A这A那, 左A右B, 东一A西一A

Kanca

Çincenin konuşma dilinde yönler iki ayrı işe koşulur. 左 ile 右 bir eylemi tekrarlatır: 左思右想 düşünmenin sağa sola dönüp durmasıdır. 东 ile 西 ise bir şeyleri dağıtır: 东一本西一本 yere saçılmış kitaplardır. Türkçede dağınıklık «sağa sola» gider. Çincede aynı dağınıklık neden doğuya ve batıya gidiyor?

Anlatım

Sahne: üç dakikalık bir kitap

28 Kasım 2028 salı. 张老师 dersin sonunda 4 Aralık pazartesi günkü 班会 için bir görev verdi: herkes kendi ülkesinden bir kitabı üç dakikada tanıtacak, kâğıda bakmadan.

2 Aralık cumartesi öğleden sonra 小明 altıncı kattan indi. Deniz'in salonu kitap doluydu: temmuzda Türkiye'den dönerken getirdiği kitaplar koltukta, masada, yerde. 马克 o sabah telefonda üç dakikada kaç cümle söylenir, fotoğraf gösterilebilir mi diye bir yığın soru sormuştu.

Pazartesi 班会'de Deniz çocukken büyük ablasının ona her gece okuduğu masal kitabını anlattı. Sınıf on dakika soru sordu. 马克'in sırası gelince kitap, yazarı ve kendi büyükannesi birbirine karıştı.

Dörtlü kalıpları (四字格) tanıyorsun (Ders HSK4.28). Bu üçünde sabit kısım bir çift oluşturur: 这/那, 左/右, 东/西. Çiftin iki ucu yan yana gelince tek bir yeri göstermez, «her yan, her şey» olur. Pekin Üniversitesi'nin kalıp veritabanı (现代汉语构式数据库) bu özelliği adlandırır.

A这A那: her şeyi, sırayla

Kalıpta aynı fiil iki kez söylenir; arkasına bir kez 这, bir kez 那 gelir. Veritabanı onu «fiil + her türlü şey» diye açar; örneklerinden birinde biri sabırla 说这说那'yı dinliyor, ötekinde biri 嫌这嫌那 yapıyor, her şeye kusur buluyor.

Kalıp yalnız çokluğu getirir; sitemi fiil ve bağlam getirir. 嫌 zaten beğenmemektir, 嫌这嫌那 da sitem taşır. 问这问那 ise iki yöne de gidebilir. 《人民日报》'nin 1983'te bir köy yazısında çiftçiler bir tarlanın çevresine toplanıp 问这问那 yapıyor ve öğrenmekten memnunlar. 1982'deki bir yazıda genç denizciler meraklı gözlerle 问这问那 yapıyor. Bu derste: önünde 总是, 老是 ya da arkasında «bıktım» varsa sitem; merakla anlatılıyorsa ilgi.

马克'in cumartesi sabahki soruları için 小明 merak yönünü seçti: 他问这问那，是心里紧张.

左A右B: aynı işi tekrar tekrar

左A右B'nin yuvalarına çoğu zaman anlamı yakın iki fiil girer. Veritabanının şablonları: «tekrar tekrar A, B» ve «her yerde A, B»; örnekleri 左顾右盼, 左思右想, 左摇右摆.

左思右想 zuǒsī-yòuxiǎng sözlükte bir deyim (成语): 汉典 onu «çok yönden, düşündükçe düşünmek» diye açıklar, kaynağını Ming dönemi bir romana dayandırır. Deniz'in 我左想右想，到现在还没定下来 cümlesi aynı kalıbın gündelik biçimi; veritabanı 左想右想'yı ayrı bir kayıtla verir ve duygu rengini «nötr» diye işaretler. A来A去'yı da biliyorsun (Ders HSK5.10); 想来想去 ile 左思右想 aynı tekrarı söyler, ama ikincisi sözlüğe girmiş, donmuş bir deyimdir.

左顾右盼 zuǒgù-yòupàn, «sağına soluna bakmak», 汉典'de üç anlam taşır: etrafa bakınmak; dikkatle incelemek; ve kararsızlık. 马克'in pazartesi kelime ararkenki 左顾右盼'sinde kararsızlık öne çıkıyor.

左右为难 bu kalıba girmez (Ders HSK5.13). Orada 左右 tek bir kelimedir, «hangi yana dönsen»; arasına bir fiil girmez.

Kalıbın bir de uzun biçimi var: 左一个X，右一个X. Veritabanı onu «X çok» diye açıklar ve bir ayrıntı ekler: X bir alıntıysa, konuşanın o sözü durmadan yinelediği anlaşılır. Örneklerinden biri: 左一个马上，右一个马上. 马克 pazartesi 左一个"那个"，右一个"那个" diye konuştu. Duygu rengi veritabanında yine nötr; sitemi dinleyen kurar.

东一A西一A: dağılmış, düzensiz

Bu kalıpta 一 zorunludur ve arkasından çoğu zaman bir ölçü kelimesi gelir: 东一本西一本, 东一块西一块, 东一只西一只. Veritabanına göre şeyler dağınıktır, düzeni yoktur; örneklerinden birinde bir evin terlikleri 东一只西一只.

A yuvasına konuşma da girer. 东一句西一句 için 国语辞典 «konuşmanın sırası ve katmanları yok» der ve örneği bir sitemdir: 你说话东一句西一句的，谁听得懂呢？ Burada sitem kalıbın kendi anlamından gelir.

Cümlede yeri esnektir: 的 ile yüklem olur (书东一本西一本的), 的 ile niteleme yapar (东一块西一块的焦痕), 地 ile fiili niteler (东一句西一句地说).

东张西望 ise 东X西Y biçiminde donmuş bir deyimdir: «dört bir yana bakınmak», 左顾右盼'nin yakın anlamlısı. 国语辞典 东瞧西望 biçimini de verir. Arasında 一 yoktur, dağınıklık da söylemez.

Karakter köşesi

摆 ve 挑 elle yapılan işlerdir, ikisinin de solunda 扌 durur; sesi 摆'da 罢, 挑'da 兆 verir. 瞧 göz kökü 目 ile 焦'dan kurulur, konuşma dilinde 看'nın yerine geçer. 堆'da sol yandaki 土 toprak yığınını anlatır; ölçü kelimesi olarak 一堆书. 杂 yukarıda 九, aşağıda 木'tan kurulur; 复杂 kelimesinden tanıdık.

Türkçe ile karşılaştırma

A这A那'nın kapsayıcılığını Türkçe zamir çiftiyle kurar: «şunu bunu sordu», «şundan bundan konuştuk». TDK «şu bu»yu «birtakım kimseler ve nesneler» diye tanımlar, «şundan bundan»ı da «belirsiz şeylerden» diye. Göksel ve Kerslake m'li ikilemeyi de (odaları modaları dolaştı) bu işe bağlar: kavramı benzer her şeyi içine alacak biçimde genişletir ve konuşma diline aittir.

Yön kelimelerinde iki dil ayrılır. TDK «sağa sola»yı «rastgele yerlere veya kişilere» diye tanımlar; Türkçede dağınıklık sağ ve sola gider. Çince aynı işi 东 ile 西'ye verir, 左 ile 右'yi ise tekrara ayırır. 左顾右盼 «sağa sola bakınmak»a yakın düşer, ama 东一本西一本 «sağda solda kitaplar» diye çevrilir: Türkçe «sağ»ı, Çince «doğu»yu seçer.

TDK'nın «oradan buradan» maddesi de 东一A西一A'ya yakın düşer: «belli bir sıra gözetmeksizin, karışık olarak». Yalnız gündelik Türkçede «oradan buradan konuştuk» hoş bir sohbeti de anlatabilir; 东一句西一句 ise sözlükte düpedüz bir kusur. 左思右想'nın karşılığı da bir ikileme: «düşündüm taşındım».

Örnekler

Örnek diyalog

2 Aralık 2028 cumartesi, öğleden sonra üç. 小明 kapıyı açınca salonda durakalıyor.

4 Aralık pazartesi, 班会'nin sonu. Konuşmalar bitmiş; 张老师 notlarına bakıyor.

问这问那 iki günde iki yüz gösterdi: cumartesi heyecan, pazartesi ilgi. 东一句西一句 ise yalnız eleştiri oldu.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) Merak: çocuklar yorulmadan soruyor, cümle olumlu. (b) Sitem: 老是 ve 我都烦了 tonu belirliyor.
2. (a) 东一个西一个: oyuncaklar dağınık. (b) 左思右想: aynı düşünce tekrar ediyor.
3. Örneğin: 昨天他发了一天的消息，左一个"你什么时候来"，右一个"你什么时候来"。
4. (a) 东张西望: dört yana bakınıyor; donmuş deyim, arasında 一 yok. (b) 东一句西一句: düzensiz konuşma; 一 kalıbın sabit parçası, 句 ölçü kelimesi.

Özet kartı

1. A这A那: aynı fiil iki kez, arkasında 这 ve 那; «fiil + her türlü şey» (问这问那, 说这说那). Kapsayıcılık (周遍) kalıptan gelir.
2. Sitem kalıbın kendisinde yok: 嫌这嫌那 fiilden ötürü sitemdir, 问这问那 bağlama göre merak da olur sitem de.
3. 左A右B: tekrar ya da her yan (左思右想, 左顾右盼, 左看右看); gündelik biçimi 左想右想.
4. 左一个X，右一个X: X'in durmadan tekrarı; X alıntıysa konuşanın aynı sözü yinelemesi. 一个 iki yarıda da durur.
5. 东一A西一A: dağınık, düzensiz (东一本西一本, 东一堆西一堆); 一 zorunlu. 东一句西一句 düzensiz konuşma, sözlükte kusur.
6. Yer: 的 ile yüklem ya da niteleme, 地 ile fiil nitelemesi. 东张西望 ve 左右为难 bu kalıplardan sayılmaz.
7. Yeni karakterler: 摆, 瞧, 挑, 杂, 堆.

Sonraki derse köprü

Kitaplar hâlâ koltukta ve yerde duruyor; Deniz'in salonu bir rafa muhtaç. Bir rafı kurmak da kendi konuşma kalıplarını doğurur: uzun bir uğraştan sonra varılan sonucu, bir öneriye yarım ağızla hak vermeyi, bir isteği bırakıp konuyu kapatmayı. 好容易 ile 好不容易 biri 不 taşıdığı hâlde neden aynı zahmeti anlatır? 那倒是 hak verirken neyi geride tutar? 算了 kendi isteğinden vazgeçerken, 得了 neyi susturur?