到…为止, 早不X晚不X, X归X

Kanca

Habersiz gelen misafire Türkçede «bula bula bu saati mi buldun?» denir. Çincede aynı sitem «ne erken geldin ne geç» diye başlar: 早不来晚不来. Peki geriye hangi saat kalıyor? Bu derste üç kalıp da bir sınır çiziyor: biri zamanın bittiği yere, biri talihsiz bir ana, biri iki şeyin arasına.

Anlatım

Sahne: tahtada bir tarih, telefonda bir mesaj

12 Aralık 2028 salı. 张老师 dönem sonu okuma raporları (读书报告) için kayıt açtı ve tahtaya şunu yazdı:

读书报告报名：截至12月15日（星期五）。

Sonra sınıfa döndü ve aynı şeyi konuşarak söyledi: «报名到这个星期五为止。到今天为止，这个学期我们一共读了六篇文章，大家从里面选一篇就行。» Deniz defterine iki satırı alt alta yazdı: tahtadaki 截至 ile ağızdaki 到……为止 aynı cuma gününü gösteriyordu.

15 Aralık cuma gecesi saat onu on geçe dört kişilik grupta bir mesaj belirdi. 大卫 Şanghay'dan yazıyordu: «明天上午十点到北京南站！» Pazartesi dersi yokmuş, üç günlük bir boşluk bulmuş. 小明'in cevabı bir dakika sonra geldi: «你早不说晚不说，偏偏晚上十点才说！» Ertesi sabah Pekin o kışın ilk karına uyandı.

到……为止: çerçevenin öbür ucu

Çerçeve edatı (框式介词) Ders HSK3.35'te 从……起 ile tanıdın: önde bir edat açar, arkada bir kelime kapatır. 从……起 bir sürecin başladığı noktayı gösteriyordu; 到……为止 aynı çerçevenin öbür ucudur ve sürecin bittiği noktayı gösterir.

Okunuşa dikkat: buradaki 为 ikinci tonla wéi okunur, 为了'daki wèi değil. 为止 wéizhǐ «durak yapmak, orada kesmek» demektir. 汉典 kelimeyi bir eylemin ya da durumun belli bir zaman noktasına kadar sürüp orada kesilmesi olarak açıklar. Tanımdaki «sürmek» ayrıntısı önemli: 到……为止 bir aralığı kapatır. O ana kadar biriken sayıyı (到今天为止，读了六篇), o ana kadar süren bir durumu (报名到星期五为止) bildirir.

Çerçevenin içine bir tarihten başka şeyler de girer:

到此为止 sözlükte ayrı bir madde: «burayı sınır sayarak». Bir toplantının sonunda «bugünlük bu kadar» demektir.

截至 ile farkı

截至 jiézhì'yı Ders HSK5.33'te haber dilinde gördün: 截至8月8日. 截至 tek başına bir edattır; 汉典'nin tanımında arkasına bir zaman (某个时候) gelir. 到……为止 ise iki parçalı bir çerçevedir ve ortasına «此» da, bütün bir cümle de girebilir. 汉典'nin kendi örneği iki yapının yakınlığını da gösteriyor: 报名日期截至本月底止. Burada 截至 sona bir 止 daha almış.

Bir de ses tuzağı var: 截至 jiézhì edattır, 截止 jiézhǐ fiil. 汉典'nin 截止 örneği 登记已经截止了: kayıt kapandı. Tahtadaki duyuru bir tarih verir (截至), kapanan şey ise kayıttır (截止).

早不X晚不X: tam da şimdi mi?

İzlence kalıbı 早（也）不X，晚（也）不X diye yazar. X iki yarıda aynı fiildir: 早不来晚不来, 早也不说晚也不说. Kalıp önce erkeni, sonra geçi olumsuzlar. Olayın gerçekte düştüğü an çoğu zaman 偏偏 ile açılan üçüncü parçada söylenir: 早不来晚不来，偏偏这个时候来.

汉典 偏偏'ya üç kullanım verir. Bu kalıpta işleyen birincisi: olay bir isteğe, bir beklentiye ya da olağan akışa ters düşer. Shi Dingxu, Zhou Mi ve Yao Yao'nun 2017 tarihli makalesi buna bir ad verir:

Aynı makale bir ayrıntı daha ekler: 偏偏 kendi başına ne övgü ne yergi taşır; sitemin tonu cümlenin bütününden gelir. 早不X晚不X tam da bu tonu kurar. Erken de olabilirdi, geç de; bunların hiçbiri olmadı, en uygunsuz an seçildi. 小明'in cuma gecesi yazdığı cümlede sitem, 大卫'nin geleceği gün değil, haberin saatidir: 早不说晚不说. Ertesi sabahın karı ise kimseye sitem edilemeyecek bir talihsizlik: 这雪早不下晚不下.

X归X，Y归Y: iki şeyi ayrı tutmak

归 guī'nin temel anlamı «dönmek, yerine gitmek»tir. Kalıpta bir kelime iki kez yazılır ve araya 归 girer: 朋友归朋友，钱归钱. Tayvan'ın 国语辞典'si bu kullanımı tanımlarken 归'nun iki aynı kelimenin arasına girdiğini ve anlamı «sınıflara ayırdığını» söyler; örneği de açık: 桥归桥，路归路，不可把两件事混为一谈. Köprü köprüdür, yol yoldur; ikisi karıştırılmaz.

Kalıbın tek yarısı da kullanılır. 汉典 bunu tekrarlanan fiiller arasında görür ve «ilgisizlik ya da sonuçsuzluk» diye açıklar: 玩笑归玩笑，事情可得认真去办. Şaka şakadır, iş ciddiyet ister.

Burada Ders HSK4.14'teki X是X ile karışma tehlikesi var. İkisi de bir kelimeyi ikiler ve arkadan bir dönüş getirir:

喜欢是喜欢 «beğendim, evet» der ve beğeniyi tartıya koyar; karşısına bir kusur gelir. 喜欢归喜欢 beğeniyi tartıdan çeker: beğenmek bir şeydir, almak başka. İki yarılı X归X，Y归Y bunu bir adım ileri götürür ve iki alanı ad ad ayırır.

Bir uyarı: 归 kalıbın dışında da cümleye girer. 汉典'nin «由，属于» anlamı, ör. 这事归我办 «bu iş bana düşer», bir şeyin kime ait olduğunu söyler. Sahnede 大卫 ikisini art arda kullanacak.

Karakter köşesi

归 geleneksel yazıda 歸'dur; sadeleşmiş biçim beş çizgiye inmiştir. 偏'nun sağındaki 扁 sesi verir; 耽误 «aksatmak, geciktirmek» 大卫'nin ağzından çıkacak: 没耽误你们吧? 混, 混为一谈 deyimiyle X归X'in tam tersini söyler: iki şeyi bir sayıp karıştırmak. 违, 违反 «kurala aykırı davranmak» ile bilinir; makaledeki «事与意违» de bu karakterle kurulur.

Türkçe ile karşılaştırma

到……为止'nun Türkçedeki karşılığı yönelme hâli + «kadar»: «cumaya kadar», «şimdiye kadar». Göksel ve Kerslake «kadar»ın bu kullanımını bir bitiş noktasıyla tanımlar ve iki anlam ayırır. Biri «-e kadar sürmek»: «Saat bire kadar beklerim.» Öbürü «en geç»: «Cumaya kadar biter.» Çincede bu ikinci anlam 到……为止'ya düşmez. 为止 süren bir durumun kesildiği yeri işaretler; «en geç cuma» Çincede 星期五以前 ile kurulur. Zaman cümlelerinde de aynı ikilik var: «-(y)IncAyA kadar» hem «ölünceye dek» hem «bu iş bitinceye kadar» anlamına gelebilir. Çincede ilki 一直……到……为止, ikincisi 以前 tarafına düşer. 截至'nın haberdeki tonunu Türkçede «itibarıyla» taşır: «15 Aralık itibarıyla on sekiz kişi kayıt yaptırdı.»

早不X晚不X'in yakın akrabası TDK'nın sözlüğünde bir deyim: «bula bula bunu bulmak». Sözlük onu «var olanların en değersizini seçmek» ve «kötü bir şeye rastlamak» diye açıklar. Türkçe bütün seçenekler içinden en kötüsünün seçildiğini söyler; Çince erkeni ve geçi olumsuzlar, olayın düştüğü anı sona saklar. Varılan yer aynıdır, yol farklıdır.

X归X，Y归Y Türkçede «ayrı» ya da «başka» ile söylenir: «Dostluk ayrı, para ayrı.» Türkçe kelimeyi bir kez söyler ve ayrılığı sıfatla bildirir; Çince kelimeyi ikiler ve ayrılığı tekrarın kendisine yükler.

Örnekler

Örnek diyalog

16 Aralık 2028 cumartesi akşamı, okulun kuzey kapısındaki mantıcı. Dışarıda kar sürüyor. Sabah 小明 ile Deniz, 大卫'yi 北京南站'den aldılar; taksi kuyruğu yüzünden metroya bindiler.

大卫'nin son repliğindeki iki 归 aynı değil. 土耳其饺子归土耳其饺子 iki şeyi birbirinden ayıran kalıptır; 今天这顿归我 ise hesabın kime ait olduğunu söyleyen fiildir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 为止: kayıt cumaya kadar sürer, orada kapanır. (b) 以前: konuyu bildirmek tek bir an; «en geç cuma».
2. Örneğin: 到12月15日为止，一共有十八个人报名了。 截至 tek başına durur; 到 açar, 为止 kapatır.
3. Örneğin: 手机早不坏晚不坏，偏偏考试那天早上坏了。 İki yarıda aynı fiil (坏); talihsiz an 偏偏 ile.
4. (a) 是: ucuzluk kabul edilir, 就是 bir kusur getirir. (b) 归: sınıf arkadaşlığı sınavdaki yardımdan ayrı tutulur.

Özet kartı

1. 到……为止: bir sürecin kesildiği nokta; 从……起'nun öbür ucu. 为 burada wéi okunur.
2. Çerçevenin ortasına zaman (到目前为止), nokta (到此为止) ya da bütün bir cümle (练到大家都会唱为止) girer.
3. 截至 jiézhì tek başına bir edat ve arkasından bir zaman alır; 截止 jiézhǐ «kapanmak» fiili.
4. «-e kadar» Türkçede «en geç» de demektir; bu anlam Çincede 以前 ile kurulur.
5. 早（也）不X，晚（也）不X: aynı X iki kez; en uygunsuz an çoğu zaman 偏偏 ile gelir ve cümle sitem taşır.
6. 偏偏 kendi başına tarafsız; olayın konuşanın arka plan önermesine (背景命题) ters düştüğünü bildirir.
7. X归X，Y归Y iki alanı ayırır (朋友归朋友，钱归钱); tek yarılı X归X, X'i sonraki sözden ayırır. X是X ise X'i doğru kabul eder.
8. Kalıbın dışındaki 归 «ait olmak»: 这顿归我.
9. Yeni karakterler: 归, 偏, 耽, 混, 违.

Sonraki derse köprü

Metroda 大卫 kar yüzünden kızarmış yüzüyle neşeden yerinde duramıyordu, 小明 de onu baştan aşağı süzdü. Bu derste sitemin hedefi bir zamandı: neden tam şimdi? Sıradaki adımda sitem ve şaşkınlık karşıdakinin haline döner ve iki kalıp «看» ile açılır: 看把你X得 ve 看你X的. İkincisinde olmayan 把, birincisinde neyi nesneye çevirir? 得 ile 的 bu iki kalıbın sonunda neden yer değiştirir?