satırıdır. Bugünkü Çinceyle nasıl söyleneceğini 马克 hemen buldu: 陈胜是阳城人. 张老师'nin ikinci sorusu daha zordu: «Peki 者 ile 也 nereye gitti, 是 nereden geldi?»

Ödev de o soruyla geldi: bölümün ilk paragrafını 7 Mart çarşambaya kadar bugünkü Çinceye çevirmek. Paragraf kısa, ama içinde bu dersin dört sözcüğünün hepsi var.

Klasik yazı dilinde (文言文) bu sözcükler çok yük taşır, çünkü cümle kısadır ve bugünkü 的, 是, 吗, 去 gibi kelimelerin çoğu yazılmaz. Okurken her birine şu soruyu sorarsın: cümlenin neresinde duruyor, önünde ve arkasında ne var?

也: yargıyı kapatan ses

陈胜者，阳城人也 cümlesinde 是 yoktur. Konu 者 ile ayrılır, arkasından bir duraklama gelir, yargı da 也 ile kapanır. 汉典 bu cümleyi 者 maddesinde örnek verir: 者 burada «duraklama bildirir ve yargı cümlesinin kalıbını kurar».

者 düşebilir, 也 kalır. 《孟子·告子上》'de bir seçimi anlatan ünlü bölüm böyle açılır:

所欲 «istenen şey» demektir; 所 yapısını Ders HSK6.9'dan tanıyorsun. Cümlede 是 yok; yargıyı sondaki 也 taşıyor. Bugünkü Çincede bu cümle 鱼是我想要的东西 olur.

也 her zaman yargı bildirmez. 汉典 onun klasik görevleri arasında soru tonunu da sayar. Aynı 《陈涉世家》 paragrafında, gündelikçi arkadaşı büyük hayaller kuran 陈胜'ye güler:

Burada soruyu 何 «ne, nereden» kurar, 也 cümleyi kapatır. Bugünkü 也'nın «de, da» anlamını ise klasik metinde çoğunlukla 亦 taşır.

者: «…an, …en»

者 bir fiilin, sıfatın ya da öbeğin arkasına gelip onu «bunu yapan kişi, böyle olan şey» yapar; 汉典 de onun kişiyi, işi ve nesneyi gösterdiğini söyler. Bugünkü kelimeler bu kalıbın donmuş hâlidir: 学者 «bilen, araştıran», 作者 «yazan», 记者 «kaydeden», 读者 «okuyan». 前者 ve 后者 da aynıdır: «önceki», «sonraki».

Klasik metinde 者 kelime değil, canlı bir yapıdır; arkasına istediğin öbeği alabilir. 陈胜'ye gülen adam metinde 佣者 diye anılır: «ücretle çalışan». 孟子'deki seçim de böyle biter: balığı da ayı pençesini de istiyorum, ikisi birden olmuyorsa,

之: üç iş

之'nın işi ötekilerden fazladır. 汉典 onun görevleri arasında üçünü öne çıkarır: ilgi kurmak (bugünkü 的), bir şeyin yerini tutmak (zamir) ve «gitmek». Hangisi olduğunu konumu söyler.

İki ad arasındaysa 的'dir. 陈胜 gülen arkadaşına şöyle karşılık verir:

鸿鹄之志 bugün de deyim olarak yaşar: «büyük hedef». Kesirlerdeki 三分之一 ile 百分之五十'de de bu 之 durur (Ders HSK4.32).

Fiilin arkasındaysa zamirdir. 《荀子·劝学》'nin başındaki benzetmede 之, çivit bitkisinden elde edilen boyanın yerini tutar:

Bugünkü 青出于蓝 deyimi buradan gelir: öğrenci hocasını geçer.

Arkasında bir yer varsa ve oraya götüren başka bir fiil yoksa, 之 kendisi fiildir: «gitmek». 陈胜'nin hikâyesi tam böyle başlar: 辍耕之垄上, «çift sürmeyi bırakıp tarla sırtına çıktı». 《孟子·滕文公上》'de veliaht prens için de aynı fiil kullanılır:

乎: soru, ünlem, edat

乎 cümle sonunda soru kurar. 陈胜 isyanını başlatırken arkadaşlarına sorar:

Cevap beklenmeyen bir sorudur; bugün 难道王侯将相是天生的吗 diye söylenir. Yukarıdaki 嗟乎'da ise 乎 bir ünlemdir: 汉典 onu «klasik ünlem» diye ayrıca sayar.

Üçüncü işi daha az göze çarpar ama bugüne en çok o kalmıştır. Fiilin ya da sıfatın arkasına gelen 乎, edat 于'nun işini görür. 《荀子·劝学》'de: 君子博学而日参省乎己, «olgun insan çok öğrenir ve her gün kendini yoklar». 省乎己 «kendinde yoklamak» demektir. 在乎 «önem vermek», 出乎意料 «beklentinin dışında», 异乎寻常 «olağanın dışında» kelimelerindeki 乎 bu edattır; 汉典 在乎 ve 异乎寻常'yi örnek olarak verir.

Dört edat daha: 矣, 焉, 哉, 兮

矣 bir durumun gerçekleştiğini bildirir, bugünkü cümle sonu 了'ye yakındır. 《荀子·劝学》'de: 吾尝终日而思矣，不如须臾之所学也, «bir gün boyu düşündüm; bir anlık öğrenmenin verdiğini vermedi». 焉 hem edatı hem yeri içinde taşır, «orada, onda» demektir; 汉典 onu «于 artı 是» diye açıklar. Aynı metinde: 积土成山，风雨兴焉, «toprak yığılıp dağ olunca rüzgâr ve yağmur orada doğar». Bugünkü 心不在焉 «aklı başka yerde» bu 焉'yi korur: kalp orada değil.

哉 ünlem ya da cevap beklemeyen soru tonudur; 陈胜'nin kuğu cümlesi onunla kapanıyordu. 兮 ise şiirin sözcüğüdür, dizenin ortasında bir nefes gibi durur. 《史记·项羽本纪》'de 项羽'nun son şarkısı:

Karakter köşesi

汉典'nin ayrıştırmasında 矣'nın anlam bileşeni 矢, ses bileşeni üstteki 以'dir. 焉 resim karakteridir; sözlüğe göre ilk anlamı bir kuş adıydı. 哉'yı 《说文》 «söz arasındaki sözcük» diye, 兮'yı «sözün bir an durması» diye tanımlar. Bugün dördüne de en çok deyimlerde ve alıntılarda rastlanır.

Türkçe ile karşılaştırma

也'nın yaptığı işi Türkçede ek-fiil yapar. Göksel ve Kerslake ad yüklemli cümlede -DIr ekini bölüm 8.3.3'te verir; örnekleri arasında «yırtıcı bir kuştur» var. «Chen Sheng Yangchenglidir» cümlesinde yargıyı taşıyan da sondaki -dir'dir, tıpkı 也 gibi cümlenin sonundadır. Bugünkü Çince ise 是'yi iki adın arasına koyar.

者 Türkçenin başsız sıfat-fiil yapısını hatırlatır. Aynı grameri bölüm 25.3'te «operayı sevmeyenler» gibi örneklerle anlatır: niteleyen öbek kalır, nitelenen ad düşer, ek sıfat-fiilin üstüne geçer. 舍鱼而取熊掌者 da böyle kurulur: «balığı bırakıp ayı pençesini alan». Türkçe bunu -An ekiyle, klasik Çince 者 ile yapar.

Eski bir yazı dilinin bugünkü dilde donmuş kalıplar halinde yaşaması da tanıdık bir durum. TDK «velhasıl»ı Arapça ve'l-ḥāṣil'den getirir ve «kısacası» diye açıklar; «ilelebet» de Arapça ilā'l-ebed'den gelir, «sonsuza değin» demektir. Bunları kullanan kalıbı bütün olarak bilir; 总而言之, 心不在焉, 出乎意料 de çoğu konuşan için böyledir. Fark şurada: Çincede bu kalıntılar başka bir dilden değil, aynı dilin iki bin yıl önceki hâlinden gelir ve aynı karakterlerle yazılır.

Örnekler

Örnek diyalog

3 Mart 2029 cumartesi öğleden sonra, Deniz'in evi. Masada 张老师'nin fotokopisi, 小明 ödevin ilk paragrafına bakmaya gelmiş.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) «gitmek»: arkasında yer var, oraya götüren başka fiil yok. (b) zamir: 取'nın nesnesi. (c) 的: iki ad arasında.
2. 熊掌也是我想要的东西。 亦 bugünkü 也 «de, da» olur; cümle sonundaki yargı 也'su düşer, yerine ortaya 是 girer.
3. 嗟乎 ünlem; 宁有种乎 cevap beklemeyen soru (bugünkü 难道……吗); 省乎己 edat, 于 gibi.
4. 心不在焉'deki 焉 «orada» (于 artı 是); 出乎意料'deki 乎 edat 于; 学者'deki 者 «…an kişi».

Özet kartı

1. Klasik yazı dilinde 是, 的, 吗, 去 gibi kelimelerin işini çoğu zaman boş sözcükler (虚词) görür.
2. Yargı cümlesi «……者，……也» kalıbıyla kurulur: 者 konudan sonra bir duraklama, 也 yargının sonu. 者 düşebilir: 鱼，我所欲也.
3. 者 öbeğin arkasına gelip «…an, …en» yapar: 佣者, 舍鱼而取熊掌者; bugün 学者, 作者, 记者, 读者, 前者, 后者.
4. 之 iki ad arasında 的 (鸿鹄之志, 百分之), fiilin arkasında zamir (取之于蓝, 置之度外), bir yerin önünde ve fiilsiz «gitmek» (之垄上, 之楚).
5. 乎 cümle sonunda soru ya da ünlem; fiilin arkasında 于: 在乎, 出乎意料, 异乎寻常.
6. 矣 gerçekleşmiş durum (了'ye yakın), 焉 «orada» (心不在焉), 哉 ünlem ve sert soru, 兮 şiirde dize içi nefes.
7. Yeni karakterler: 矣, 焉, 哉, 兮.

Sonraki derse köprü

Bu derste edatları üç ayrı kitaptan, tek tek cümlelerden topladık. Sıradaki derste tek bir kitabın, 论语'nın kısa cümlelerine bakacağız. 之'nın üç işi ve 乎'nın soru tonu böyle kısa bir cümlede yan yana geldiğinde, bu derste konumdan yaptığımız okuma yetecek mi?