凡是…都…, 除非…才…

Kanca

Bir kütüphane kapısındaki ilan kimseyi adıyla anmaz. «Ödünç alınan her kitap…», «Kartını göstermeyen kimse…» diye başlar ve bir anda yüzlerce okuru, binlerce kitabı aynı cümleye bağlar. Çince yönetmelik dilinin bunun için iki kısa kelimesi var: biri bir sınıfın bütün üyelerini kapsar, öteki tek bir kapı bırakıp gerisini kapatır. Bu iki kelime kapıda durup seni içeri almayan görevlinin ağzında nasıl duyulur?

Anlatım

Sahne: kar sonrası kütüphane kapısı

20 Ocak 2029 cumartesi, yılın en soğuk günlerinden biri: takvimde 大寒. Deniz ile 马克 öğleden sonra okul kütüphanesine gitti; 张老师'nin önerdiği bir romanı tatilden önce almak istiyorlardı. Kapının yanına yeni bir ilan asılmıştı (kurgusal):

《寒假期间图书馆使用须知》

• 一、凡本校学生，均可凭学生证进馆。
• 二、凡是寒假前借出的图书，都须在开学后两周内归还。
• 三、除非有老师签字，否则每人最多借十本。
• 四、除非提前一天预约，才能使用小组讨论室。
• 五、凡损坏图书者，均须按价赔偿。

马克 kartını yurtta unutmuştu. Görevli telefondaki fotoğrafı kabul etmedi. İki gün sonra, 22 Ocak pazartesi, 张老师 ilanın fotoğrafını tahtaya yansıttı ve sınıftan maddeleri arkadaşa anlatır gibi yeniden söylemesini istedi.

凡是: bir sınıfın bütün üyeleri

汉典 凡是'yi «belirtilen kapsamın içindeki her şeyi toplar» diye tanımlar. Bu toplama işine bir ad verelim:

Kalıbın iskeleti şu: 凡是 + sınıfı tanımlayan bir isim öbeği, + 都 + yüklem. İsim öbeği çoğu zaman bir ilgi cümlesidir, çünkü sınırı bir özellik çizer: 凡是寒假前借出的图书, «tatilden önce ödünç verilmiş kitaplar». 国语辞典'nın örneği de böyle kurulur: 凡是他不认识的东西，都要问得一清二楚 «Tanımadığı ne varsa didik didik sorar».

Chinese Grammar Wiki 凡是'yi «只要是» ile açıklıyor ve İngilizceye çoğu zaman «as long as» diye çeviriyor. Demek ki 凡是 bir listeyi saymaz, bir koşul koyar. «Kim bu sınıfa giriyorsa» der. İlandaki ilk madde bu yüzden «bütün öğrenciler içeri girebilir» diye değil, «bu okulun öğrencisi olan herkes» diye okunur; okulun öğrencisi değilsen madde seni hiç kapsamaz.

Aynı kaynak kalıbın yerini de kesin söyler: 凡是 cümlenin başında durur. İkinci parçada en sık 都 gelir; 就 ve 一律 de olur. 一律 «istisnasız, hepsine aynı» der ve yönetmeliklerde sık görülür: 凡是没有预约的，一律不能进入.

凡是 ve 所有 arasındaki fark

所有 da «hepsi» der, ve cümle başında ikisi çoğu zaman yer değiştirebilir: 凡是会员都有折扣 ile 所有会员都有折扣 aynı indirimi anlatır. Ayrıldıkları yer dizilişte. 所有 bir sıfat gibi ismin önüne geçer ve bir iyelik öbeğinin içine girebilir; 汉典'nin örneği 贡献我所有的力量 «bütün gücümü vermek». 凡是 bunu yapamaz: 凡是 bir sınıf açar, bir nesnenin parçalarını toplamaz. 我所有的书都在这儿 doğru; 凡是 burada kullanılmaz.

Kayıt farkı ilanın kendisinde görülüyor. Birinci ve beşinci maddeler 是'siz 凡 ile ve 都 yerine 均 ile kurulmuş. Chinese Grammar Wiki iki noktayı kaydeder: 凡 yazı dilinde 凡是'den daha çok kullanılır, 均 de yazı dilinde 都 demektir. 张老师'nin pazartesi istediği çeviri tam bunu geri alıyor: 凡本校学生，均可凭学生证进馆 → 所有本校的学生，都可以拿学生证进去.

除非: tek kapı

Ders HSK3.32'de 只有……才'nın zorunlu koşulu nasıl kurduğunu gördün. 汉典 除非'yi doğrudan ona bağlar: «tek koşulu bildirir, 才, 否则, 不然 ile birlikte kullanılır, 只有'e denktir».

Bu tek koşul üç dizilişle söylenir.

Birinci satırın mantığı 只有……才 ile aynıdır: 除非 A，才 B = 只有 A，才 B. İkinci satır aynı şeyi tersinden söyler: koşulun yokluğunu 否则 «yoksa» açar ve ardından gelen sonuç çoğunlukla olumsuzdur. 汉典'deki örnek de aynı yapıda: 除非在这里修个水库，否则不能解决供水问题 «Buraya bir baraj yapılmadıkça su sorunu çözülmez». Ders HSK4.15'te 否则'yi olumsuz varsayımın bağlacı olarak tanımıştın; burada o varsayım 除非 ile önceden haber verilmiş oluyor.

Ezber için: 除 «çıkarmak, dışarıda bırakmak», 非 «değil». 除非 A, «A olmayan her durumu dışarıda bırak» diye okunabilir.

Üçüncü satır 马克'in kapıdaki durumuna en yakın olanı: 你不能进去，除非你有学生证. Sonuç önce söylenir, koşul bir ek gibi sonradan eklenir. Chinese Grammar Wiki bu sıralamada vurgunun 除非'den sonraki bölüme düştüğünü not eder.

Bir ayrıntı: 除非 = 除了

汉典 除非'ye üçüncü bir anlam daha verir: «hesaba katmamak, 除了». Örneği 这事除非他，谁也不能告诉 «Bunu ondan başka kimseye söyleme». Bu kullanım, HSK 3'ten tanıdığın 除了……以外 ile aynı işi görür ve 除非'nin «dışarıda bırakma» yüzünü açıkça gösterir.

不管 ile karışmasın

Ders HSK4.16'daki 不管/无论……都 da 都 ile biter, ama yönü 凡是'nin tersidir. 不管 bütün koşulları açar ve hiçbirinin önemi olmadığını söyler: 不管你是谁，都要出示学生证. 凡是 tek bir sınıf çizer ve yalnız o sınıfa hüküm verir: 凡是本校学生，都可以进馆. 除非 ise ikisinden de dar: kapıyı tek bir koşula indirir.

Karakter köşesi

凡'nın iki yüzü var. Bu derste 凡是 ve ilan dilindeki 凡 olarak «her»; 平凡 sözcüğünde ise «sıradan, olağan». 均'nın temel anlamı «eşit, düzgün» (平均, 均匀); yönetmelikte 都'nın yerine geçen hâli bu dersin konusu. 罚 罚款 «para cezası» içinde sık geçer. 遵 neredeyse hep 遵守 «uymak» içinde karşına çıkar: 遵守规定. 损 «eksiltmek» anlamından «bozmak» anlamına uzanır: 损坏, 损失.

Bileşenlerden: 遵'de 辶 anlamı, 尊 sesi verir; 均'de 土 anlamı, 匀 sesi; 损'de 扌 anlamı, 员 sesi. 罚 bir birleşik anlam karakteridir: 刀 ile 詈 «sövmek».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yönetmelik dili 凡是'nin işini ilgi cümlesi ve «her» ile görür: «Tatilden önce ödünç alınan her kitap, açılıştan sonraki iki hafta içinde iade edilir.» Sınıfı sıfat-fiil çizer (-An, -DIk), hükmü ana cümle verir. Çincede sınıfın sınırı yine bir ilgi cümlesidir (寒假前借出的图书), ama sınıfı açan söz cümlenin en başına, hükmü kapatan 都 da yüklemin hemen önüne gelir. Türkçede bu iki işaret aynı yerde, isim öbeğinin içinde toplanır.

Göksel ve Kerslake koşul cümleleri arasında «genel» (generic) adını verdikleri bir türü ayırır: bir sınıfın bütün üyeleri için geçerli bir yargı, geniş zamanla kurulur. Kitaptaki örnek: «Kediyle köpek bir arada büyütülürlerse dövüşmezler.» Burada belirli bir kedi değil, bütün kediler ve köpekler kastedilir. 凡是'nin «只要是» açıklaması bu türe çok yakın düşer: 凡是一起长大的猫和狗，都不会打架 hem bir sınıf çizer hem de bir koşul koyar.

除非'nin karşılığında en belirgin fark olumsuzluğun yeri. Türkçe olumsuzluğu koşulun içine koyar: «Öğrenci kartını göstermedikçe giremezsin», «Başka işim yoksa gelirim». Göksel ve Kerslake «olmazsa» ile «yoksa / değilse» biçimlerinin bu tür koşullarda yer değiştirebildiğini gösterir. Çincede ise koşulun içeriği olumlu kalır (你有学生证), olumsuzluğu 除非 kelimesinin kendisi taşır. Türkçe konuşan biri bu yüzden 除非'nin arkasına bir 不 daha eklemeye eğilimlidir; bu hata aşağıda.

Resmî Türkçede «aksi belirtilmedikçe» ve «aksi takdirde» kalıpları, ilanlardaki 除非……否则……'ye kayıt bakımından denk düşer: ikisi de günlük konuşmada değil, metinde yaşar.

Örnekler

Örnek diyalog

20 Ocak 2029 cumartesi, saat 15.00. Okul kütüphanesinin cam kapısı. Görevli masasının arkasından kalkıyor.

马克 yirmi beş dakika sonra kartıyla döndü. Roman Deniz'in elindeydi; 马克 onu kendi kartıyla ödünç aldı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 所有本校的学生，都可以拿学生证进去。 凡 → 所有, 均 → 都, 凭 → 拿; yazı dilinin üç işareti günlük karşılığına döner.
2. 除非提前预约，才能用讨论室。 / 除非提前预约，否则不能用讨论室。 İkincisinde 否则'den sonra olumsuz sonuç gerekir.
3. (a) 所有: iyelik öbeğinin içinde (我……的钱) yalnız 所有 durabilir. (b) 凡是: cümle başında bir sınıf açılıyor (报了名的同学); burada 所有 da kabul edilir, ama 凡是 «kim kaydolduysa» koşulunu öne çıkarır.
4. 除非有老师签字，否则谁都不能借十本以上。 ya da 除非有老师签字，才能借十本以上。 Koşul olumlu kalır; olumsuzluk 除非 ile 否则 不能 arasında dağılır.

Özet kartı

1. 凡是 + sınıfı çizen isim öbeği (çoğu zaman ilgi cümlesi), + 都/就/一律 + yüklem: sınıftaki herkese aynı hüküm.
2. 凡是 cümle başında durur; 所有 ise ismin önüne sıfat gibi gelir ve 我所有的书 gibi öbeklere girebilir.
3. Yazı dilinde 凡 (是'siz) ve 均 (= 都) ilan ve yönetmelik dilinin işaretidir.
4. 除非 A，才 B = 只有 A，才 B: A tek koşuldur (唯一条件).
5. 除非 A，否则/不然 B: A olmazsa ne olacağını söyler; B çoğunlukla olumsuzdur (不能, 不会).
6. Sonuç önde de gelebilir: 你不能进去，除非你有学生证.
7. 除非'nin içindeki koşul olumlu kalır; Türkçedeki «-mAdIkçA» olumsuzluğunu ona ikinci kez ekleme.
8. Yeni karakterler: 凡, 均, 罚, 遵, 损.

Sonraki derse köprü

马克 kütüphaneden çıkarken kartını artık cüzdanda değil telefon kılıfında taşıyacağını söyledi, kapıda bir daha geri dönmemek için. Kartı çıkarmak kolay olsun diye kılıfın arka cebine koydu. Deniz ise romanı tatilden önce bitirmeyi kafasına koymuştu: kar yağsa da, ders uzasa da her akşam bir bölüm. Sıradaki derste iki yeni bağ var: 就算……也 bir varsayım gerçekleşse bile sonucun değişmediğini söyler, 以便 de bir işin hangi kolaylık için yapıldığını sona ekler. Bu iki bağ, bu dersteki koşul kalıplarından hangi noktada ayrılıyor?