朝, 沿着, 替, 凭, 据, 自从

Kanca

4 Mart 2028 cumartesi sabahı. 小明 kapıda, telefonunda bir fotoğraf sergisinin adresi. Deniz yolu tarif ediyor ve tek cümleye üç edat sığdırıyor:

Kuzeye yürümeyi 往北走 diye de söyleyebilirdi. 朝 ile 往 aynı şeyi mi söylüyor? Ve 沿着 neden ikisinin de yerine geçemiyor?

Anlatım

Altı edat, dört iş

HSK 5'in edat listesi bu altı kelimeyi getirdikleri şeye göre gruplar: 自从 bir zamanı, 朝 ile 沿着 bir yönü ya da yolu, 替 eylemin kimin yerine yapıldığını, 凭 ile 据 bir dayanağı. Çoğunun bildiğin bir akrabası var: 向, 往, 为, 根据, 从; asıl iş, ayrıldıkları noktayı görmek.

朝: yüzün döndüğü yer

Yalnız bir yön söyleniyorsa 朝, 向 ve 往 birbirinin yerine geçer: 朝北走 ile 往北走 aynı yürüyüştür. Ayrılık, arkalarına bir kişi geldiğinde başlar. 往'nun bir kişiyi alamadığını Ders HSK3.34'te görmüştün. 朝 alır, ama yalnız somut, gözle görülen bir eylemde: 他朝我笑了笑, 孩子们朝我们挥手. Eylem soyutlaşınca, yani öğrenmek, istemek, teşekkür etmek gibi bir iş bir kişiye yöneliyorsa yalnız 向 kalır: 向他学习 kurulur, *朝他学习 kurulmaz.

向 ve 往 birkaç hareket fiilinin arkasına da geçer: 开往上海, 飞向蓝天. 朝 her zaman fiilin önünde durur.

Buna karşılık 朝 soyut bir yönü alabilir. 汉典'nin örneği 应该朝好的方面想 «işin iyi tarafından düşünmek gerek». Burada bir kişi yok, yalnız bir yön var; 朝'nun alanı da bu. Ayrıca 朝 fiil olarak «-e bakmak, -e dönük olmak» demektir: 大门朝东开, 这间房子朝南.

沿着: bir hat boyunca

朝 bir yöne döner; 沿着 yánzhe bir hattı baştan sona takip eder. Arkasına bir yol, bir kıyı, bir duvar gelir: 沿着河边走, 沿着这条路一直开. 汉典 沿'yu «顺着» diye açıklar: bir şeyin uzandığı yöne uyarak gitmek.

Yazı dilinde 着 düşer ve 沿 tek başına bir isimle kalıplaşır: 沿河, 沿街, 沿途 «yol boyunca». Konuşmada 沿着 daha rahattır.

Kancadaki tarifte önce bir yön seçiliyor (朝北), sonra bir hat takip ediliyor (沿着河边). 沿着河边'i 朝河边 yapsan cümle «dereye doğru yürü» olur; dere kıyısına varır ve orada durursun.

替: birinin yerine, birinin adına

替 tì önce bir fiildir: «yerine geçmek». 汉典 örneği 我替他去 «onun yerine ben giderim». Edat olarak 汉典 onu «为；给» diye açıklar: bir işi birinin adına, onun yararına yapmak. 国语辞典'nin örneği 大家都替你高兴 «Herkes senin adına seviniyor».

替我买瓶水 «bana bir şişe su al» bir iyilik ister; 我替你去上课 «derse senin yerine ben giderim» buna bir yer değiştirme ekler.

给 ile ayrım eylemin kime ulaştığındadır. 我给他打电话 «onu ararım»: telefon ona gider. 我替他打电话 «onun yerine ben ararım»: telefon başka birine gider, o ise aramayı yapmaktan kurtulur. 为 da aynı yararlanıcıyı getirir, ama daha yazılıdır ve amaç da bildirebilir; 替 ile 给 konuşmada daha sık duyulur.

凭: elindekine dayanarak

凭 píng'in ilk anlamı «bir şeye yaslanmak». Edat olarak özel bir dayanağı getirir: elinde tuttuğun, gösterebildiğin bir şeyi. 汉典'nin örneği 凭票入场 «biletle girilir»; kapı tabelalarında 凭学生证, 凭护照 de okursun.

Dayanak bir emek de olabilir: 他凭自己的努力考上了大学. AllSet Learning'e göre 凭 cümlesinin öznesi çoğunlukla bir insandır.

根据 ile fark buradadır. 根据 bir bilgiden bir yargı çıkarır: 根据天气预报，明天有雨. 凭 ise bir kişinin elindekini kullanarak bir şeyi elde ettiğini anlatır: kapıda gösterilen kart bir bilgi değil, bir belgedir.

Konuşmada 凭 çok sık bir soruyla gelir: 你凭什么说我？ «Ne hakla beni suçluyorsun?» Soru bir öfke taşır.

据: başkasından gelen bilgi

据 jù, 根据'nin kısa ve yazılı kardeşidir; 汉典 onu «根据 [according to]» diye açıklar. 根据 iki heceli ve daha uzun öbek alır; 据 ise birkaç tek heceli fiille kalıplaşır: 据说, 据悉, 据传. 根据说 diye bir şey yoktur.

En sık biçim 据说 jùshuō «söylendiğine göre». 汉典 onu «根据他人传言或说法» diye açıklar, 国语辞典 bir ek yapar: «而未必有真凭实据», yani söylenen şeyin sağlam bir kanıtı olmayabilir. Haber ve rapor dilinde ise 据 bir kaynak adıyla gelir: 据报道 «haberlere göre», 据介绍 «verilen bilgiye göre», 据了解 «öğrenildiğine göre». Bir kişiden aktarırken 据他说 kurulur; 根据 bunun için bir isim ister: 根据他的说法.

自从: geçmişteki bir başlangıç

Ders HSK4.8'deki yazılı 自'nin ailesinden 自从 zìcóng bir zaman başlangıcını getirir. Bir şartı var: başlangıç geçmişte olmalı. Arkadaki cümle o andan beri süren bir durumu anlatır: 自从搬家以后，我每天早上跑步.

从 hem geçmişi hem geleceği alır: 从明天开始，我要早睡. 自从 bu cümleye giremez, çünkü yarın henüz gelmedi. 从 bir yeri de alır (从我家到学校); 自从 yalnız zamanı. 自从 öbeği çoğunlukla 以后, 后, 起 ya da daha resmî 以来 ile kapanır: 自从毕业以来. Resmîlik 从'dan 自从'ye, oradan 自'ye doğru artar; kapanışta da 以后'dan 以来'ya doğru.

Karakter köşesi

朝 bir 多音字: «sabah» anlamında zhāo (朝阳), «yön» ve «hanedan» anlamında cháo (朝南, 唐朝). 替'nin üstünde yan yana iki 夫, altında 日 durur; Kangxi onu 曰 köküne koyar. 凭'nin altındaki 几 alçak bir sehpa; 说文 kelimeyi «依几也», sehpaya yaslanmak diye açıklar. 览, 展览 «sergi» kelimesinin ikinci hecesi.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu işlerin her birini Türkçede bir ek ya da son edat görür: 朝 «-e doğru», 替 «yerine, adına», 凭 çoğu zaman yalnız «ile» («Öğrenci kartıyla girilir»), 沿着 «boyunca». Göksel ve Kerslake'in örneklerinde «boyunca» hem uzamı («Sahil boyunca küçük köyler vardı») hem zamanı («Konferans boyunca») ölçer. 沿着 yalnız uzamdadır.

自从'nin karşısında «-DAn beri» var. Kitaba göre «beri» öbeği geçmişte başlayıp hâlâ süren bir durumu anlatır: «Pazartesiden beri hastayım». Bu tarif 自从'ye çok yakın. «-DAn itibaren» ise geleceği de alır: «Yarından itibaren erken yatacağım» 从明天起'nin karşılığıdır, 自从'nin değil.

Asıl fark aktarmada. Türkçe başkasından duyulan bilgiyi fiilin üstünde işaretler: «Ali bahçesine bir meşe dikmiş». Göksel ve Kerslake'e göre bu işaret bir seçim değildir; dolaylı bilgiyi -DI ile aktaran onu kendi görmüş gibi konuşur. Çincede fiil değişmez; kaynağı 据说 ya da 据报道 gibi isteğe bağlı bir öbek söyler. 据说他去上海了 ile 他去上海了 aynı fiili taşır; Türkçede bu iki cümle «gitmiş» ile «gitti» diye ayrılır.

Örnekler

Örnek diyalog

4 Mart 2028 cumartesi, sabah on. Deniz ile 小明 binanın arkasındaki dere boyunca küçük bir galeriye yürüyor; içeride eski Pekin fotoğrafları sergileniyor.

Deniz'in izin cümlesinde 替他 işin kimin adına yapıldığını, 向张老师 isteğin kime yöneldiğini söylüyor; izin istemek soyut olduğu için orada 朝 duramaz.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 往 ya da 向: fiilin arkasına 朝 geçmez. (b) 朝 ya da 向: somut bir hareket; 往 kişiyi almaz. (c) Yalnız 向: teşekkür soyut.
2. (a) 凭: gösterilen belge. (b) 根据 ya da 据: bilgiden yargı. (c) 凭: kişinin kendi emeği.
3. (a) 从: başlangıç gelecekte. (b) 自从 (从 de olur): başlangıç geçmişte, durum sürüyor.
4. 明天我来不了，你能替我向张老师请个假吗？ (Míngtiān wǒ lái bu liǎo, nǐ néng tì wǒ xiàng Zhāng lǎoshī qǐng ge jià ma?)

Özet kartı

1. 朝 bir yön (朝北走) ve somut eylemde bir kişi alır (朝我笑); soyut eylemde (学习, 感谢) yalnız 向 kalır. 朝 fiilin arkasına geçmez; fiil olarak «-e bakmak» demektir: 大门朝南.
2. 沿着 bir hattı takip eder: 沿着河边走. Yazıda 沿河, 沿街, 沿途.
3. 替 hem «yerine» hem «adına» der: 我替你去. 给 eylemin ulaştığı kişiyi getirir; 替 eylemin kimin yerine yapıldığını.
4. 凭 gösterilen ya da sahip olunan bir dayanağı getirir: 凭票入场, 凭自己的努力. 根据 bir bilgiden yargı çıkarır.
5. 据, 根据'nin kısa ve yazılı biçimidir: 据说, 据报道, 据介绍, 据他说. 根据说 kurulmaz.
6. 自从 yalnız geçmişteki bir zaman başlangıcını alır; gelecek ve yer için 从.
7. Yeni karakterler: 朝, 沿, 替, 凭, 览 (展览).

Sonraki derse köprü

Altı edat da bir ismi fiile bağladı: bir yönü, bir belgeyi, bir başlangıcı. Sıradaki ders bağlamayı cümlelerin arasına taşıyor. Sınıf başkanı olarak Deniz'den panoya asılacak bir yazı isteniyor ve 和, 所以, 看来 gibi konuşma kelimeleri orada gevşek kalıyor. 以及 sayılanların sonuna bir halka ekliyor, 从而 bir yöntemin vardığı yeri gösteriyor, 可见 bir olgunun arkasındaki yargıyı açığa çıkarıyor, 总之 da söylenenleri tek cümlede topluyor. 从而 ile bildiğin 因此 aynı «bu yüzden» mi?