要么…要么…, 一时…一时…

Kanca

Biri sana «Ya şimdi kazarız ya öğleden sonrayı bekleriz» dediğinde senden bir cevap bekler. Biri de «Bu hafta hava bir açıyor bir kapanıyor» dediğinde yalnız bir şey anlatır, hiçbir cevap beklemez. Türkçede iki cümle de iki kez tekrarlanan küçük bir kelimeyle kuruluyor. Çince bu iki işi iki ayrı çiftle görür ve izlence onları iki ayrı rafa koyar: biri seçim cümlelerine, öbürü sıralı cümlelere.

Anlatım

Sahne: kardan sonraki cumartesi

6 Ocak 2029 cumartesi, saat on. Kar gece durmuş; binanın önünde 小明'in bisikletinden yalnız gidonla selenin ucu görünüyor. 高阿姨 aşağı bir kar küreği indirmiş. 小明 iki seçenek sayıyor ve üçüncüsünü kabul etmiyor. O sırada 马克'in görüntülü araması geliyor: yılbaşı gecesi karda kırk dakika yürüdüğünden beri vücudu bir üşüyor bir yanıyor, öksürüğü de geçmemiş. Deniz ona da iki yol gösteriyor.

9 Ocak salı sınıfta 张老师 tahtaya iki sütun çiziyor. Sol sütunun başına 要么, sağ sütunun başına 一时 yazıyor ve herkesten cumartesiyi bu iki kalıpla anlatmasını istiyor. 马克 derse 10 Ocak çarşamba dönüyor; ödevini o gün teslim ediyor.

要么……要么: seçenekleri kapatmak

要么 yàome her seçeneğin önüne gelir. Arkasından bir fiil öbeği, bir özne ve fiil, bazen yalnız bir zaman sözü gelebilir:

• 要么现在去挖，要么等太阳出来。
• 要么你去，要么他去。
• 你要么回老家，要么留在北京。

Özne iki seçenekte de aynıysa çoğu zaman bir kez, 要么'dan önce söylenir. İki seçeneğin öznesi farklıysa özne her 要么'nun arkasına geçer. İkinci yarıya sık sık 就 eklenir ve cümle bir ültimatom tonu kazanır: 要么好好做，要么就别做.

汉典 kelimeyi «iki durumdan birini seçmeyi bildiren bağlaç» diye tanımlar. Chinese Grammar Wiki tonunu da adlandırır: 要么 «kesin bir ya o ya bu» duygusuyla iki seçenek sunar, «işte seçenekler bunlar, birini seç» der. Aynı sayfa kalıbın emir cümlesinde de, emir olmayan cümlede de kullanıldığını belirtir. Örneklerinden biri bir alışkanlığı anlatır: 去年夏天，我每天要么去健身房，要么去图书馆，特别无聊. Burada kimse bir şey seçmiyor; geçmiş bir yazın tekdüzeliği iki ihtimale indiriliyor.

Üç komşu: 或者, 不是……就是, 要么

或者……或者 üçüncü düzeyde, seçim bileşik cümlesinin ilk kalıbı olarak geldi. Chinese Grammar Wiki'nin örneklerinde 或者 da emir cümlesinde durabiliyor: 你或者学汉语，或者学法律，别的就别学了. Yani iki kalıbın alanı örtüşüyor. Ayrıldıkları yer ton: 或者 çoğu zaman iki seçeneği de kabul edilebilir gösterir ve arkasına rahatça 也行, 都可以 alır (或者借给你看两天，或者送给你也行). 要么 ise üçüncü yolu dışarıda bırakır; Chinese Grammar Wiki'nin örneklerinde arkasından sık sık bir yasak gelir: 不能什么都不做.

不是……就是'yi Ders HSK4.18'de iki ihtimalden biri olarak öğrendin; 汉典 onu «非此即彼» diye özetler. O kalıp bir tahmin ya da bir gözlem bildirir. Aynı kelimeleri iki kalıba koyunca fark açıkça duyulur:

Kanca'daki ilk cümlenin karşılığı bu tabloda: 要么 seçim cümlesidir ve dinleyenden bir hamle bekler. Alışkanlık anlatırken 不是……就是 ile yakınlaşır; emir ve öneride ise yalnız 要么 ile 或者 kalır.

一时……一时: gidip gelen durum

Ders HSK6.4'te 一时'yi tek başına öğrendin: «o an için», çoğu zaman bir yapamamayla (一时想不起来). İkilenince anlamı da değişir. 孙明新'nin aktardığına göre 《现代汉语词典》 (7. baskı) 一时'ye dört anlam verir; dördüncüsü «zarf, tekrarlanarak kullanılır, 时而 ile aynı». 汉典 时而'nin bu kullanımını «iki kez kullanılınca farklı görünüşlerin sırayla ortaya çıkmasını bildirir» diye tanımlar.

Kalıp sıralı birleşik cümledir; parçalar arasında seçim yoktur. Her 一时'nin arkasında genellikle bir sıfat ya da kısa bir fiil öbeği durur: 一时冷一时热, 一时晴一时阴, 一时想吃酸的，一时想吃辣的. Okunuşta 一 dördüncü tona döner: yìshí.

一会儿……一会儿 ile karşılaştırınca iki noktaya dikkat et. Birincisi kelimenin kendisi: 一会儿 üçüncü düzeyden beri gündelik konuşmanın kelimesidir (Ders HSK3.33), sözlüğün 一时'yi eşlediği 时而 ise izlencede yedinci ile dokuzuncu düzey arasında. Bu derste 一时……一时'yı daha çok anlatıda ve yazıda, 一会儿'yu sohbette kullanıyoruz. İkincisi anlam: 孙明新 tek başına 一时'nin dilbilgisel anlamını «insan denetiminde olmayan kısa süreli varlık» diye tanımlar. Çift kullanımdaki örneklerin çoğu da böyle durumlardır: ateş, hava, iştah, ruh hâli. 小林一会儿看书，一会儿看手机 gibi kişinin kendi seçtiği işler için 一会儿 daha doğal düşer.

Karakter köşesi

挖 bu derste kar için: 把车挖出来. 融 en sık 融化 öbeğinde duyulur ve karla buzun erimesini anlatır. Kangxi sözlüğü onu 虫 köküne koyar; tabloya Make Me a Hanzi verisinin kökünü yazdık. 咳 ağızla ilgili seslerin kökü 口'yu alır; 咳嗽 késou «öksürmek» öbeğinde ikinci hece hafif tonludur. 疲 hastalık kökü 疒 ile yazılır ve 疲劳 «yorgunluk» öbeğinde görünür. 抖 bu derste üşümenin titremesi: 冷得发抖.

Türkçe ile karşılaştırma

Göksel ve Kerslake «ya … ya (da)» bağlacını «veya», «ya da», «yahut» ile birlikte seçenek bildiren bağlaçlar arasında sayar. «Ya şimdi kazarız ya öğleden sonrayı bekleriz» cümlesi 要么'nun işini görür: iki yol var, birini seç. Aynı kitap ayrı bir başlıkta «ister … ister» kalıbını inceler ve onun konuşanın seçeneklere kayıtsızlığını bildirdiğini söyler: «İster kal, ister git, yeter ki bugün şu işi bitir.» Bu kayıtsızlık Çincede 要么 ile değil, 或者……都可以 ile kurulur.

Gidip gelen durum için Türkçenin elinde «kâh … kâh» var. Göksel ve Kerslake onu sıklık zarfları arasında, «bazen» ve «zaman zaman» ile aynı listede verir; TDK sözlüğünün örneği de bir şehrin bir eksikten öbürüne geçişini anlatır: «İstanbul bu yüzden kâh gazsız kâh elektriksiz ve kâh kömürsüz kalabilir.» 一时 da 时而 ile eşleniyor, yani o da bir sıklık zarfının ikizi. Gündelik Türkçe aynı işi çoğu zaman «bir … bir» ile görür: «bir üşüyorum bir yanıyorum.» 马克'in cümlesi 一时冷一时热 tam olarak budur.

Örnekler

Örnek diyalog

6 Ocak 2029 cumartesi sabahı, binanın önü. 小明 elinde 高阿姨'nın küreğiyle bisikletinin başında duruyor.

要么'lar karşı tarafa bir seçim bırakıyor; 马克'in ateşi, ablanın iştahı ve Deniz'in kendi hâli ise kimsenin seçmediği, gidip gelen durumlar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 不是……就是 ya da 要么……要么: alışkanlık anlatıldığı için iki kalıp da olur; 不是 gözlem tonunu, 要么 tekdüzeliği öne çıkarır. (b) 不是……就是: hava için bir gözlem; havanın gidip gelişini anlatmak istersen 一时……一时 de olur. (c) 要么……要么: konuşan bir karar istiyor ve beklemeyi reddediyor.
2. 想到孩子，他一时高兴，一时又担心。 İki duygu gidip geliyor; ikisi de kişinin seçimi değil.
3. 你要么坐地铁，要么坐公交车，别打车。 都可以 kalkar, çünkü 要么 kayıtsızlık değil seçim bildirir; arkasına bir yasak gelir.
4. 小明一会儿挖雪，一会儿打电话，忙了一上午。 Kazmak da telefon etmek de kişinin seçtiği işler; gündelik konuşmada 一会儿……一会儿 daha doğal.

Özet kartı

1. 要么 A，要么 B: iki seçenek, üçüncüsü yok; dinleyenden bir karar ya da hamle bekler. İkinci yarıya sık sık 就 girer.
2. 或者……或者 aynı alanda durabilir ama seçenekleri kabul edilebilir gösterir (……也行, ……都可以). Kayıtsızlık için 或者, kesinlik için 要么.
3. 不是……就是 tahmin ya da gözlemdir; öğüt ve emirde yerini 要么 alır.
4. Seçim sorusu 还是 ile kurulur; 要么 seçimi bir bildirim ya da emir olarak sunar.
5. 一时 A，一时 B: sıralı birleşik cümle; durumlar sırayla yer değiştirir (交替). Sözlük onu 时而 ile eşler; okunuş yìshí.
6. Kişinin seçtiği gündelik işlerde 一会儿……一会儿 daha doğal; 一时……一时 çoğu zaman ateş, hava, iştah gibi denetlenemeyen durumları anlatır.
7. Türkçede «ya … ya» 要么'ya, «ister … ister» 或者……都可以'ya, «kâh … kâh» ve «bir … bir» 一时……一时'ya karşılık gelir.
8. Yeni karakterler: 挖, 融, 咳, 疲, 抖.

Sonraki derse köprü

虽然……但是 çiftini ikinci düzeyden beri kullanıyorsun. Sıradaki derste 张老师 bir yazı ödevinde bu iki kelimenin üstünü çiziyor ve yalnız tek heceli biçimlere izin veriyor: 虽, 但, 却. 虽 cümlede öznenin neresine oturabilir? İkinci parçada özne yeniden söylenince 但 ile 却 neden ayrı yerlere düşer?