好不容易, 那倒是, 算了, 得了

Kanca

Bir sınav kâğıdının başında bir öğrenci «这道题好容易» der ve gülümser: soru çok kolay. Pazar öğlen 小明 aynı 好容易 ile bir mesaj atar, «好容易装好了！», ve kimse gülümsemez: o raf bir hafta sonuna mal olmuştur. Bir gün önce 马克 aynı şeyi 不 ile söylemişti: «好不容易装好了！» Bir de 得了吧'daki 得 ile 都得倒'daki 得 neden aynı okunmuyor?

Anlatım

Sahne: bir rafın uzun cumartesisi

7 Aralık 2028 perşembe. Temmuzda Türkiye'den gelen kitaplar hâlâ salonun yerinde, 高阿姨'nın alçak kitaplığı dolu; Deniz internetten uzun bir kitap rafı (书架) ısmarladı. Kutudan tahtalar, vidalar ve yalnız resimli bir kılavuz (说明书) çıktı.

9 Aralık cumartesi saat ikide 小明 altıncı kattan iniyor, 马克 yurttan geliyor. Akşam altı buçukta raf ayakta, ama 马克 dokununca sallanıyor, yerde de uzun bir tahta duruyor. Kimse kılavuzun son sayfasına bakmamış: o tahta rafın arka paneliymiş. 10 Aralık pazar sabahı yarısı sökülüyor, öğlene doğru raf yerine oturuyor; 小明 omzuyla 使劲 itiyor, raf kıpırdamıyor.

好不容易: zar zor varılan yer

好不容易 hǎo bù róngyì bir fiilin önüne geçer ve o işin ancak büyük zahmetle başarıldığını söyler. Ardında sık sık 才 durur ve sonucun geç geldiğini vurgular: 我们好不容易才把书架装好.

Kancadaki tuhaflık şurada: aynı yerde 好容易 de aynı anlamı verir. 好容易才装好 ile 好不容易才装好 arasında anlam farkı yok. 汉典 好容易'yu «işin yapılması hiç kolay değil» diye açıklar ve tanığını 《红楼梦》'dan getirir: 好容易留下的. Chinese Grammar Wiki iki biçimin birbirinin yerine kullanılabildiğini, ama 好不容易'nun daha yaygın olduğunu ekler.

Yollar yüklemde ayrılır:

Tayvan'ın 国语辞典'si 好容易'ya iki anlam verir: «çok basit» ve «hiç de basit değil»; birincisinin örneği bir aritmetik sorusu. 好 burada 好冷'deki gibi «çok» demektir, 好不容易 de 好 + 不容易, «çok zor». Şaşırtıcı olan, 好容易'nun fiil önünde «zor» anlamına geçmesi. Bir öğrenme sitesi (laoshi.io) «kolay» anlamlı 好容易'nun en çok Tayvan, Hong Kong, Guangdong ve Fujian'da duyulduğunu yazıyor.

好不'nun kendisi de iki yüzlü: 汉典'de «ne kadar, çok» anlamı da var. 接到你的信好不高兴！ «mektubunu alınca ne kadar sevindim!» cümlesinde 不 hiçbir şeyi reddetmiyor.

那倒是: hak vermek, ama bir adım geride durarak

倒是'yı Ders HSK6.6'da cümlenin içinde gördün; tavizi orada 倒是不错，就是…… kuruyordu. 那倒是 nà dàoshì aynı tavizi bir cevaba çevirir. 那 karşıdakinin az önce söylediğini gösterir, 倒是 ona hak verir: «O doğru, orası öyle.»

汉典 倒'nun taviz kullanımında ikinci parçanın çoğu zaman 就是, 可是, 但是 ya da 不过 ile açıldığını yazar. 那倒是 da arkasında sık sık bir devam bekletir. 马克 cumartesi akşamı hafta sonu tamircisinin pahalı olduğunu kabul ediyor, sonra itirazını ekliyor: 那倒是。不过总不能让它这么摇着吧？ Bazen devam hiç söylenmez ve 那倒是 yalnız «haklısın» diye kalır.

İzlence bir de 那倒也是 biçimini sayar. 也 ile kabul biraz daha yumuşar: «o da doğru». 那 düşünce 倒也是 kalır.

算了: kendi isteğinden vazgeçmek

算了 suàn le bir isteği ya da planı kapatır. 汉典'nin tanımı iki parçalı: «bırakmak; artık üstünde durmamak». 国语辞典'nin örneği bir kırgınlığı taşır: 既然你不愿意陪我去逛街，那就算了 «madem benimle alışverişe gelmek istemiyorsun, o zaman boş ver».

Tek başına, kimi zaman ikilenerek bir konuyu kapatır: 算了算了，明天再弄. Bir koşulun arkasında 就算了 olarak ise «öyleyse olmasın» der: 不想去就算了. 吧 eklenince karar bir öneriye döner: 今天的比赛算了吧.

得了: dé le

得了 HSK4.25'te olasılık tümleci olarak geçmişti: 吃得了 chī de liǎo, 得 hafif, 了 tam tonlu. Bu dersteki 得了 başka bir kelimedir ve okunuşu tersine döner: 得 dé tam tonla, 了 hafif tonla, dé le.

汉典 ona «好了，行了» karşılığını verir: «tamam, oldu». Bir iş bitmiştir ya da bir karar verilmiştir: 得了，就这么办. 国语辞典 iki kullanım daha sayar. Birincisi durdurmadır: konuşanlar susturulur, ikilenerek de söylenir: 得了得了，你们别一起说. Öteki şüphedir: karşıdakinin iddiası ciddiye alınmaz. 国语辞典'nin örneği 得了，你会帮忙才怪！ «Hadi oradan, sen mi yardım edeceksin!»

«İş vahim» diyen 这还得了 sorusu ayrı bir kullanımdır; okunuşunu sözlükler farklı veriyor ve bu derste yer almıyor.

算了 mı, 得了 mı?

İkisi de bir şeyi bitirir; bitirdikleri şey ayrıdır.

Deniz kendi planından vazgeçerken 算了 der, 小明 Deniz'in planını reddederken 得了吧.

Karakter köşesi

劲 bu derste 使劲 shǐjìn «var gücüyle» içinde. 歇 Deniz'in 歇会儿'sinde, 歪 rafın ilk hâlinde: 不 ile 正 «düz» üst üste. 寸 尺寸 chǐcùn «ölçü» kelimesine girer: Deniz rafı duvarın ölçüsüne göre seçmişti. 艰 艰难 jiānnán «çetin» kelimesinde.

Türkçe ile karşılaştırma

好不容易'nun Türkçesi hazır: «güç bela», «zar zor». TDK «güç bela»yı «zorlukla, güçlük çekerek» diye tanımlar. Ama «zar zor»un ikinci bir anlamı var: sözlük onu «istemeyerek» diye de verir. 好不容易 bu ikinci anlamı taşımaz; yalnız zahmeti anlatır, gönülsüzlüğü değil.

那倒是 için Türkçede birkaç kapı var: «o doğru», «orası öyle», «haklısın ama». TDK «doğru»yu «evet anlamında bir tasdik sözü» olarak da kaydeder. Çincede 那倒是 tek başına söylendiğinde bile bir «ama»nın gölgesini taşır, çünkü 倒 bir taviz bildirir.

算了 Türkçedeki «boş ver» ve «neyse» arasında durur. TDK «neyse»ye «konuyu kapatalım, uzatmayalım» anlamını verir; Deniz'in 算了算了'sı tam budur. «Boş vermek» ise «ciddiye almamak»tır ve bu yönüyle 得了吧'ya yaklaşır.

得了吧'nın şüphesini Türkçede «hadi oradan» ya da «haydi canım sen de» taşır. Onaylayan 得了 ise «tamam, oldu»dur. Durduran 得了得了 için «yeter, yeter» denir.

Örnekler

Örnek diyalog

9 Aralık 2028 cumartesi, akşam altı buçuk. Deniz'in salonunda yeni raf ayakta; yerde kutular, vida torbası ve kılavuz.

小明'in replikleri bir kulak sınavı: 得了吧'daki 得 dé, hemen arkasından 都得倒'daki 得 děi «zorunda olmak»; 倒 da burada dǎo «devrilmek», 马克'in 那倒是'sundaki dào değil.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) Zor: 好容易 fiilin önünde, «zar zor uyandırdım». (b) Kolay: 好容易 yüklemde, «bu karakter çok kolay». (c) Zor: 好不容易 yüklemde, «araba kullanmayı öğrenmek hiç kolay değil».
2. (a) 那倒是: B uzaklığa hak veriyor, itirazı 不过 ile getiriyor. (b) 算了: koşulun arkasında «öyleyse olmasın». (c) 得了: 吧 ile birlikte karşıdakinin sözüne inanılmıyor.
3. 得了 dé le; 都得 děi; 倒 dǎo «devrilmek».
4. Örneğin: 我好不容易有一天休息。算了，作业明天再做吧。 好不容易 fiilin önünde; 算了 bir konuyu kapatıyor.

Özet kartı

1. 好不容易 / 好容易 fiilin önünde aynı anlamı taşır: «zar zor, güç bela»; sık sık 才 ile (好不容易才找到).
2. Yüklemde ayrılırlar: 好不容易 «hiç kolay değil», 好容易 «çok kolay». 好 bir derece zarfıdır, önüne 很 gelmez.
3. 那倒是 nà dàoshì: karşıdakine hak verir, ardından 不过/可是 ile bir çekince gelebilir; yumuşak biçimi 那倒也是 / 倒也是. Bilgi sorusuna «evet» değildir.
4. 算了 suàn le: kendi isteğinden ya da planından vazgeçmek (算了算了, 不想去就算了, 算了吧).
5. 得了 dé le: onay (得了，就这么办), durdurma (得了得了), şüphe (得了吧). Olasılık tümleci V得了 de liǎo'dan ayrı bir kelime.
6. Yeni karakterler: 劲, 歇, 歪, 寸, 艰.

Sonraki derse köprü

Pazar öğlen Deniz rafa giden saatleri topluyordu, cumartesi ikiden başlayarak. 小明 ise kılavuzun son resmine tam iş bitince bakılmasına söyleniyordu. Sıradaki derste bir sayımın hangi noktada kapandığını gösteren bir çerçeve, bütün uygun anları eleyip en kötüsünü bırakan bir sitem ve bir şeyi kabul edip sonraki sözden ayrı tutan bir kalıp var. 到今天为止 neyi sayar? 早不X晚不X'in ardından o tek anı hangi zarf açar? 喜欢归喜欢 ile 喜欢是喜欢 nerede ayrılır?