Sonekler: -化, -式, -型, -性

Kanca

Bir mobilya mağazasında iki sandalye yan yana duruyor. Birinin etiketinde 中式, ötekinde 新型 yazıyor. İkisi de sandalyeyi niteliyor, ama hiçbirine 很 ekleyemezsin: «很中式的椅子» kulağa tuhaf gelir, «很新型» da öyle. Tek bir hece, uysal bir kelimeyi neden bu kadar katılaştırdı?

Anlatım

Sahne: kapıdaki duyuru

3 Ekim 2028 salı, 国庆节'in üçüncü günü. Deniz sabah koşusundan dönerken sitenin kapısında 高阿姨'yı yeni asılmış bir kâğıdın önünde buldu. Eylülde yeniden açılan dere boyu yol için site yönetiminin (物业) duyurusuydu:

小区绿化通知

河边步道已经正式开放。为了进一步绿化小区，物业将在步道两边种树，并放几把中式长椅。为了提高步道的安全性，这个星期会有大型车辆进出，请大家注意。有什么意见，请在十月八日以前告诉物业刘先生。

Duyuru bu ders için yazıldı. 高阿姨 ağaçlara sevindi; Deniz ise kısacık metinde 绿化, 中式, 安全性 ve 大型'yı gördü. Dördünün de son hecesi gövdeye yapışmış ve onu başka bir türe çevirmiş.

Son hece kelimenin türünü değiştirir

桌子'daki 子 ve 售货员'deki 员 gibi gerçek sonekler anlamını yitirmiş parçalardı (Ders HSK3.1). Geçen derste de kelimenin başına geçen yarı önekleri gördün (Ders HSK6.1). Bu dersteki dört hece onların sondaki karşılığıdır.

Önekler anlamı ayarlıyordu; bu soneklerin işi çoğu zaman sözcük türüne uzanır. 绿 bir renktir; 绿化 bir eylemdir. 重要 bir sıfattır; 重要性 bir isimdir. 大 yüklem olabilir (这个房间很大), 大型 olamaz.

—化: bir duruma getirmek, bir duruma gelmek

汉典 化'nın anlamlarından birini tam olarak bu iş için verir: «isim ya da sıfatın arkasına gelir, bir niteliğe ya da duruma dönüşmeyi gösterir» ve örnek olarak 绿化'yı yazar. 绿化 «ağaç, çiçek dikip çevreyi yeşillendirmek»tir. 现代化 «bir şeyi çağın ileri düzeyine ulaştırmak», 简化 «karmaşık bir şeyi sadeleştirmek», 美化 «süsleyip güzelleştirmek».

Son üçünün tanımında 使 geçer: biri bir şeyi o duruma getirir. Öyleyse X化 çoğu zaman nesne alır: 简化手续, 美化环境. Ama aynı sonek kendi kendine olan bir değişimi de anlatabilir. 老化 bir aküye, bir kabloya ya da bir nüfusa zamanla gelen yıpranmadır; 恶化 «durumun kötüye gitmesi». Yapan yoktur: 病情恶化了.

X化 isim gibi de kullanılır: 实现现代化 «çağdaşlaşmayı gerçekleştirmek».

Bir tuzağa dikkat: 化 ile biten her kelime bu diziden gelmez. 变化, 文化 ve 消化 kalıplaşmış birer kelimedir; 化学'de 化 sonda bile değildir. Yarı sonekte önündeki parça (绿, 简, 现代) tek başına kelimedir ve 化 ona «o hale gel/getir» anlamını ekler.

—式 ve —型: tarz ve tip

式'nın sözlükteki ilk anlamı «bir nesnenin dış görünüşü», ikincisi «belirli bir ölçü, kalıp»tır. Yarı sonek olarak bir şeyin hangi usulle, hangi tarzda yapıldığını söyler: 中式 «Çin usulü», 西式 «Batı usulü», 欧式 «Avrupa tarzı», 新式 «yeni tarz».

型'nın ilk anlamı daha somuttur: dökümde kullanılan kalıp. Oradan «tip, model» anlamına geçer: 类型, 血型, 型号. Yarı sonek olarak bir şeyin hangi türden, hangi boyda olduğunu söyler: 大型, 小型, 新型, 典型.

Kabaca: 式 görünüşü ve yapılış biçimini, 型 türü ve boyutu anlatır. 中式椅子 Çin tarzı oyulmuş ahşap bir sandalyedir; 新型椅子 yeni geliştirilmiş bir modeldir. Sınır keskin değildir. Tayvan'ın sözlüğü 新型'yı «yeni tarz ya da tür» diye açıklar ve karşıtı olarak 旧式'yı verir. Yani bir 型'nın karşıtı bir 式 olabiliyor.

中式 eski metinlerde zhòngshì okunur ve «sınavı geçmek» demektir. 血型'ya anakaranın sözlüğü xuèxíng, Tayvan'ınki xiěxíng okunuşunu verir.

开幕式 ve 仪式'daki 式 ise «tören» anlamındadır; 方式, 形式 ve 正式 tek parça kelimelerdir.

Yüklem olamayan sıfatlar

大型, 中式 ve 新型 derecelendirilemez: bir mağaza ya büyük ölçeklidir ya da değildir.

Bu yüzden X式 ve X型 ismin önüne doğrudan geçer: 大型超市, 中式早饭. Yüklem konumunda 是……的 kalıbına girerler: 这家超市是大型的. «这家超市很大型» kurulmaz; bir derece söylemek istiyorsan sıfatın kendisine dön: 这家超市很大.

—性: niteliği isim yapmak

性 tek başına «cinsiyet» ya da «yaradılış» anlamına gelir; 性别, 性格, 个性 kelimelerinde bu anlamı gördün. Yarı sonek olduğunda bir sıfatın ya da fiilin anlattığı niteliği bir isme çevirir. 重要 «önemli»dir, 重要性 «önem». 可能 «olası»dır, 可能性 «olasılık». 积极 «istekli, etkin», 积极性 «istek, şevk». 稳定 «sabit, sarsılmaz», 稳定性 «sağlamlık, denge».

Bu isimler özne ya da nesne olur: 这个问题的重要性很大. Bazı X性 kelimeleri ise ayırıcı sıfat gibi davranır ve ismin önüne geçer: 一次性筷子 «tek kullanımlık çubuk».

Karakter köşesi

型'nın altındaki 土 dökümün topraktan kalıbını hatırlatır; üstteki 刑 ise kelimeye sesini verir. 性'nın solunda kalbin dikey biçimi (忄), sağında sesi veren 生 durur. 欧 欧洲'nın ilk hecesidir ve 欧式'daki «Avrupa» anlamı oradan gelir. 仪, 仪式 «tören» kelimesiyle bu derse girdi. 稳 on dört çizgiyle tablonun en kalabalığıdır: solda 禾, sağda 急 ile aynı biçimli bir parça.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu işlerin çoğunu da sonekle yapar, ama her işe ayrı bir ek ayırır. 现代化'nın karşılığı -lAş ve -lAştIr'dır. Göksel ve Kerslake'in dilbilgisi -lAş'ı, nitelik bildiren sıfatlardan «o niteliğe ulaşma sürecini» anlatan geçişsiz fiiller kuran bir ek olarak tanımlar: güzelleşmek, koyulaşmak. TDK «çağdaşlaşmak»ı «çağdaş duruma gelmek» diye tanımlar. Türkçe burada iki ayrı fiil kurar: «şehir modernleşti» ile «şehri modernleştirdiler». Çince ikisini tek bir 现代化 ile söyler; kimin değiştirdiği cümlenin öznesinden ve nesnesinden okunur. 绿化 ise «ağaçlandırmak» olur.

性'nın Türkçedeki en yakın akrabası -lIk'tır. Aynı dilbilgisi -lIk'ın ilk işini «bir kavramla ilgili durumu adlandırmak» diye verir: iyilik, çabukluk. 可能性 «olasılık», 必要性 «gereklilik», 安全性 «güvenlik» olur. Ama her zaman değil: 重要性'nın karşılığı «önemlilik» değil, kökün kendisi olan «önem»dir.

式 ve 型 için tek bir sonek yoktur. -sAl, dil devrimiyle Arapça -î'nin yerine giren ve isimden ilişki sıfatı kuran bir ektir (tarihsel, yapısal, küresel). 中式'yı «Çinsel» diye çeviremezsin; Türkçe burada sonek yerine bir isim tamlamasına başvurur: «Çin usulü», «Avrupa tarzı», «büyük ölçekli».

Örnekler

Örnek diyalog

7 Ekim 2028 cumartesi öğleden sonra, metronun iki durak ötesindeki büyük bir mobilya mağazası. Burs sonucu 29 Eylül cuma günü e-postayla gelmişti: Deniz bursu kazandı. Parayla ilk yapmak istediği şey, oturdukça gıcırdayan eski çalışma sandalyesini değiştirmek. 小明 seçmeye yardım ediyor.

Sandalyelerden söz ederken ikisi de ismi düşürüp 的'de durdu: 新型的, 中式的, 欧式的. 稳定性 ise 太差了'nın öznesi, 重要性 知道'nun nesnesi oldu.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 大型超市, 简化手续, 中式早饭, 可能性.
2. 变化. 变 ile 化 burada aynı anlamı taşıyan iki parçadır, ikisi de «değişmek»; 化 kelimeye ayrı bir iş katmaz. Ötekilerde 简, 美, 绿 bir nitelik bildirir ve 化 onu sürece çevirir.
3. 现代化 «modernleşme/modernleştirmek» (-lAş, -lAştIr), 安全性 «güvenlik» (-lIk): ikisinde Türkçe de tek bir sonekle kurar. 欧式 ise «Avrupa tarzı» olur; Türkçede ona karşılık gelen bir sonek yok, iki kelime gerekiyor.
4. 这是一把新型的椅子。 ya da 这把椅子是新型的。 新型 ayırıcı sıfattır: 很 almaz, yüklemde 是……的 ile durur.

Özet kartı

1. Yarı sonek (类后缀): kelimenin sonuna gelip anlamını koruyarak dizi kuran hece; altıncı düzeyde dört tane: —化, —式, —型, —性.
2. —化 bir duruma getirmeyi ya da gelmeyi anlatır: 现代化, 绿化, 简化 (getirmek), 老化, 恶化 (gelmek); X化 isim gibi de kullanılır (实现现代化).
3. —式 tarzı ve yapılış biçimini söyler: 中式, 西式, 欧式, 新式; 开幕式'daki 式 ise «tören».
4. —型 türü ve boyutu söyler: 大型, 小型, 新型, 典型.
5. X式 ve X型 çoğunlukla ayırıcı sıfattır (区别词): 很 almaz, ismin önünde ya da 是……的 içinde durur.
6. —性 bir niteliği isme çevirir: 重要性, 可能性, 稳定性; 一次性 gibi bazıları ayırıcı sıfat olur.
7. 变化, 文化, 方式, 正式 kalıplaşmış kelimelerdir; sondaki hece orada yarı sonek değildir.
8. Yeni karakterler: 型, 性, 欧, 仪, 稳.

Sonraki derse köprü

型 bir nesneyi türüne ve boyuna göre ayırdı. Çincede nesneleri sınıflayan daha eski bir düzen var: ölçü kelimeleri. 滴 bir damlayı, 扇 bir kapı ya da pencere kanadını, 卷 bir rulo kâğıdı sayar. Altıncı düzeyin ölçü kelimeleri bir nesneyi neden biçimine göre seçer, ve aynı kelime hem bir şeyi hem bir olayı sayabilir mi?