Konuşma dili ve yazı dili (口语, 书面语)

Kanca

Pekin'de bir trafik levhası 四环以内不准鸣笛 der: «dördüncü çevre yolunun içinde korna çalmak yasak». Mantıkla bakınca karşılığı da yazılabilmeli: 四环以外准鸣笛, «dışında serbest». Ama bu ikinci cümleyi kimse yazmaz, dilbilimci 冯胜利 de onu kurulamaz cümleler arasında gösterir. Bir cümle olumsuzken kuruluyor da olumlu olunca neden dağılıyor? Cevap anlamda değil, kulakta: yazı dilinin kendine ait bir ritim kuralı var.

Anlatım

Sahne: bir e-posta, bir mesaj

30 Ocak 2029 salı sabahı Deniz'e 周经理'den bir e-posta geldi. 2027 aralığında Türk misafirlerine yardım ettiği seyahat şirketi yine bir grup karşılıyordu:

Deniz同学：您好！我公司接待的土耳其旅游团将于2月8日抵达北京，在酒店用餐后前往故宫参观，晚上观看京剧。希望您届时给予帮助。如有时间，请于2月2日前回复。

Deniz haberi hemen 小明'e yazdı. Mesaj kısaydı ve tek bir resmî kelime taşımıyordu:

小明，周经理又找我了！八号有个土耳其团到北京，吃完饭去故宫，晚上看京剧，想让我去帮忙。你说我去不去？

İki metni yan yana koyunca fark satır satır okunuyor:

Deniz iki metni de o günün tatil günlüğüne yazdı; 张老师'nin ödevi her gün Çince bir paragraftı. Altına tek bir soru ekledi: aynı haber neden iki ayrı dille anlatılıyor?

Kayıt farkını ilk kez Ders HSK4.9'da üslup rengi (语体色彩) adıyla, sonra Ders HSK5.38'de bir eş tablosuyla gördün; Ders HSK6.8 de ilanlardaki 于, 因, 除'yi işledi. Bu ders o eşleri tek tek saymak yerine, eşleri üreten kuralları topluyor.

Hece sayısı ölçüt değil

Kayıt farkını hece sayısıyla açıklamak cazip: yazı dili kısa, konuşma uzun. 虽, 但, 因, 便, 均 bu izlenimi besledi. Ama Deniz'in tablosu çoğu satırda ters yöne gidiyor: gündelik 吃饭 e-postada 用餐 (汉典: «进食，吃饭»), 看 de 观看 (汉典: «仔细地看；观赏»), 帮忙 de 给予帮助 oluyor. Yazı dili burada uzatıyor.

冯胜利'nin 2003 tarihli makalesindeki eş listesi de iki yönü birlikte gösterir. Konuşma tarafında 去, 写, 找, 丢, 很, 都 gibi tek heceliler var; yazı tarafında 往, 觅, 失, 甚, 皆 gibi yine tek heceliler. Aynı listede 爸爸 karşısında 父亲, 不同 karşısında 差异 duruyor. Belirleyici olan, kelimenin nereden geldiği ve cümlede neyle eşleştiği.

Birinci kural: eski tek heceli bir eş ister

冯胜利'nin ana gözlemi şu: yazı dilinin eski dilden aldığı tek heceli kelimeler çoğu zaman yalnız duramaz, iki heceli bir birim içinde kullanılır. Kanca'daki 准'yı da 冯胜利 bu grubun yanında anar: 不准鸣笛'de 不准 iki heceli bir birim kurar; 准鸣笛'de 准 tek başına kalır ve kulağa yabancı gelir.

Makalenin en açık örneği bir turist tabelası. 宜 «uygun», 往 «gitmek» demek, ikisi de eski dilden. 不宜往 kurulmaz; 宜前往 de kurulmaz. Yalnız 不宜前往 «gidilmesi uygun değil» kurulur, çünkü burada 不 ile 宜, 前 ile 往 ikişer hecelik iki birim oluşturur. 据 da aynı davranır: yazıda 据此, 据实 olarak görünür.

Bu kuralın bir sınırı var: 冯胜利 onu eski dilden gelen tek hecelilerin davranışı olarak koyar. Gündelik 去, 吃, 看 bu kısıtı taşımaz; 我去 rahatça söylenir.

İkinci kural: biçim fiili iki heceli bir eylem ister

E-postadaki 给予帮助'da 给予 neredeyse hiç anlam katmıyor; 帮助 tek başına da aynı işi söylerdi. 朱德熙 1985 tarihli makalesinde bu tür fiilleri ayrı bir grup olarak inceler: 进行, 加以, 给予, 予以 ve 作.

朱德熙'nin bulduğu kısıtlar Türkçe konuşan bir öğrenci için doğrudan kural işlevi görüyor. Dördü de aynı yerden doğar:

1. Nesne iki heceli bir eylem adıdır. 进行调查, 加以说明, 给予帮助 kurulur; tek heceli 查, 修, 帮 bu yere girmez. 冯胜利 aynı olguyu daha geniş bir kural olarak koyar: bu fiillerin arkasındaki öge iki heceli olmak zorundadır.
2. Zarf nesnenin değil, biçim fiilinin önüne gelir. *进行马上调查 değil, 马上进行调查.
3. Eylem adı kendi nesnesini alamaz. *进行调查农村 değil; nesne 对 ile öne çekilir: 对农村进行调查.
4. İki eylem 和 ya da 与 ile bağlanır. 进行观察和分析; *进行又观察又分析 kurulmaz.

İkinci ve üçüncü kuralın gerekçesi de aynı makalede: bu konumdaki 调查, 研究 gibi kelimeler isim gibi davranır. 历史研究, 农村调查 da bu yüzden kurulabiliyor.

Kalıp düzeyi: aynı anlam, başka bir iskelet

Kayıt farkı yalnız kelimeyi değiştirmez, cümlenin iskeletini de değiştirebilir. 冯胜利'nin örneği: konuşma dili 他在写作方面很有才能 der, yazı dili 他善于写作. Aynı makale yalnız yazıda görülen başka iskeletler de sayar: 为现代化而努力 (为……而), 广为流传 (广/深/大 + 为).

Kayma: sınır geçirgendir

İki kayıt arasındaki sınır sabit değildir. 冯胜利 eski dildeki «güçle» anlamlı 大'yı örnek verir: 大骂, 大吃, 大笑. Bu biçimler konuşmada tek tek kelimeleşmiş, kalıplaşmış hâlde yaşıyor; yazıda ise kalıp hâlâ üretkendir.

Ters yönde de kayma var. 冯胜利 2005 tarihli bir makalesinde 黄侃'nin bir notunu aktarır: üslup bazen «yukarı» çıkar (其初尽俗，文之以雅), bazen «aşağı» iner. Ona göre 从事, 加以, 进行 gibi bugünkü resmî kelimeler halk dilinden yazının diline yükselmiş biçimlerdir.

Sınırın geçirgen olması iki kaydı rastgele karıştırmaya izin vermez. Aynı makalenin örneği: bir arkadaş ödünç aldığı bisikleti geri verirken «得修一下了» der; «必须进行修理了» dediğinde tuhaf kaçar. Trafik kuralı ise aynı şeyi 必须加以修理 diye yazabilir. 冯胜利 iki kaydı tek cümlede karıştırmanın sonucunu 不伦不类 diye niteler: ne bu ne o.

Karakter köşesi

餐 kendisi 吃 anlamı taşır ve konuşmada en çok 餐厅, 早餐 içinde duyulur; 用餐 ise tabelanın kelimesi. 抵'nin bu dersteki anlamı «varmak»: 抵达 bir uçuş ya da tren duyurusunda 到达'nın daha resmî eşi. 予 yǔ okunur ve 予以, 给予 içinde «vermek» demektir; eski metinlerde yú okunduğunda «ben» anlamı taşır. 派 e-postadaki 派人 «adam göndermek». 俗 雅俗 çiftinin ikinci yarısı: 通俗 «herkesin anlayacağı», 风俗 «gelenek».

Ezber için: 俗'nin solundaki 亻 «insan». 汉典 bu karakteri bir ses-anlam birleşimi sayar ve kökü «gelenek insanın davranışıdır» diye açıklar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin resmî yazısı da kendi işaretlerini taşır, ve bunların bir kısmı Çincedeki biçim fiiline çok benzer. Göksel ve Kerslake 13.3.1.2'de «bulun-» yardımcı fiilinin resmî ya da bilgiç bir söyleyişle sınırlı olduğunu yazar. «Katkıda bulunmak» buna bir örnek: asıl anlamı «katkı» taşır, fiil yalnızca resmî bir yüklem kurar. «Onarım yapılmalıdır», «inceleme gerçekleştirilmiştir» de aynı yoldan gider; tıpkı 给予帮助'da olduğu gibi eylem bir isme dönüşür, yüklemi zayıf bir fiil kurar.

İkinci işaret zaman ve kip ekleri. Aynı kitap 21.3.2'de «-mAktA» ile «-(I)yor» arasındaki farkın büyük ölçüde üslupta olduğunu söyler: «-(I)yor» daha az resmîdir ve konuşmada çok daha sık duyulur. 21.4.1.2 de akademik ve resmî yazıda, ayrıca radyo ve televizyon duyurularında «-DIr» ekinin fiil biçimlerine bile eklendiğini anlatır. 周经理'nin e-postası Türkçe yazılsaydı «Grubumuz 8 Şubat'ta Pekin'e varmış olacaktır» diyebilirdi; Deniz arkadaşına ise «Sekizinde bir Türk grubu geliyor» yazardı.

Çinceyi Türkçeden ayıran şey ritim kısıtı. Türkçede «tamir edilmelidir» de «onarılmalıdır» da aynı kayıtta durur; hece sayısı kayıt kuralının parçası değil. Çincede ise 加以修理 kurulurken 加以修 kurulmaz. Türkçe konuşan bir öğrenci kaydı doğru seçse bile hece dengesini kaçırabilir.

Örnekler

Örnek diyalog

31 Ocak 2029 çarşamba akşamı. 小明 altıncı kattan iniyor; Deniz masada dizüstü bilgisayarın başında.

Deniz cevabı o gece gönderdi ve 8 Şubat'ta grubu karşılamaya söz verdi. 小明'e ise iki kelimelik bir mesaj attı: 去了！

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 他们晚上九点回酒店。 将于 → zaman doğrudan fiilin önüne; 返回 → 回; 游客 yerine özne zamir olur.
2. 吃饭 → 用餐; 看比赛 → 观看比赛; 去北京 → 前往北京; 修一下 → 加以修理. Üçünde yazı dili kelimeyi uzatıyor; hece sayısı ölçüt değil.
3. Gelebilir: 朱德熙 bu fiillerin çoğu zaman birbirinin yerine geçtiğini gösterir (我们将对这个问题进行研究). Zarf ise biçim fiilinin önüne gider: 马上加以研究.
4. 不宜前往. 宜 ve 往 ikisi de eski dilden gelir; ancak 不 ve 前 ile iki heceli birer birim kurduklarında cümle tamamlanır.

Özet kartı

1. Yazı dili ile konuşma dilini hece sayısı ayırmaz: 虽 ve 但 kısaltır, 用餐 ve 观看 uzatır.
2. Eski dilden gelen tek heceliler çoğu zaman yalnız durmaz, bir eş bulur: 不宜前往, 据此 (嵌偶单音词).
3. Biçim fiilleri (进行, 加以, 给予, 予以) iki heceli bir eylem adı ister: 进行修理, *进行修.
4. Biçim fiilinin nesnesi isim gibi davranır: zarf öne gider (马上进行调查), asıl nesne 对 ile öne çekilir (对农村进行调查).
5. Kayıt cümle iskeletini de değiştirir: 在写作方面很有才能 ↔ 善于写作.
6. Sınır geçirgen: 大笑 gibi biçimler konuşmada kalıplaşmış; 进行 gibi kelimeler halk dilinden yazıya yükselmiş.
7. Arkadaşa 进行 ile konuşmak, bir kuruma 冻死我了 yazmak kadar yerini bulmaz.
8. Yeni karakterler: 餐, 抵, 予, 派, 俗.

Sonraki derse köprü

Deniz cevabını 尊敬的周经理 diye açmış, ortasına 感谢贵公司的信任 yazmıştı. 贵 hep karşı tarafa bakar: 贵公司 yazanın değil, okuyanın şirketidir. 冯胜利'nin eş listesinde yazı tarafında 贵'nin yanında 本 da durur ve yazanın kendi tarafını adlandırır. Sıradaki ders bu ekseni genişletiyor: karşındakini yükselten saygı sözlerinin yanında, kendini küçülten alçakgönüllülük sözleri (谦辞) de var. Bu sözler yön değiştirebilir mi, ve hangileri bugün hâlâ konuşmada yaşarken hangileri yalnız kâğıtta kaldı?