以及, 从而, 可见, 总之

Kanca

Salı, 7 Mart 2028. 张老师 sınıf başkanından bir sayfalık dönem notu istiyor: pazartesi sınıf toplantısında (班会) okunacak, sonra koridordaki duvarda duracak. Deniz'in ilk taslağı akşam hazır. İlk iki cümlesi şöyle:

Yanlış yok; ama bu bir arkadaşa anlatılan dönem, duvarda okunacak bir metin değil. Deniz taslağı gönderiyor; 张老师'nin mesajla gelen cevabı tek satır: 用连词把句子连起来, cümleleri bağlaçlarla birbirine bağla. Gereken bağlar şunlar: listeyi kapatan, yöntemden sonuca geçen, kanıttan yargı çıkaran ve metni toplayan birer kelime.

Anlatım

Dördü de yazının sesi

HSK 5 izlencesi 以及'yi kelime ve öbek bağlayan bağlaçlara, 从而, 可见 ve 总之'yi cümle bağlayanlara koyar. 可见 bir kez daha, sebep-sonuç (因果复句) kalıbı olarak geçer: «……，可见……».

Kanca'daki taslak bunların konuşmadaki akrabalarıyla kurulmuştu. O kelimeler bir raporda hata sayılmaz; ama okur bir cümleden ötekine neden geçildiğini kendisi tahmin etmek zorunda kalır. Bu dört bağlaç geçişin türünü adlandırır.

以及: listenin son halkası

以及 yǐjí, 和 gibi «ve» demektir; 汉典 onu eşit öğeleri bağlayan bağlaç diye tanımlar ve 和, 与, 同 ile açıklar. Ders HSK4.9'daki 与 gibi o da yazıya aittir. Yeri listenin son öğesinin önüdür: A、B以及C.

和 ile üç noktada ayrılır. Birincisi, bağladığı birimler. 和 çoğu zaman adları bağlar. 以及 ise fiil öbeklerini, hatta küçük cümleleri de bağlayabilir.

İkincisi, öğelerin ağırlığı. AllSet Learning'e göre 以及'nin bağladığı parçalar arasında çoğu zaman bir sıra ya da bir öncelik vardır ve önemli olan öne gelir. 汉典'nin tek örneği bunu gösterir: 国家领导人以及有关方面负责人 «devlet yöneticileri ve ilgili birimlerin sorumluları». Önce yöneticiler, sonra ötekiler.

Üçüncüsü, listeyi toplamak. 以及'nin arkasına sık sık 其他 ya da 别的 gelir ve sayılmayanları bir arada anar: 冰箱、洗衣机以及其他电器. Bu derste bir kullanım daha izliyoruz: listenin içinde 和 zaten varsa, büyük grupları 以及 ayırır: 张老师和李老师以及其他老师.

从而: yöntemden sonuca

从而 cóng'ér ikinci cümlenin başında durur. Birinci cümle bir yöntem ya da bir sebep söyler, 从而 onun ardından gelen sonucu ya da varılmak istenen amacı getirir. Bir kullanım sözlüğü onu «因此就» diye açıklar ve yazı diline ayırır.

İkinci cümle çoğunlukla öznesizdir ve bir fiille başlar. Öznesi birinci cümleden taşınır: 我们每天说十分钟，从而提高了口语水平. Yapan da varan da 我们. Özne değişirse 从而 aksar. Bir editörün tartıştığı cümle bunun örneği: 由于他德智体全面发展，从而大家评他为三好学生. İkinci parçanın öznesi 大家; editör burada 从而'nun fazla olduğunu, silinmesi gerektiğini yazar.

Ders HSK4.10'daki 因此 bu sınırı tanımaz. Öznesini değiştirebilir, öznenin arkasına geçebilir, noktadan sonra yeni bir cümleyi açabilir: 这里冬天很冷。因此，来的人不多.

Ders HSK4.13'teki 于是 ile farkı zamandadır. 于是 olup bitmiş iki olayı art arda dizer. 从而 bir planın içinde de durabilir: 公司要加大宣传力度，从而提高品牌知名度 «Şirket tanıtımı artırmalı, böylece markanın bilinirliğini yükseltmeli» (AllSet).

可见: kanıttan yargıya

可见 kějiàn harfi harfine «görülebilir». 汉典 iki anlam verir: gözle görülebilen bir şey, bir de «akıl yürüterek bilinebilen». Bağlaç olan 可见 ikincisidir. 国语辞典'nin 《红楼梦》 örneğinde ağrıdan yatamayan biri artık derin uykuda: 可见好些了 «demek ki biraz iyileşmiş».

Kalıp hep aynı sırayla kurulur: önce bir olgu, sonra 可见, sonra o olgudan çıkan yargı. 可见 ikinci parçanın başına gelir. Olgu bir 连 cümlesi olursa yargı daha da sağlam durur: sabah onda başlayan toplantıya bile geç kalan biri için 可见你真怕早起 (Laoshi).

看来 da bir yargı bildirir, ama bir izlenimden. 看来要下雨了 diyen gökyüzüne bakıp tahmin ediyordur; yazıda bir kanıt göstermesi gerekmez. 可见 ise yargısını hemen önündeki cümleye dayandırır. Önünde kanıt yoksa 可见 boşta kalır.

总之: metni toplamak

总之 zǒngzhī, 汉典'ye göre «总括而言»: önce söylenenleri toplayıp bir sonuca bağlar. Cümlenin başına geçer, arkasına virgül alır. 国语辞典 onu uzun biçimiyle açıklar: 总而言之.

İki ayrı yerde iş görür. Birincisi, bir sayımın arkasında: 他经常迟到，工作也不负责任，总之，…… Sayılan şeyler tek bir yargıda birleşir. İkincisi, 不管 ya da 无论 cümlesinden sonra: seçenekler ne olursa olsun, sonuç değişmez. 李晓琪'nin bir alıştırmasında boşluk tam bu yerde açılır: 不管你去还是他去，总之得去一个 «Sen git, o gitsin, her halükârda biri gitmeli».

总的来说 zǒng de lái shuō da toplar, ama bu derste onu genel bir değerlendirmenin sözü sayıyoruz: 总的来说，他的身体状态还算不错 «Genel olarak sağlığı fena sayılmaz» (Laoshi). Yeri de farklı: 总的来说 cümlenin ortasına, yüklemin önüne virgülsüz girebilir; 总之 ve 总而言之 başta durur.

Karakter köşesi

概括 gàikuò «özetlemek», 总之'nin yaptığı işin adı. 分析 fēnxī «çözümlemek». 效 ile 率 birleşince 效率 xiàolǜ «verim» olur: 从而提高效率. 率 burada lǜ; «önderlik etmek» anlamında shuài okunur. 促进 cùjìn «ilerletmek».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de iki ayrı «ve» var. Göksel ve Kerslake'in anlatımıyla «ve» her türlü öbeği ve cümleyi bağlar, iki cümle arasına da geçebilir. «ile» ve eki -(y)lA ise yalnız durum eki almamış ad öbeklerini ve -mAK, -mA ile kurulmuş ad cümleciklerini bağlar; söylem bağlacı olamaz. Çincedeki ayrım buna benziyor: 和 çoğunlukla adları bağlar, 以及 fiil öbeklerine ve cümleciklere de uzanır.

可见'nin Türkçedeki karşılığı «demek (ki)». Kitaba göre önceki sözden çıkarılan bir yargıyı bildirir; yeri cümlenin başı ya da sonu olabilir. Çince 可见 ise sona eklenmez.

总之 için Türkçe «kısacası», «velhasıl», «özetle» der; «özetlersek» kitaba göre çok daha resmîdir. 总之 ile 总而言之 arasındaki fark bu iki uca benzer.

从而'nun yeri ise ayrılıyor. Türkçe yöntemi çoğu zaman birinci parçada bir zarf-fiille söyler: «Her gün on dakika konuşarak dinlemeyi geliştirdik.» Çince yöntemi ayrı bir cümle olarak bırakır, sonucu 从而 ile ikinci cümlenin başına koyar. Türkçede o sıraya en yakın söz «böylece»dir.

Örnekler

Örnek diyalog

Cuma, 10 Mart 2028, öğleden sonra dört. 张老师'nin birinci kattaki odası. Deniz ikinci taslağı getirmiş.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 从而 — temizlik bir yöntem, iyi izlenim onun sonucu; iki parçanın öznesi 他. (b) 以及 — listenin son halkası. (c) 可见 — zor sorular olgu, iyi hazırlanmış olması çıkarım. (d) 总之 — 不管'den sonra seçenekler ne olursa olsun sonuç değişmiyor.
2. 从而'nun arkasındaki 他的身体 yeni bir özne kuruyor. Doğrusu: 他每天早上跑步，从而锻炼了身体。 Ya da sonucu 所以 ile bağla: 他每天早上跑步，所以身体好了。
3. İkisinde de ikisi kurulabilir. (a)'da hava kararması gözle görülen bir izlenim; 看来 doğal. (b)'de üç kez gelmemek sayılabilir bir olgu, yargı ondan çıkıyor; yazıda 可见 daha uygun.
4. Bir çözüm: 我们学了生词、语法以及写作，总之，大家都学得很好。 以及 en geniş maddeyi sona bağlıyor, 总之 hepsini tek yargıda topluyor.

Özet kartı

1. 以及 yazının «ve»sidir; listenin son öğesinin önüne gelir. Fiil öbeklerini ve cümlecikleri de bağlar; öndeki öğeler çoğu zaman daha önemlidir. Arkasına 其他/别的 gelince geri kalanı toplar.
2. 从而 ikinci cümlenin başında bir yöntemin sonucunu ya da amacını getirir. İkinci parça öznesizdir; özne birinciden taşınır.
3. 因此 özne değiştirebilir, yeni bir cümleyi açabilir; 于是 olmuş biten iki olayı dizer; 从而 bir planın içinde de durur.
4. 可见 önündeki olgudan bir çıkarım (推论) yapar; olgu yoksa kullanılmaz. Kanıtsız izlenim 看来'nın işi.
5. 总之 öncekileri toplayıp bir sonuca bağlar, başta durur, arkasına virgül alır; 不管 cümlesinden sonra «her halükârda» der.
6. 总的来说 bütüne genel bir bakış atar, yüklemin önüne de girebilir; 总而言之 总之'nin uzun ve resmî biçimi.
7. Köşeye giren karakterler: 括 (概括), 析 (分析), 效 ve 率 (效率), 促 (促进).

Sonraki derse köprü

Yazının bağlaçlarından sonra sıradaki ders konuşmaya dönüyor ve anlamı tek bir kelimeden değil, bir kalıbın tekrarından çıkarıyor: 想来想去'deki 来……去 bir düşüncenin ileri geri gidip geldiğini, 走着走着'deki iki 着 bir yürüyüşün ortasında beklenmedik bir şeyin araya girdiğini, 说走就走 bir kararın hiç bekletilmeden uygulandığını söylüyor. Aynı fiil iki kez söylenince neden bir şey eklenir?