Önekler: 超-, 多-, 反-, 无-, 准-, 亚-

Kanca

İlk haftandan beri 超市'ye gidiyorsun ve kelimeyi tek parça bir isim gibi öğrendin. Oysa 超市 bir kısaltmadır: açık biçimi 超级市场, yani «olağanın üstündeki pazar». Baştaki 超, bir etikette 超值, bir reklamda 超大, bir arkadaşın ağzında 超好看 olarak da karşına çıkar. Kelimenin başına yapışıp sıra sıra yeni kelime türeten bu hece ne kadar önek, ne kadar kelime?

Anlatım

Sahne: tahtada altı kısa çizgi

25 Eylül 2028 pazartesi. Sınav sonuçları geçen hafta açıklandı, sınıf altıncı düzeye geçti. 张老师 bu sabah tahtaya altı karakter yazdı ve her birinin arkasına bir kısa çizgi koydu: 超—, 多—, 反—, 无—, 准—, 亚—. Ödevi de oradan çıktı: cumaya kadar bu altısının her birini sokakta, bir etikette, bir tabelada ya da bir haber başlığında bulup fotoğrafını çekmek. «Sözlükte değil, dışarıda arayın,» dedi, «bu ekler en çok raflarda yaşar.»

Ek ile kelime arasında

Gerçek ekleri üçüncü seviyede tanıdın (Ders HSK3.1): 老虎'deki 老 artık «yaşlı» demez, 桌子'daki 子 «çocuk» demez. Anlamları boşalmış, yalnız bir iş görürler. Tahtadaki altı hece başka türlüdür. 超 hâlâ «aşmak», 无 hâlâ «yok», 反 hâlâ «ters» der; çoğu tek başına bir fiil ya da sıfat olarak da kullanılır: 超 beşinci düzeyin fiilidir, 无 dördüncünün. Ama kelimenin başına geçtiklerinde bir kalıp gibi davranır ve aynı anlamı yeni yeni köklere taşırlar.

Bu ara bölgeye ilk ad koyan 吕叔湘 oldu. 1979'da yayımlanan 《汉语语法分析问题》'nda Çincede «gerçek» ekin çok olmadığını, bazı biçimbirimlerin ise «neredeyse önek ya da sonek sayılabildiğini, ama yine de biraz eksik kaldığını» yazdı ve onlara yarı önek ile yarı sonek dedi. 朱德熙 1982'de farkı şöyle koydu: gerçek ek kökle yalnız biçim düzeyinde birleşir, yarı ek ise köke bir anlam da katar. Bu iki görüşü özgün kitaplardan değil, onları alıntılayan yeni bir makaleden aktarıyoruz.

Altı önek, altı anlam

超—. 汉典 karakterin ilk anlamını «aşmak, yüksekte olmak», bir başkasını da «belli bir sınırın dışında» diye verir. 超级 beşinci düzeydendir ve «sıradan düzeyi aşan» demektir. 超值 bir ürünün gerçek değerinin fiyatını aştığını söyler; rafta 超值装 «avantajlı paket» diye okunur. Konuşma dilinde 超 bir derece zarfına da dönüşür: 这本书超好看 «bu kitap aşırı güzel». Sözlük bu kullanımı ağız dili diye işaretler; yazıda kullanma.

多—. «İkiden fazla» anlamıyla 多 bir isimden sıfat kurar: 多功能 «çok işlevli», 多媒体 «çoklu ortam» (altıncı düzey), 多元 «çok yönlü, çoğulcu» (altıncı düzey). 多功能 bir ismin önünde durur ve neyin nasıl olduğunu söyler: 多功能电饭锅.

反—. 反作用 «ters etki»dir; fizikte «tepki» anlamına da gelir. 反义词 karşıt anlamlı kelimeydi (Ders HSK5.10). 反季节 «mevsim dışı» meyve ve sebze için kullanılır: 反季节水果.

无—. 无 «yok» der ve kendinden sonraki isimle bir sıfat kurar: 无糖 «şekersiz», 无线 «kablosuz», 无条件 «koşulsuz». Koşulsuz cümleyi (无条件句) dördüncü seviyede gördün (Ders HSK4.16); 无条件 kelimesinin kendisi ise yedinci-dokuzuncu düzeyin listesinde. 无 kelimenin başında, Türkçedeki -sız ise sonundadır.

准—. 准'yı «doğru, tam» diye biliyorsun: 准确, 准时. Önek olarak başka bir anlam taşır. 汉典 onu «belli bir şeye neredeyse eş, onun gibi sayılan» diye tanımlar ve 准尉'yı örnek verir. Gündelik dilde ikinci bir yüzü öne çıkar: «yakında o olacak olan». 准妈妈 bebek bekleyen kadındır, 准新娘 düğünü yaklaşan gelin adayı.

亚—. 汉典 亚'ya «bir derece aşağıda» anlamını verir; 亚军 bir yarışmada ikinci olandır. 亚热带 tropik ile ılıman kuşak arasındaki geçiş bölgesidir: tam tropik değil, tam ılıman da değil. 亚健康 aynı mantıkla kurulur: hasta sayılmayan ama tam sağlıklı da olmayan, yorgun ve uykusuz bir durum. 亚健康 HSK listelerinde yok, ama sağlık haberlerinin sık kelimesidir. Dikkat: 亚洲 ve 东亚'daki 亚 bir önek değil, «Asya»nın kısaltmasıdır.

Önek mi, kelimenin ilk hecesi mi?

Her 超 bir önek değildir. 超过 «geçmek, aşmak» bir fiildir; 超 orada fiilin kendisidir. 反而, 无聊 ve 准备 de tek parça kelimelerdir; 反, 无 ve 准 orada bir dizi kurmaz. Bir heceyi yarı önek saymak için şuna bak: aynı anlamla başka köklerin önüne de geçebiliyor mu? 无糖, 无线, 无条件 bir dizi oluşturur ve hepsinde 无 aynı işi görür. 超大, 超长, 超低 de öyle. Bu diziler açıktır: etiket yazarları her gün yenisini kurar ve okur, kelimeyi sözlükte görmeden anlar.

Karakter köşesi

亚 iki ayrı işi tek glifte taşır: önek olarak «bir basamak aşağıda», kısaltma olarak «Asya» (亚洲). 军'ün kendi anlamı «ordu»dur, 冠军 ve 亚军'da ise birinci ve ikinci. 媒 ile 娘 aynı kökü paylaşır; 新娘'deki 娘 «gelin», 姑娘'da «genç kız» anlamındadır. 洲 kıta adlarının son hecesidir: 亚洲, 欧洲.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe kelime türetmeyi neredeyse yalnız sonekle yapar. Göksel ve Kerslake'in Türkçe dilbilgisi önekleri tek bir kısa bölümde toplar: pekiştirme öneklerini (masmavi) bir yana bırakırsak Türkçedeki önekler yabancı kökenlidir: anti-, post-, gayri-, bi- (bihaber), na- (namütenahi). Bunlardan yalnız anti- biraz üretkendir; ötekiler çoğunlukla alıntı kelimelerde görülür.

Çince bu açıdan ters yönden gelir. 无糖'nin Türkçesi «şekersiz»dir: Çincede olumsuzluk kelimenin başında, Türkçede sonunda. 多功能 «çok işlevli» olur, ama Türkçedeki «çok» bir önek değil, ayrı yazılan bir sıfattır.

Yarı önek fikrine en çok yaklaşan Türkçe örnek «süper»dir. TDK onu bir sıfat olarak verir: «nitelik, nicelik ve derece bakımından üstün olan». Birleşikleri arasında «süper benzin» ve «süper lise» ayrı, «süpermarket» bitişik yazılır. Yani aynı parça Türkçede de bir yerde kelime, bir yerde yapışık bir baş gibi davranır. 准妈妈'nın karşılığı ise «müstakbel anne» olabilir. Bu sıfatı TDK «ileri bir tarihte beklenen» diye tanımlar. Ama müstakbel ayrı bir kelimedir ve her ismin önüne aynı kolaylıkla geçmez; 准 ise etikette, haberde, sohbette yeni kelimeler kurmayı sürdürür.

Örnekler

Örnek diyalog

30 Eylül 2028 cumartesi öğleden sonra, sitenin yakınındaki süpermarket. 国庆节 ertesi gün; Deniz ve 小明 tatil için alışveriş yapıyor. Deniz arabayı itmekten çok raflardaki etiketlerin fotoğrafını çekiyor.

Altı önekin beşi rafta, biri 小明'in yüzünde çıktı. Deniz'in iki yanılgısı da aynı yerden geldi: önceden bildiği bir anlam (准确'daki 准, 亚洲'daki 亚) önek konumundaki yeni anlamın önüne geçti.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örneğin 无人机 «insansız hava aracı, dron» ya da 无人 «ıssız, insansız». 无 hep başta, her seferinde «-sız» anlamında.
2. 超值 ve 多功能. 超过'da 超 fiilin kendisidir; 无聊 ise kalıplaşmış tek parça bir kelimedir, 无 orada bir dizi kurmaz.
3. Kablosuz bir fare (鼠标). 超大号 «ekstra büyük boy» der, 无线 «kablosuz».
4. 东亚 ve 亚洲. 亚军'da «ikinci», 亚热带'da «tropiğin bir basamak altı, geçiş kuşağı» anlamındadır.

Özet kartı

1. Yarı önek (类前缀): anlamını koruyan, çoğu zaman tek başına da kelime olan, ama başa geçip yeni kelimeler türeten hece; 老虎'deki gibi gerçek önekten anlamıyla ayrılır.
2. 超— «olağanın üstünde» (超级, 超值, 超大); konuşmada 超好看 gibi derece zarfı da olur.
3. 多— «birden çok» (多功能, 多媒体); 反— «ters, karşıt» (反作用, 反季节).
4. 无— «-sız» (无糖, 无线, 无条件); Türkçe -sız sonda, Çince 无 başta.
5. 准— önekken «yakında olacak / neredeyse» (准妈妈, 准新娘); 准确'daki «doğru» anlamıyla karıştırma.
6. 亚— «bir basamak aşağı, arada» (亚军, 亚热带, 亚健康); 亚洲'daki 亚 «Asya» kısaltmasıdır.
7. Yeni karakterler: 亚, 军, 媒, 娘, 洲.
8. Yarı önek açık bir dizi kurar: yeni etiket kelimeleri sözlüğe girmeden anlaşılır.

Sonraki derse köprü

Bu derstekilerin hepsi kelimenin başında durup anlamı ayarladı: kaç, ne kadar, hangi yönde. Kelimenin sonuna gelen 化, 式, 型 ve 性 ise başka bir iş yapar gibi görünür: 现代 «çağdaş» bir 化 alınca neden bir sürece, «çağdaşlaşmaya» dönüşür? Son hece kelimenin türünü değiştirebilir mi?