虽…但…, 虽…却…

Kanca

Pekin Üniversitesi'nden iki araştırmacı, 《人民日报》'nin 1998 ocak ayına ait etiketli metinlerinde bağlaçların hangi eşlerle birlikte çıktığını saydı. 虽然'dan sonra uzun 但是 yalnız 9 kez geldi; kısa 但 ise 50 kez. Tek heceli 虽 de 29 kez 但 ile, 10 kez 却 ile eşleşti ve bir kez bile eşsiz kalmadı. Sınıfta iki heceli biçimlerle başlayan kalıp, gazetede çoğu zaman yarı boyuyla yürüyor.

Anlatım

Sahne: kısa bir değerlendirme yazısı

15 Ocak 2029 pazartesi. 张老师 dönemin son yazı ödevini tahtaya yazdı: sık gittiğin bir yer için yüz elli karakter civarında kısa bir değerlendirme (短评). Teslim günü 18 Ocak perşembe. Altına bir şart ekledi ve iki kelimenin üstünü çizdi: 虽然 ve 但是. Bu yazıda yalnız 虽, 但 ve 却 kullanılacaktı.

Deniz'in aklına ilk gelen yer, kuzey kapısının karşısındaki mantı dükkânı oldu. İki yıldan fazla zamandır oraya gidiyor; kışın kapıda sıra bekliyor, masaya oturunca sirke istiyor. Taslağın ilk satırı şuydu: 北门外的这家饺子馆虽小，却是我在北京最常去的饭馆。

虽: 虽然'nın yazıdaki kısa biçimi

虽 suī, 虽然 ile aynı işi görür: birinci parçada bir olguyu kabul eder ve arkadan bir dönüş geleceğini haber verir. 汉典 onu bağlaç olarak tanımlar ve arkasında çoğu zaman 可是 ya da 但是 bulunduğunu ekler; örneklerinden biri doğrudan bu dersin kalıbıdır: 他虽身负重伤，但坚决不下火线 «Ağır yaralı olmasına rağmen cepheden çekilmeyi kesinlikle reddetti».

Chinese Grammar Wiki'nin konuşma ve yazı biçimlerini eşleştiren tablosu 虽然'yı gündelik sütuna, 虽'yu resmî sütuna koyar. Aynı tabloda 已经 karşısında 已, 就 karşısında 便 durur: yazı dili birçok bağlayıcı kelimenin tek heceli biçimini tercih ediyor.

Ders HSK2.29'da 虽然'nın iki yeri vardı: öznenin önü ve arkası. 虽'nun ise tek yeri var. 《汉语用法词典》 üç farkı sıralar: 虽 yalnız birinci parçada kullanılır, yalnız öznenin arkasında durur ve genellikle yazı dilinde görülür.

Deniz'in taslağında özne 这家饺子馆; 虽 hemen onun arkasına yaslanıyor. İlk taslakta 虽店面很窄 yazmıştı; 张老师 kırmızı kalemle 虽'yu 店面'nin arkasına taşıdı.

Klasik metinlerde 虽 öznenin önüne de geçebiliyordu; 汉典'nin topladığı alıntılar arasında 《列子》'den 虽我之死，有子存焉 var. Bugünkü yazıda bu sıra kullanılmıyor.

但: 但是'nin arkasında durmayan kısa biçim

但 ile 但是 arasındaki fark yalnız bir hece değil. 《汉语用法词典》 üç ayrım yapar. 但是 hem konuşmada hem yazıda yaygındır, 但 daha çok yazıda. 但是 yalnız bağlaçtır, 但 bir de zarf olarak kullanılır. Üçüncüsü sesle ilgili: 但是'den sonra durulabilir, 但'den sonra durulamaz.

Bu son kural, 但'yi arkasındaki sözcüklere bağlar. 但是，这个问题…… diye virgül koyup soluk almak olağandır; 但 ise kendinden sonra gelen öbekle tek bir parça gibi okunur: 但市民们的热情却没有减弱.

Sözlük bir ipucu daha verir: cümlede başka bir 是 varsa 但 daha sık seçilir. Lu Xun'un 《故乡》'sinden aldığı örnek bunu gösterir: 我一见便知道是闰土，但又不是我这记忆上的闰土了. Burada 但是 yazılsaydı aynı satırda iki 是 art arda gelecekti.

İzlencenin bu düzeyde verdiği kalıp 虽……，但…… ama kanca'daki sayım başka bir şeyi de gösterdi: gazete 虽然 ile de 但'yi seçiyor. 他虽然很忙，但每个星期都给家里打电话 doğal bir cümle; uzun açılış, kısa kapanış.

虽……却: zarf ikinci parçanın içinde

却'yu Ders HSK4.5'te gördün: bir zarftır, öznenin arkasına ve fiilin önüne yerleşir. 虽 ile birleşince iki işaret de öznenin arkasında durur; biri birinci parçada, öteki ikincide:

这家店虽小，饺子却很有名。

İkinci parçanın öznesi birincininkiyle aynıysa çoğu zaman yeniden söylenmez ve 却 virgülün hemen arkasına gelir: 这家饺子馆虽小，却是我最常去的饭馆. Özne farklıysa önce o söylenir: 店面虽窄，生意却一直很好. Özne söylenmediğinde 但 ile 却 aynı yere, virgülün hemen arkasına düşer ve fark görünmez; özne geri gelince ayrılırlar: 但生意很好, ama 生意却很好. Bağlaç öznenin önünde kalır, zarf arkasına geçer.

但 ile 却 aynı cümlede de buluşur; 但 parçanın başında, 却 öznenin arkasında. Yukarıdaki Harbin cümlesi tam böyle kurulmuş.

虽 ile birinci parçayı karşılayan dört kelime

İzlence ikinci parçada dört kelimeye yer açar: 但, 可, 却, 也. 可 burada 可是'nin kısa biçimi gibi davranır ve gündelik konuşmada da rahattır: 话虽这么说，可我还是想去看看 «Öyle demesine öyle, ama yine de gidip bakmak istiyorum». 也 ise karşıtlığı değil, sonucun değişmediğini öne çıkarır: 他虽没说，我也看得出来. 《汉语用法词典》 虽然'nın ardından gelebilecek kelimeleri sayarken 也'yu da 但是, 可是, 却 ve 仍然 ile aynı listeye koyar.

Bu dört kelimenin ortak bir yanı var: hiçbiri 虽'yu yalnız bırakmaz. Kanca'daki derlemde 虽 her seferinde bir eşle çıkmıştı. Yazıda 虽 bir söz verir; ikinci parça o sözü tutmak zorundadır.

Kısa biçimlerin ritmi

虽 çoğu zaman çıplak, tek heceli bir sıfatın önüne gelir ve 很 düşer: 店面虽窄, 汤虽略淡, 这本书虽薄. Böylece birinci parça kısa bir öbeğe iner. 汉典'nin 虽 için verdiği deyim de bu yapıdadır: 麻雀虽小，五脏俱全 «Serçe küçüktür ama bütün organları tamdır», yani küçük ama eksiksiz. Dört heceye dört hece. Deniz'in yazısında da aynı kısalık hedefleniyor; konuşmada 小明 aynı şeyi 虽然很小，但是 diye uzatarak söylerdi.

Karakter köşesi

窄'nın üstünde mağara ve oyuk anlamlı 穴 var; 宽窄 «en, genişlik» öbeğinde karşıtı 宽 ile birlikte durur. 薄 bu derste báo okunur (皮薄 «hamuru ince»); aynı karakterin bó okunuşu 薄弱 gibi yazı diline ait kelimelerdedir. 略 da 虽 gibi yazı dilinin tek heceli bir kelimesi: 略淡 «biraz tatsız», konuşmada 有点儿淡 denir. 淡 ile 但 aynı sesle, dàn ile okunur; Deniz'in yazısında ikisi aynı satıra düşüyor. 醋 sağdaki 昔 ile sesini, soldaki 酉 ile mayalanmış içecekler ailesini taşır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de taviz işaretinin uzun ve kısa biçimleri var. Kısa olanı yan cümlenin yüklemine eklenir: koşul eki -(y)sA ya da ise, arkasından «da». Göksel ve Kerslake bu yapının «although» karşılığında gerçek bir olguyu bildirdiğini söyler ve iki yazımı birlikte verir: «Parası varsa da harcamak istemiyor», «Parası var ise de harcamak istemiyor». Aynı kitap bu yan cümlenin önüne «(her) ne kadar» eklenebileceğini de yazar; anlam değişmez, ama konuşan çelişkiyi cümlenin en başında duyurmuş olur; örneğin «Her ne kadar dükkân darsa da işleri iyi.»

Bu ayrım Çincedeki yer farkına çok benziyor. «Her ne kadar» cümlenin başına, öznenin önüne geçebilir; 虽然 de öyle. «-sA da» ise yalnız yüklemde durur, özneden sonra; 虽 de yalnız öznenin arkasında yaşar. «Dükkân dar ise de işleri iyi» cümlesinde özne önce söylenir, taviz işareti yükleme yapışır: 店面虽窄，生意却很好 ile aynı dizilim.

Fark ikinci parçada. Türkçede «-sA da» ile kurulan cümle ana cümlede bir «ama» istemez; işaret yan cümlenin içinde tamamlanmıştır. Çincede ise 虽 her zaman bir karşılık bekler. «Dar ise de»den yola çıkan biri ikinci parçayı çıplak bırakmaya yatkındır. 却 ya da 但 burada Türkçede hiç yazılmayan bir kelimenin yerini tutar.

Örnekler

İlk dört cümlede 虽 tek heceli bir sıfatın önünde ve ikinci parçayı 却 karşılıyor. Beşinci ve altıncı cümlelerde 但 parçanın başında; altıncıda uzun 虽然 ile kısa 但 bir arada. Son iki cümle izlencenin öteki iki eşini gösteriyor: 可 bir itirazı, 也 değişmeyen bir sonucu getiriyor.

Örnek diyalog

17 Ocak 2029 çarşamba akşamı, kuzey kapısının karşısındaki mantı dükkânı. Deniz, 小明 ve 马克 köşedeki masada. Deniz telefonundan taslağı okuyor.

小明'in iki yıl önceki cümlesini Deniz yazının kısa kalıbına çeviriyor. 马克'in cümlesinde iki özne var, 饺子 ve 排队的时间; 虽 ilkinin, 却 ikincisinin arkasında.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 这个房间虽小，却很干净。 ya da 这个房间虽小，但很干净。 很 düşer, 虽 öznenin arkasına geçer, 但是 yerine 但 ya da 却 gelir.
2. 这本书虽很薄，内容却不少。 da kurulabilir, ama yazıda 很 genellikle düşer: 这本书虽薄，内容却不少。 虽 birinci öznenin (这本书), 却 ikinci öznenin (内容) arkasında.
3. 但. Cümlede zaten bir 是 var (他是好人) ve 《汉语用法词典》 böyle cümlelerde 但'nin daha sık seçildiğini kaydeder; ayrıca 但 arkasındaki 又不想 ile tek parça okunur.
4. 价格虽略贵，饺子却非常好吃。 Türkçedeki «ise de» işaretinin yerini 虽 alır, «ama» yazılmamış olsa da Çincede 却 ya da 但 gelir.

Özet kartı

1. 虽 = 虽然'nın yazı dilindeki tek heceli biçimi; yalnız birinci parçada ve yalnız öznenin arkasında durur.
2. 但 = 但是'nin kısa biçimi; daha çok yazıda görülür, ardından durulmaz, cümlede başka bir 是 varsa daha sık seçilir.
3. 虽……却: 却 bir zarftır, ikinci parçada öznenin arkasına gelir; özne aynıysa söylenmez.
4. İzlencenin dört eşi: 但, 可, 却, 也. 虽 hiçbir zaman yalnız kalmaz.
5. 虽 çoğu zaman 很 olmadan tek heceli bir sıfatla gelir: 店面虽窄, 麻雀虽小.
6. Türkçede «her ne kadar» öznenin önüne, «-sA da» yükleme gelir; Çincede 虽然 ve 虽 aynı ayrımı yapar, ama Çince ikinci parçada bir karşılık ister.
7. Yeni karakterler: 窄, 薄, 略, 淡, 醋.

Sonraki derse köprü

虽 yalnız kalamıyordu; ikinci parçada bir eş bekliyordu. Sıradaki derste de çift çalışan iki kalıp var, ama iş başka: 凡是……都…… bir sınıfı tanımlar ve içindeki herkese aynı hükmü verir, 除非……才…… ise bir sonucu tek bir şarta bağlar. Bir kütüphane ilanı bütün öğrencileri tek bir sınıf olarak anınca, kartını yurtta unutan biri o sınıfın içinde mi sayılır, dışında mı?